تفسیر المیزان

و اگر منظورتان اين است که آن مرد، معانى و معارف قرآنى را به او ياد مى دهد، و الفاظ از رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» است، و او الفاظ خود را به خدا افتراء مى بندد، جوابتان اين است که معارف حقيقى اى قرآن در بر دارد که هيچ صاحب عقلى، در حقيقى بودن آن شک ننموده و تمامى عقول مجبور و مضطر در قبول آن اند. اگر رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، آن ها را از بشرى گرفته بود، خودش نسبت به آن ها ايمان نمى داشت، و حال آن که او به آيات خدا ايمان دارد و اگر ايمان نمى داشت، خدا هدايتش نمى کرد. چون خدا کسى را که به آياتش ايمان ندارد، هدايت نمى کند، و چون مؤمن به آيات خداست، ديگر به خدا افتراء نمى بندد. چون به خدا افتراء نمى بندد، مگر کسى که به آيات او ایمان نداشته باشد. پس اين قرآن افتراء نيست، و از بشرى گرفته نشده، بلکه منسوب به خداى سبحان است. پس جملۀ «لِسَانُ الَّذِى يُلحِدُونَ إلَيهِ أعجَمِىٌّ وَ هَذَا لِسَانٌ عَرَبِىٌّ مُبِينٌ»، جواب از فرض اول است و آن، اين بود که قرآن با الفاظش از بشرى گرفته شده باشد، و او، به رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» تلقين کرده باشد، و معناى جوابش اين شد که: زبان آن مردى که شما مى گویيد و بدان متوجه ايد، (يعنى منظورتان اوست)، لسان غيرعربى است. يعنى غير فصيح و غير روشن است، و اين قرآنى که بر شما تلاوت مى شود، زبان عربى روشن است. آن وقت چگونه ممکن است تصور شود کسى که عربى فصيح نمى داند، به اين فصاحت سخن بگويد؟ و جملۀ «إنَّ الَّذِينَ لَا يُؤمِنُونَ» تا آخر دو آيه، جواب از فرض دوم اشکال است، و آن، اين بود که شخص مورد نظر، معانى و معارف قرآن را به آن جناب تعليم داده باشد، و او آن را به خدا افتراء ببندد. و معناى جواب آن، اين است که: کسانى که به آيات خدا ایمان ندارند و به آن کفر مى ورزند، خدا به سوى معارف حق هدايتشان نمى کند، و عذابى دردناک خواهند داشت، و رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، مؤمن به آيات خداست، چون او مهدى به هدايت خداست، و کسانى به خدا افتراء مى بندند که به آيات خدا ايمان نداشته باشند، و آنان دروغ گويان اند که دائما بر دروغگويى خود استمرار دارند. و اما مثل رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، کسى که مؤمن به آيات خدا است، هرگز به خدا دروغ نمى بندد و اصلا دروغ نمى گويد. پس اين دو آيه، کنايه از اين است که رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، مهدى به هدايت خدا و مؤمن به آيات اوست، و کسی مثل او، مرتکب افتراء و کذب نمى شود. مفسران، اين دو آيه را، از آيه اولى قطع کرده و آيه اول را جواب کامل از اشکال مشرکان دانسته اند، ولى خواننده عزيز دستگيرش شد که آن به تنهايى وافى به جواب نيست. آنگاه جملۀ «وَ هَذَا لِسَانٌ عَرَبِىٌّ مُبِينٌ» را از باب تحدّى به اعجاز قرآن در بلاغتش، جواب کامل گرفته اند، که خلاصه اش، اين مى شود: «اگر اين قرآن تعليم يک فرد بشر است، که منظور شما او است، حال تمامى بشر را جمع کنيد تا يک آيه مثل آن را بياورند». ولى شما خواننده عزيز مى دانيد که در الفاظ اين جمله، هيچ چيزى از معجزه بودن قرآن در بلاغت و هيچ اثرى از مسأله تحدّى وجود ندارد. نهايت چيزى که از آن استفاده مى شود، اين است که زبان عربىّ مبين است، و معقول نيست مردى غيرعرب، چنين بيانى شيوا داشته باشد. آنگاه دو آيه بعد را، بر تهديد آن کافران که آيات خدا را انکار نموده و به رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» افتراء مى بستند، حمل کرده و گفته اند: اين دو آيه، مشرکان را به عذاب دردناک وعيدشان مى دهد، و نسبتى را که به رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» داده بودند، به خودشان بر مى گرداند که خود آنان سزاوارتر به افترا هستند. چون آن هايند که به خدا و آيات او ايمان ندارند، و خدا هم، به همين جهت هدايتشان نکرده است. سپس بر اين اساس بحث کرده اند در اين که فلان کلمه آيه چه معنا دارد و آن ديگرى چه معنا؟ بحثى که هرچه جلوتر مى رود، از معناى حقيقى آيه دورتر مى شود، و شما خواننده عزيز فهميديد که اين بحث ها، بالاخره، اشکال ما را که گفتيم آيه اول، ماده اشکال را از بين نمى برد، حل نمى کند. بحث روايتى در الدر المنثور است که احمد، از عثمان بن ابى العاص روايت کرده که گفت: من نزد رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» نشسته بودم که ديدم چشم هاى خود را خيره نموده، فرمود: جبرئيل به من دستور داد تا اين آيه را در اين جاى از سوره بگذارم: «إنَّ اللهَ يَأمُرُ بِالعَدلِ وَ الإحسَان ... تَذَکَّرُونَ». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۵۰۳ مؤلف : اين روايت را، از ابن عباس، از عثمان بن مظعون نيز نقل کرده است. و در مجمع البيان گفته که: روايتى رسيده که عثمان بن مظعون گفت: از بس که رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» اسلام را بر من عرضه کرد، از روى رودربايستى اسلام آوردم و اسلام در قلبم جاى نگرفته بود. تا آن که روزى نزدش نشسته بودم و او سرگرم تفکر و دقت بود، ناگهان چشم ها را به آسمان خيره نمود، به طورى که گویى چيزى مى پرسد. بعد از آن که آن حال تمام شد، از حالش پرسيدم. فرمود: بلى، موقعى که داشتم با تو حرف مى زدم، جبرئيل را در هوا ديدم که نزدم مى آيد. پس از لحظه اى نزدم آمد و اين آيه را نازل کرد: «إنَّ اللهَ يَأمُرُ بِالعَدلِ وَ الإحسَان». آنگاه آيه را تا به آخر بر من تلاوت کردند. در نتيجه اسلام در قلبم جاى گرفت. آنگاه نزد عمويش ابوطالب رفته و جريان را برايش تعريف کردم. او گفت: اى آل قريش! از محمّد پيروى کنيد تا ارشاد شويد. زيرا او شما را جز به مکارم اخلاق وادار نمى کند. آنگاه نزد وليد بن مغيره رفته، اين آيه را برايش خواندم. گفت: اگر محمّد این را گفته باشد، خيلى خوب گفته، و اگر هم پروردگارش گفته، باز خوب گفته. عثمان مى گويد: آيه «أفَرَأيتَ الَّذِى تَوَلَّى وَ أعطَى قَلِيلاً وَ أکدَى»، در باره «وليد»، و گفته اش نازل شد، تا آخر حديث. باز در مجمع، از عکرمه روايت کرده که گفت: رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» اين آيه را بر وليد بن مغيره خواندند. وليد گفت: برادر زاده! دوباره بخوان. رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، دوباره برايش خواند. او گفت: راستى عجب حلاوتى و عجب زيبایى و بهجتى دارد. بالايش ميوه دار و پایينش، پر جوانه است و اين، قطعا سخن بشر نيست. و در تفسير قمى، به سند خود، از اسماعيل بن مسلم، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که در تفسير آيه مزبور فرموده: خدا در بندگانش هيچ امرى ندارد، مگر همان امر به عدل و احسان. و در تفسير برهان، از ابن بابويه و او، به سند خود، از عمرو بن عثمان نقل کند که گفت: روزى على «عليه السلام» بر اصحاب خود، که سرگرم مذاکره در پيرامون «مروت» بودند، وارد شد و فرمود: چرا در اين مسأله، از کتاب خدا استفاده نمى کنيد؟ گفتند: مگر در قرآن هم راجع به اين موضوع چيزى هست؟ فرمود: در آيه شريفه «إنَّ اللهَ يَأمُرُ بِالعَدلِ وَ الإحسَان»، که عدل و احسان، تفضل است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۵۰۴ مؤلف : اين روايت را، عياشى، از عمرو بن عثمان عاصى، از آن جناب روايت کرده، و سيوطى، در الدرّالمنثور، از ابن نجار، در تاريخ خود، از طريق عکلى، از پدرش، از آن جناب روايت کرده، و عبارت روايت وى چنين است: على بن ابی طالب «عليه السلام» بر قومى گذشت که مشغول بحث بودند. پرسيد: پيرامون چه بحث مى کنيد؟ گفتند: در باره «مروت» بحث مى کنيم. فرمود: آيا کلام خداوند در کتابش، در باره اين موضوع شما را کافى نيست که مى فرمايد: «إنَّ اللهَ يَأمُرُ بِالعَدلِ وَ الإحسَان»، زيرا عدالت انصاف و احسان، تفضّل است. مؤلف: در عده اى از روايات، «عدل»، به توحيد تفسير شده، و در بعضى ديگر به شهادتين، و «احسان»، به ولايت، و در عده اى ديگر، حرمت «نقض عهد»، به وجوب ثبات بر ولايت معنا و ارجاع شده است. و در تفسير قمى، در ذيل آيه «مَن عَمِلَ صَالِحاً مِن ذَکَرٍ أو أُنثَى وَ هُوَ مُؤمِنٌ فَلَنُحيِيَنَّهُ حَيَوةً طَيِّبَةً...»، از معصوم روايت کرده که فرمود: منظور از «حيات طيبه»، قناعت است. و در کتاب معانى، به سند خود، از ابن ابى عمير، از بعضى از راويان شيعه، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که شخصى به حضرتش عرض کرد: ابا الخطاب هر جا مى نشيند، از شما نقل مى کند، که فرموده ايد: وقتى حق را شناختى، ديگر هر عملى که مى خواهى بکنى، بکن. فرمود: خدا لعنت کند ابا الخطاب را، به خدا قسم، من اين طور نگفتم، بلکه گفتم: وقتى حق را شناختى، هر عمل خيرى که خواستى بکن، زيرا خدا از تو قبول مى کند. چون خودش فرموده: «مَن عَمِلَ صَالِحاً مِن ذَکَرٍ أو أُنثَى وَ هُوَ مُؤمِنٌ فَأُولَئِکَ يَدخُلُونَ الجَنَّةَ يُرزَقُونَ فِيهَا بِغَيرِ حِسَابٍ». و نيز فرموده: «مَن عَمِلَ صَالِحاً مِن ذَکَرٍ أو أُنثَى وَ هُوَ مُؤمِنٌ فَلَنُحيِيَنَّهُ حَيَوةً طَيِّبَةً». مؤلف: اين، همان معنايى است که ما براى آيه کرديم. و در کافى، به سند خود، از ابى بصير، از ابى عبدالله «عليه السلام» روايت کرده که گفت: به حضرتش عرض کردم: معناى «فَإذَا قَرَأتَ القُرآنَ فَاستَعِذ بِاللهِ... يَتَوَکَّلُون» چيست؟ فرمود: اى محمّد! به خدا سوگند، شيطان بر بدن مؤمن مسلط مى شود، ولى بر دين او مسلط نمى گردد. بر ايوب مسلط شد و خلقت بدنى او را بدمنظره کرد، ولى بر دينش مسلط نشد. بر مؤمنان هم همين طور. گاهى بر بدن هايشان مسلط مى شود، ولى بر دينشان مسلط نمى گردد. عرض کردم: معناى آيه «إنَّمَا سُلطَانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّونَهُ وَ الَّذِينَ هُم بِهِ مُشرِکُون» چيست؟ فرمود: مقصود کسانی اند که به خدا شرک مى ورزند، شيطان، هم بر بدن هايشان مسلط مى شود، و هم بر اديانشان. مؤلف: اين روايت را، عياشى، از ابى بصير، از آن جناب نقل کرده. و ارجاع ضمير «بِهِ» به خدا، يکى از آن دو معنايى بود که براى آيه شريفه کرده اند و در سابق گذشت. و در الدر المنثور است که حاکم (وى حديث را صحيح دانسته) و بيهقى، در کتاب شعب الايمان خود، از ابن عباس روايت کرده که در تفسير آيه: «إنَّمَا يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ» گفته است: مشرکان مى گفتند: محمّد «صلى الله عليه و آله و سلم» را، عبدة بن حضرمى، که خود صاحب کتاب بوده، درس مى دهد. خدا هم در پاسخشان فرمود: لسان آن که شما در نظر داريد، غيرعربى است و قرآن، لسان عربى آشکار است. و در تفسير عياشى، از محمّد بن عزامه صيرفى، از کسى که برايش نقل کرده، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: خداى تعالى، روح القدس را خلق کرد، که هيچ خلقى به قدر او، به خدا نزديک نيست، ولى او در عين حال، گرامى ترين خلق نيست. پس چون امرى را بخواهد، به او القاء مى کند و او، به نجوم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۵۰۶ و بر اين اساس، آيه شريفه «وَ لَقَد نَعلَمُ أنَّهُم يَقُولُونَ إنَّمَا يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ لِسَانُ الَّذِى يُلحِدُونَ إلَيه» جريان يافته، که مقصود لسان «ابى فکيهه»، غلام آزاد شده بنى حضر مى بود، و او مردى غير عرب بود، و از پيروان رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» شده و به وى ايمان آورد، و قبلا از اهل کتاب بود. قريش گفتند: به خدا سوگند، اين مرد است که محمّد «صلى الله عليه و آله و سلم» را تعليم مى دهد، و خدا در جوابشان فرمود: «قرآن، لسان عربى آشکار است». مؤلف: ذيل اين روايت، در تفسير برهان، به نقل از عياشى آمده، وليکن در نسخه هاى چاپى اخير، اين ذيل نيامده است. و روايات درباره اسم اين مرد مختلف است. در اين روايت، ابوفکيهه، غلام آزاد شده بنى حضرمى، و در روايت قبلى، «عبدة بن حضرمى» آمده. و از قتاده نيز روايت شده که او، «عبدة بن حضرمى» است، که او را مقيس مى گفتند. و از سدى نقل شده که او، غلامى از بنى حضرمى و نصرانى بوده، تورات و انجيل را خوانده بود. مردم او را «ابواليسر» مى ناميدند. و از مجاهد نقل شده که او، ابن الحضرمى و مردى غيرعرب بوده، که به زبان رومى سخن مى گفته. و از ابن عباس نيز روايت شده که او، آهنگرى بوده در مکه، به نام «بلعام»، و مردى غير عرب بوده. مشرکان مى ديدند که رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» نزد او آمد و شد مى کند. لذا گفتند: «بلعام»، او را تعليم مى دهد. و آنچه از مضامين اين روايات، قدر متيقن است، اين است که: مردى رومى و غلام آزاد شده بنى حضرمى و نصرانى مذهب بوده، که در مکه مى زيسته و با کتب اهل کتاب آشنایى داشته است. مردم او را متهم کردند که رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» را تعليم مى دهد. و در الدر المنثور است که ابن جرير و ابن منذر و ابن ابى حاتم، از ضحاک روايت کرده اند که در تفسير آيه گفته است: مشرکان مى گفتند: سلمان فارسى او را تعليم مى دهد. خدا در جوابشان فرموده: «زبان آن کسى که شما در نظر داريد، اعجمى است». مؤلف: اين روايت، با مکى بودن آيات مورد بحث، جور در نمى آيد. باز، در همان کتاب آمده که ابن الخرائطى، در کتاب مساوى الاخلاق خود و ابن عساکر در تاريخش، از عبدالله بن جراد روايت کرده اند که از رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» پرسيد: آيا مؤمن زنا مى کند؟ فرمود: گاهى ممکن است پيش بيايد. عرض کرد: آيا مؤمن دزدى مى کند؟ فرمود: گاهى ممکن است. عرض کرد: مؤمن دروغ مى گويد؟ فرمود: نه، آنگاه دنبالش اين آيه را تلاوت فرمود: «إنَّمَا يَفتَرِى الکَذِبَ الَّذِينَ لَا يُؤمِنُونَ». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۵۰۷ و در تفسير عياشى، از عباس بن هلال، از امام ابى الحسن رضا «عليه السلام» روايت کرده که: مرد کذّابى را اسم برد و فرمود خداى تعالى فرموده: «إنَّمَا يَفتَرِى الکَذِبَ الَّذِينَ لَا يُؤمِنُونَ». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۵۰۸ آيات ۱۰۶ - ۱۱۱ سوره نحل مَن کَفَرَ بِاللَّهِ مِن بَعْدِ إِيمَانِهِ إِلّا مَنْ أُکرِهَ وَ قَلْبُهُ مُطمَئنُّ بِالايمَانِ وَلَکِن مَن شرَحَ بِالْکُفْرِ صَدْراً فَعَلَيْهِمْ غَضبٌ مِّنَ اللَّهِ وَ لَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ(۱۰۶) ذَلِک بِأَنَّهُمُ استَحَبُّوا الْحَيَوةَ الدُّنْيَا عَلى الاَخِرَةِ وَ أَنَّ اللَّهَ لا يَهْدِى الْقَوْمَ الْکافِرِينَ(۱۰۷) أُولَئک الَّذِينَ طبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَ سَمْعِهِمْ وَ أَبْصارِهِمْ وَ أُولَئک هُمُ الْغَفِلُونَ(۱۰۸) لا جَرَمَ أَنَّهُمْ فى الاَخِرَةِ هُمُ الْخَاسِرُونَ(۱۰۹) ثُمَّ إِنَّ رَبَّک لِلَّذِينَ هَاجَرُوا مِن بَعْدِ مَا فُتِنُوا ثُمَّ جَاهَدُوا وَ صَبرُوا إِنَّ رَبَّک مِن بَعْدِهَا لَغَفُورٌ رَّحِيمٌ(۱۱۰) يَوْمَ تَأْتى کُلُّ نَفْسٍ تُجَادِلُ عَن نَّفْسِهَا وَ تُوَفّى کُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَت وَ هُمْ لا يُظلَمُونَ (۱۱۱) «ترجمه آیات» و هر که از پس ايمان آوردنش منکر خدا شود، نه آن که مجبور شده و دلش به ايمان قرار دارد، بل آن که سينه به کفر گشايد، غضب خدا بر آن ها باد و عذابى بزرگ دارند. (۱۰۶) و اين، بدان سبب است که آن ها زندگى اين دنيا را از دنياى ديگر بيشتر دوست داشته اند و خدا گروه کافران را هدايت نمى کند. (۱۰۷) اين ها، همان کسان اند که خدا بر دل ها و گوش ها و ديدگانشان مُهر نهاده و آن ها خودشان بی خبرند. (۱۰۸) و بى گفتگو، آن ها در آخرت خودشان زيان کارند.(۱۰۹) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۵۰۹ و نيز پروردگارت نسبت به آن ها که پس از محنت کشيدن مهاجرت کرده، آنگاه جهاد کرده و صبورى پيشه کرده اند، پروردگارت از پس آن، آمرزگار و رحيم است. (۱۱۰) روزى بيايد که هر کس، گرفتار دفاع از خويشتن است و به هر کس، هرچه کرده، تمام دهند و ايشان ستم نبينند. (۱۱۱) «بیان آیات» در اين آيات، عليه کفارى که بعد از ايمان به خدا، کافر گشته و مرتد شدند، تهديد نموده، مهاجرين را که در جهاد خود دچار زحمت گشته و در راه خدا صبر کردند، وعده جميل داده، و متعرض حکم تقيه نيز شده است. تهديد شديد کفارى که بعد از ايمان آوردن، کافر و مرتد شدند «مَن کفَرَ بِاللَّهِ مِن بَعْدِ إِيمَانِهِ إِلَّا مَنْ أُکرِهَ»: کلمۀ «اطمينان»، به معناى سکون و آرامش است، و «شرح صدر»، به معناى گشادى و وسعت آن است. در مفردات گفته است: اصل «شرح»، به معناى بسط گوشت و امثال آن بوده. وقتى مى گويد: «گوشت را شرح کردم» و يا «تشريح کردم»، معنايش اين است که آن را ولو کردم. و از همين باب است شرح صدر که به معناى باز کردن سينه، به نور الهى و سکينه اى از ناحيه خدا و روحى از او است. همچنان که خداى تعالى، در حکايت دعاى موسى فرموده: «رَبِّ اشرَح لِى صَدرِى»، و در باره رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» فرموده: «ألَم نَشرَح لَکَ صَدرَکَ». و نيز فرموده: «أفَمَن شَرَحَ اللهُ صَدرَهُ». و شرح دادن کلامى که مشکل است، به معناى بسط آن و اظهار معانى پنهان آن است. جملۀ «مَن کَفَرَ بِاللّهِ مِن بَعدِ إيمَانِهِ»، جمله اى است شرطيه، که جوابش، جملۀ «فَعَلَيهِم غَضَبٌ مِنَ الله» است، و جملۀ «وَ لَهُم عَذَابٌ عَظِيمٌ» بر آن عطف شده، و ضمير جمع در «جزاء»، به اسم شرط «مَن کَفَرَ» بر مى گردد. چون هر چند مفرد است، ولى به حسب معنا، کلّى و داراى افراد است. و جملۀ «إلَّا مَن أُکرِهَ وَ قَلبُهُ مُطمَئِنٌّ بِالإيمَان»، استثنايى است از عموم شرط، و مراد از «اکراه»، مجبور شدن به گفتن کلمۀ کفر و تظاهر به آن است. زيرا قلب هيچ وقت «اکراه» نمى شود. و حاصل مقصود، اين است که: کسانى که بعد از ايمان، تظاهر به کفر مى کنند و مجبور به گفتن کلمۀ کفر شوند، ولى دل هايشان مطمئن به ايمان است، از غضب خدا مستثنا هستند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۵۱۰ «وَلَکِن مَن شَرَحَ بِالکُفرِ صَدراً» - يعنى: کسى که سينه خود را براى کفر گشاده کرده و کفر را پذيرفته و به آن خوشنود گشته و آن را در خود جاى داده، چنين کسى مورد غضب خدايى است. و اين جمله، استثناء از استثناى قبلى است، و قهرا به مستثناء منه بر مى گردد. و معنا چنين مى شود: اين که گفتيم «کسانى که بعد از ايمانشان به خدا کفر بورزند»، آن هایى نيستند که در دل ايمان دارند، ولى در زبان مجبور به گفتن کفر مى شوند، بلکه منظور کسانى است که در دل کفر را پذيرفته باشند. و مجموع اين استثناء و استدراک، بيان کاملى است براى شرط، و منظور از معترضه آوردن جمله استثناء، ميان دو جمله شرط و جزاء هم، همين بوده، و گرنه مى توانست آن را بعد از تمام شدن دو جمله شرط و جزاء بياورد. بعضى از مفسران گفته اند: جملۀ «مَن کَفَرَ»، بَدَل است از جملۀ «الَّذِينَ لَا يُؤمِنُونَ بِآيَاتِ الله» که در آيه قبلى بود، و جملۀ «أُولَئِکَ هُمُ الکَاذِبُونَ»، جمله اى است معترضه، و جملۀ «إلَّا مَن أُکرِهَ»، استثنايى است از آن جمله، و جملۀ «وَلَکِن مَن شَرَحَ»، مبتدايى است که خبر و يا قائم مقام خبرش، جملۀ «فَعَلَيهِم غَضَبٌ مِنَ الله» است. بنابراين، معناى آيه چنين مى شود: «اين است و جز اين نيست که افتراء دروغ را کسانى مى بندند که بعد از ايمانشان کافر شده باشند، مگر آن کسى که مجبور به کفر گفتن شده باشد، و دلش به ايمان مطمئن باشد». در اين جا، کلام تمام شده، مطلب ديگرى شروع مى شود، و آن، اين است که: «کسانى که سينه خود را براى کفر باز کرده، بر چنين کسانى غضبى است از خدا». وليکن ذوق سليم، خود جوابگوى اين تفسير بوده و به سخافت آن پى برد، و ديگر نيازى به جوابگویی ما نيست. «ذَلِک بِأَنَّهُمُ استَحَبُّوا الْحَيَوةَ الدُّنْيَا عَلى الاَخِرَةِ وَ أَنَّ اللَّهَ لا يَهْدِى الْقَوْمَ الْکافِرِينَ»: اين آيه شريفه، علت حلول غضب خدا بر آنان را بيان نموده است و آن، اين است که: ايشان حيات دنيا را، که حياتى است مادى و جز تمتع هاى حيوانى و اشتغال به مشتهيات نفس نتيجه ديگرى ندارد، بر حيات آخرت، که حيات دائمى و زندگى در جوار ربُّ العالَمين است و اصولا غايت و نتيجه خلقت و زندگى انسانيت است، ترجيح دادند، و آن را به جاى اين اختيار نمودند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۵۱۱ و به عبارت ديگر: اينان، جز دنيا هدف ديگرى نداشتند، و به کلّى از آخرت بريده و بدان کفر ورزيدند، و خدا هم مردم کافرپيشه را هدايت نمى کند، و چون خدا هدايتشان نکرد، از راه سعادت و بهشت و رضوان گمراه گشته، در غضب خدا و عذابى بزرگ افتادند. معناى مُهر زدن خدا بر دل ها و گوش ها و ديدگان کفار «أُولَئک الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَ سَمْعِهِمْ وَ أَبْصارِهِمْ وَ أُولَئک هُمُ الْغَافِلُونَ»: اين آيه، به اين نکته اشاره مى کند که اختيار حيات دنيا بر آخرت، و محروميت از هدايت خداى سبحان، وصف و نشانه کسانى است که خدا بر دل ها و بر گوش ها و چشمانشان مُهر نهاده، و کسانى هستند که «غافل» ناميده شده اند. براى اين که اينان، به خاطر اختيار زندگى دنيا و هدف قرار دادن آن و نوميدى از اهتداء به سوى زندگى آخرت، يکباره دل از آن زندگى شُستند، و در نتيجه، حس و شعور و عقلشان اسير در چارچوبه ماديات شد و ديگر به ماوراى ماده - که همان زندگى آخرت است - توجهى ندارند، و ديگر به آنچه که مايه عبرتشان است، نمى نگرند، و آنچه را که مايه اندرزشان است، نمى شنوند، و به ادلّه و حجت هايى که به سوى آخرت راهنمايی شان مى کند، فکر و تعقل نمى کنند. پس اينان دل ها و گوش ها و چشمانشان مُهر خورده و بسته شده، و ديگر آنچه که ديگران را به سوى آخرت رهنمون مى شود، در دل و گوش و چشم آنان راه پيدا نمى کند، و به کلى از آن ادله غافل اند، و احتمال بودن چنين ادله اى را هم نمى دهند. با اين بيان روشن مى شود که وصفى که در آيه قبلى بود، به منزله معرّف مُهر و غفلتى است که در اين آيه ذکر شده. پس همين که خدا ايشان را هدايت نکرده، به خاطر اين که دل هاشان به دنيا متعلق شده، خود معناى «طبع» و «غفلت» است. و «طبع»، صفتى است الهى و منسوب به ساحت مقدس او، که آن را به عنوان مجازات به کار مى برد، ولى «غفلت»، صفتى است بشرى و منسوب به خود انسان. «لا جَرَمَ أَنَّهُمْ فى الآخِرَةِ هُمُ الْخَاسِرُونَ»: ناگزير ايشان در آخرت همان زيانکارانند. چون رأس المال و سرمايه خود را در دنيا ضايع کردند و بى زاد و توشه شدند. ديگر چيزى ندارند که در آن جهان با آن زندگى کنند. نظير اين بيان، در سوره «هود» هم آمده که مى فرمايد: «لَا جَرَمَ أنَّهُم فِى الآخِرَةِ هُمُ الأخسَرُونَ». و شايد وجه زيانکارترى در آن جا، اين باشد که در آن سوره، يک صفتى اضافه بر صفات مذکور در اين سوره براى آنان ذکر کرده، و آن، اين است که: علاوه بر اين که خودشان به راه حق نيامدند، جلو ديگران را هم گرفتند. (بدان جا مراجعه شود). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۵۱۲ وعده جميل به مهاجرانى که جهاد نموده، صبورى کردند «ثُمَّ إِنَّ رَبَّک لِلَّذِينَ هَاجَرُوا مِن بَعْدِ مَا فُتِنُوا ثُمَّ جَاهَدُوا وَ صبرُوا إِنَّ رَبَّک مِن بَعْدِهَا لَغَفُورٌ رَحِيمٌ»: کلمۀ «فتنه»، در اصل به معناى بردن طلا در آتش براى آزمايش بوده، سپس در همه آزمايش ها و شکنجه ها به کار رفته. و اين جمله، ناظر به شکنجه هايى است که مؤمنان صدر اسلام، در مکه از قريش مى ديدند. چون مشرکان مکه، مؤمنان را آزار مى دادند، تا شايد از دينشان برگردند. و بدين منظور، انواع شکنجه ها را در باره آنان روا مى داشتند. حتى چه بسا که يک فرد مسلمان در زير شکنجه کفار جان مى داد. همچنان که عمّار و پدر و مادرش را شکنجه کردند. پدر و مادرش، در زير شکنجه آنان جان دادند، و عمّار، به ظاهر از دين اسلام بيزارى جست و به اين وسيله جان سالم به در برد. و آيات سابق، به طورى که در بحث روايتى خواهد آمد، در اين باره نازل شد. و از همين جا روشن مى گردد که آيات مورد بحث، با آيات قبل مربوط و متصل است. چون جملۀ «إلَّا مَن أُکرِهَ وَ قَلبُهُ مُطمَئِنٌ بِالإيمَان»، که در آيات قبل بود، همان معنا را می رساند که آيات مورد بحث، در مقام افاده آن است. اين آيه نيز مى فرمايد: «بعد از همه اين ها، خدا نسبت به کسانى که بعد از آن شکنجه ها هجرت نموده و پس از هجرت جهاد و صبر نمودند، آمرزگار و مهربان است». پس جملۀ «ثُمَّ إنّ رَبَّکَ لِلَّذِينَ هَاجَرُوا مِن بَعدِ مَا فُتِنُوا»، وعده جميلى است که به مهاجران مى دهد که بعد از شکنجه ها مهاجرت کردند، و در قبال تهديدى که به ديگران کرده و خسران تام را نويدشان داده، مؤمنان را به مغفرت و رحمت در قيامت نويد مى دهد. و جملۀ «إنَّ رَبَّکَ مِن بَعدِهَا لَغَفُورٌ رَحِيمٌ»، به منزله خلاصه گيرى در صدر کلام است، تا بع خاطر طولانى بودنش از ذيلش جدا نشود، و در عين حال تأکيد را هم افاده کند. در حقيقت، مثل اين مى ماند که بگوييم: «زيد در خانه، زيد در خانه چنين و چنان است». و بعلاوه اين نکته را هم برساند که قيودى که در کلام قبلى آورده شده، همه در حکم، دخالت دارند. پس بايد بدانى که خدا از آن مسلمانان که به ظاهر، ارتداد جستند، راضى نمى شود مگر آن که مهاجرت کنند، و نيز از هجرتشان راضى نمى شود، مگر آن که بعد از آن، جهاد و صبر کنند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۵۱۳ «يَوْمَ تَأْتى کُلُّ نَفْسٍ تُجَادِلُ عَن نَفْسِهَا وَ تُوَفَّى کُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَت وَ هُمْ لا يُظلَمُونَ»: «آمدن نفس در قيامت»، کنايه از حضور نفس در محضر ملک ديّان است، همچنان که فرموده: «فَإنَّهُم لَمُحضَرُونَ». و ضمير در جملۀ «عَن نَفسِهَا»، به خود نفس بر مى گردد، و در برگشتن ضمير در اضافه به «نفس»، به خود نفس هيچ اشکالى ندارد. چون گاهى مقصود از «نفس»، شخص انسانى است. مانند: «مَن قَتَلَ نَفساً بِغَيرِ نَفسٍ». و گاهى مقصود از نفس، صرف تأکيد است، که با مؤکّد در معنا متحد است. چه اين که آن مؤکد انسان باشد، يا غير انسان. همچنان که گفته مى شود: «انسَانٌ نَفسُهُ، يعنى انسان خودش، و فَرَسٌ نَفسُهُ، يعنى اسب خودش. و همچنين سنگ خودش، و سياهى خودش». و يا گفته مى شود: «نَفسُ انسَانٍ و نَفسُ فَرَسٍ و نَفسُ حَجَرٍ، و نَفسُ سَوَادٍ». يعنى: «خود انسان و خود اسب و خود سنگ و خود سياهى». و در جملۀ «عَن نَفسِهَا»، مقصود از مضاف، يعنى «نفس» که به ضمير اضافه شده، معناى دومى است، يعنى خودش. و مقصود از مضافٌ إليه، يعنى ضمير که به «نفس» بر مى گردد، معناى اولى است، يعنى شخص. و اگر «نفس» را به ضمير اضافه کرد، براى اين بود که اگر ضمير را به «نفس» اضافه مى کرد، عبارت به خاطر تکرار به اضافه رکيک مى شد. و همين مقدار، که ما در باره اين عبارت بحث کرديم، کافى است و حاجتى به آن ابحاث طولانى که مفسران در باره آن کرده اند، نيست. در قيامت، هر کسى به فکر خود بوده و از خود دفاع مى کند ظرف «يَوم» در جملۀ «يَومَ تَأتِى کُلُّ نَفسٍ تُجَادِلُ عَن نَفسِهَا»، متعلق است به جملۀ «لَغَفُورٌ رَحِيمٌ»، که در آيه قبلى بود، و «مجادله نفس» از خودش، به معناى دفاع از خويشتن است. چون در آن روز، غير از خودش، هر خاطره ديگرى را فراموش مى کند. درست بر خلاف دنيا، که به هر چيزى توجه دارد، جز به خودش، و خودش را فراموش مى کند. و اين نيست، جز به خاطر اين که در قيامت، حقيقت امر براى انسان مکشوف مى شود، و آن، اين است که: آدمى به هيچ وجه نبايد به غير خودش مشغول شود و در حقيقت، بايد هميشه به فکر خود باشد. پس آن روز، شخص مى آيد و در موقف حساب قرار مى گيرد. آن وقت از خود دفاع مى کند و با اصرار هم دفاع مى کند، و تا آن جا که مقدور اوست، عذر مى تراشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۵۱۴ کلمه «تُوَفَّى»، در جملۀ «وَ تُوَفَّى کُلُّ نَفسٍ مَا عَمِلَت وَ هُم لَا يُظلَمُونَ»، از «توفيه» است، که به معناى دادن حق به طور تمام است، بدون خردلى کم و کاست. و در اين جمله، «توفيه» را متعلق بر خود عمل کرده و فرموده: «مَا عَمِلَت»، يعنى خود عملش را بدون کم و کاست به او مى دهند. پس مى فهماند که پاداش و کيفر آن روز، خود عمل است، بدون اين که در آن تصرفى کرده و تغيير داده باشند، يا عوض کرده باشند. و در اين کمال عدالت است. چون چيزى بر آنچه مستحق است، اضافه نکرده و چيزى از آن کم نمى کنند. و به همين جهت دنبالش اضافه فرموده: «وَ هُم لَا يُظلَمُونَ: و ايشان ظلم نمى شود». بنابراين، در آيه شريفه، به دو نکته اشاره رفته است: نکته اول اين که: هيچ کس در قيامت، از شخصى ديگر دفاع نمى کند، بلکه تنها و تنها، به دفاع از خود اشتغال دارد. ديگر مجالى برايش نمى ماند که به غير خود بپردازد و غم ديگرى را بخورد. و اين نکته در آيه «يَومَ لاَ يُغنِى مَولًى عَن مَولًى شَيئاً». و نيز آيه «يَومَ لَا يَنفَعُ مَالٌ وَ لَا بَنُونَ»، «يَومَ لَا بَيعٌ فِيهِ وَ لَا خُلَّةٌ وَ لَا شَفَاعَةٌ» خاطرنشان شده است. نکته دوم اين که: دفاعى که هر کس از خودش مى کند، سودى ندارد، و آنچه را که سزاوار اوست، از او دور نمى کند. براى اين که سزایى که به او مى دهند، خود عمل اوست، و ديگر معنا ندارد که نسبت عمل کسى را از او سلب کنند، و اين گونه سزا دادن، هيچ شائبه ظلم ندارد. بحث روايتى در الدرّ المنثور است که ابن منذر و ابن ابى حاتم و ابن مردويه، از ابن عباس روايت کرده اند که گفت: چون رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» خواست به مدينه مهاجرت کند، به اصحابش فرمود: از دور من پراکنده شويد. هر کس توانايى دارد بماند، آخر شب حرکت کند و هر کس ندارد، همين اول شب به راه بيفتد. هر جا که به اطلاعتان رسيد که من در آن جا منزل کرده ام، به من ملحق شويد. بلال مؤذّن و خباب و عمار، و زنى از قريش که مسلمان شده بود، ماندند تا صبح شد. مشرکان و ابوجهل، ايشان را دستگير کردند. رده:تفسیر المیزان