المیزان جلد۱۴ بخش۱
تفسير الميزان جلد ۱۴
«سوره مریم»
آيات ۱ - ۱۵ سوره مريم
* سوره «مريم»، مکى است و ۹۸ آيه دارد.
بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ *
کهيعص (۱)
ذِکْرُ رَحْمَتِ رَبِّک عَبْدَهُ زَکرِيَّا(۲)
إِذْ نَادَى رَبَّهُ نِدَاءً خَفِيًّا(۳)
قَالَ رَبّ إِنّى وَهَنَ الْعَظمُ مِنى وَ اشتَعَلَ الرَّأْس شيْباً وَ لَمْ أَکن بِدُعَائک رَبّ شقِيًّا(۴)
وَ إِنّى خِفْت الْمَوَلىَ مِن وَرَائى وَ کانَتِ امْرَأَتى عَاقِراً فَهَب لى مِن لَّدُنک وَلِيًّا(۵)
يَرِثُنى وَ يَرِث مِنْ آلِ يَعْقُوب وَ اجْعَلْهُ رَبّ رَضِيًّا(۶)
يَا زَکرِيَّا إِنَّا نُبَشرُک بِغُلَمٍ اسمُهُ يَحْيى لَمْ نجْعَل لَّهُ مِن قَبْلُ سمِيًّا(۷)
قَالَ رَبّ أَنّى يَکُونُ لى غُلَامٌ وَ کانَتِ امْرَأَتى عَاقِراً وَ قَدْ بَلَغْتُ مِنَ الْکبرِ عِتِيًّا(۸)
قَالَ کَذَلِک قَالَ رَبُّک هُوَ عَلىَّ هَينٌ وَ قَدْ خَلَقْتُک مِن قَبْلُ وَ لَمْ تَکُ شيْئاً(۹)
قَالَ رَبّ اجْعَل لِى آيَةً قَالَ آيَتُک أَلا تُکلِّمَ النَّاس ثَلَاث لَيَالٍ سوِيًّا(۱۰)
فخَرَجَ عَلى قَوْمِهِ مِنَ الْمِحْرَابِ فَأَوْحَى إِلَيهِمْ أَن سَبِّحُوا بُکْرَةً وَ عَشِيًّا(۱۱)
يَا يَحْيى خُذِ الْکتَاب بِقُوَّةٍ وَ آتَيْنَاهُ الحُْکْمَ صبِيًّا(۱۲)
وَ حَنَاناً مِن لَّدُنَّا وَ زَکَوةً وَ کانَ تَقِيًّا(۱۳)
وَ بَرَّا بِوَالِدَيْهِ وَ لَمْ يَکُن جَبَّاراً عَصِيًّا(۱۴)
وَ سلَامٌ عَلَيْهِ يَوْمَ وُلِدَ وَ يَوْمَ يَمُوتُ وَ يَوْمَ يُبْعَثُ حَيًّا(۱۵)
«ترجمه آیات»
به نام خداى رحمان و رحيم.
کاف ، هاء، يا، عين ، صاد. (۱)
(اين رمز عنوان) يادآورى رحمت پروردگارت به بنده خود زکرياست. (۲)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۴
آن دم که پروردگارش را ندا داد، ندايى پنهانى. (۳)
گفت پروردگارا! من از پيرى استخوانم سست، و سرم سفيد شده است، و در زمينه خواندن تو اى پروردگار بى بهره نبوده ام. (۴)
من از بعد خويش از وارثانم بيم دارم ، و زنم نازا است، مرا از نزد خود فرزندى عطا کن. (۵)
تا از من و از خاندان يعقوب ارث ببرد، و پروردگارا! او را پسنديده گردان. (۶)
(پس بدو گفتيم:) اى زکريا! ما به تو مژده پسرى مى دهيم که نامش «يحيى» است، و از پيش همنامى براى وى قرار نداده ايم. (۷)
گفت: پروردگارا! چگونه باشد مرا پسرى، با اين که همسرم نازا است و خودم از پيرى به فرتوتى رسيده ام؟(۸)
(حامل پيام به وى) گفت: پروردگار تو چنين است، و همو فرموده که اين بر من آسان است، از پيش نيز تو را که چيزى نبودى، خلق کرده ام. (۹)
گفت: پروردگارا! براى من علامتى بگذار. گفت: نشانه ات اين باشد که سه شب تمام، با مردم سخن گفتن نتوانى. (۱۰)
پس از عبادتگاه نزد قوم خود شد و با اشاره به آنان دستور داد که صبح و شام خدا را تسبيح گوييد. (۱۱)
(ما گفتيم:) اى يحيى! اين کتاب را به جد و جهد تمام بگير. و در طفوليت، او را حکمت و فرزانگى داديم. (۱۲)
و به او رحمت و محبت از ناحيه خود و پاکى (روح و عمل) بخشيديم، و او پرهيزکار بود. (۱۳)
و با پدر و مادرش نيکوکار بود و سرکش و نافرمان نبود. (۱۴)
درود بر وى، روزى که تولد يافت و روزى که مى ميرد و روزى که زنده برانگيخته مى شود. (۱۵)
«بیان آیات»
غرض کلى سوره «مريم»
غرض اين سوره، به طورى که در آخرش بدان اشاره نموده، مى فرمايد: «فَإنَّمَا يَسَّرنَاهُ بِلِسَانِکَ لِتُبَشِّرَ بِهِ المُتَّقِينَ وَ تُنذِرَ بِهِ قَوماً لُدّاً...»، بشارت و انذار است.
چيزى که هست، همين غرض را در سياقى بديع و بسيار جالب ريخته، نخست به داستان زکريا و يحيى و قصه مريم و عيسى و سرگذشت ابراهيم و اسحاق و يعقوب و ماجراى موسى و هارون و داستان اسماعيل و حکايت ادريس و سهمى که به هر يک از ايشان از نعمت ولايت داده - که يا نبوت بوده و يا صدق و اخلاص - اشاره کرده، آنگاه علت اين عنايت را چنين بيان فرموده که اين بزرگواران، خصلت هاى برجسته اى داشته اند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵
از آن جمله، نسبت به پروردگارشان خاضع و خاشع بودند، وليکن اخلاف ايشان، از ياد خدا اعراض نموده، به مسأله توجيه به پروردگار به کلى بى اعتناء شدند، و به جاى آن، دنبال شهوت را گرفتند. به همين جهت، به زودى حالت «غَىّ» را که همان از دست دادن رشد است، ديدار مى کنند، مگر آن که کسى از ايشان توبه کند و به پروردگار خود بازگشت نمايد که او سرانجام به اهل نعمت مى پيوندد.
سپس نمونه هايى از لغزش هاى اهل غىّ و زورگويی هاى آنان و آراى خارج از منطقشان از قبيل نفى معاد، و به خدا نسبت پسر دارى دادن، و بت پرستيدن و آنچه که از لوازم اين لغزش ها است، از نکبت و عذاب را خاطرنشان مى سازد.
بنابراين، مى توان گفت: بيان اين سوره، شبيه به بيان مدعيى است که براى اثبات دعوى خود، مثال هايى مى آورد. کأنّه گفته شده فلانى را و فلانى و فلانى که از اهل رشد و داراى موهبتى الهى بودند، در زندگى اين روش را داشتند که دل از شهوات نفس کنده و به سوى پروردگار خود متوجه شدند، و طريقه خضوع و خشوع را پيش گرفتند، که هر وقت آيات پروردگارشان را متذکر مى شدند، از صميم دل خاضع مى گشتند، و طريقه آدمى به سوى رشد و موهبت همين است.
ليکن اخلاف همين نامبردگان، اين طريقه را کنار گذاشتند. يعنى از عمل اعراض و به شهوات مذموم رو آوردند، و اين رويه، ايشان را جز به سوى «غَىّ»، که خلاف رشد است، نکشانيده، جز بر باطل استوارترشان نمى کند، و سرانجامشان اين مى شود که رجوع به خدا را انکار، و شرکايى براى خدا اثبات نموده، سدّ راه دعوت هم مى شوند و اين، جز به سوى نکبت و عذاب رهنمونشان نمى کند.
پس اين سوره - همان طور که ملاحظه مى فرماييد - با ذکر چند مثال آغاز و با گرفتن نتيجه اى کلّى از آن مَثَل ها، که مورد نظر بوده، خاتمه يافته است. و اين نتيجه گيرى، از جملۀ «أُولَئِکَ الَّذِينَ أنعَمَ اللّهُ عَلَيهِم» شروع شده و تا چند آيه بعد ادامه مى يابد.
پس اين سوره مردم را به سه طائفه تقسيم مى کند:
۱ - آن هایى که خدا انعامشان کرد، که يا انبياء بودند و يا اهل اجتباء و هدايت.
۲ - اهل غىّ، يعنى آن هایى که مايه و استعداد رشد خود را از دست دادند.
۳ - آن کسانى که توبه نموده، ايمان آوردند، و عمل صالح کردند، که به زودى به اهل نعمت و رشد مى پيوندند. و آنگاه ثواب توبه تائبين و مستر شدين و عذاب غاويان - که همنشينان شيطان و از اولياى اويند - را تذکر مى دهد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۶
اين سوره، بدون هيچ شکى در مکه نازل شده. زيرا هم عده اى از مفسران، مکى بودن آن را مورد اتفاق دانسته و هم مضامين آياتش بر اين معنا دلالت دارد.
اشاره اى درباره حروف مقطعه
«کهيعص»:
در سابق، در تفسير آيه اول سوره «اعراف» گفتيم که: اين سوره ها از قرآن کريم، که حروف مقطعه بر سر آن ها آمده، خالى از ارتباطى در ميان مضامين آن ها با آن حروف نيست. پس حروفى که مشترک ميان چند سوره است، کشف مى کند از اين که مضامين آن ها نيز مشترک است.
مؤيد اين معنا، مناسبت و همجنسى اى است که ميان اين سوره و سوره «ص» به چشم مى خورد. چون آن سوره نيز داستان انبياء را آورده، و به زودى - إن شاء اللّه - بحث جامعى در باره حروف مقطعه قرآن و ارتباطى که هر يک با مطالب سوره خود دارند، ايراد نموده، از نظر خواننده مى گذرانيم.
و در آن جا نيز، اين بحث را مطرح مى کنيم که سوره هايى که حروف مقطعه مشترک دارند، مطالبشان نيز مشترک است. مانند سوره مورد بحث با سوره «يس»، که در هر دو حرف «ياء» وجود دارد. و باز مانند اين سوره و سوره «شورى»، که در هر دو حرف «ع» وجود دارد.
«ذِکْرُ رَحْمَتِ رَبِّک عَبْدَهُ زَکرِيَّا»:
ظاهر سياق اين است که کلمۀ «ذِکر»، خبرى است براى مبتدایى محذوف، و مصدرى است در معناى مفعول، و برگشت معنا از نظر تقدير به اين است که «اين خبرريال رحمت مذکور پروردگار تو است». و مراد از «رحمت»، استجابت دعاى زکريا به وسيله خداى سبحان است، که تفصيل آن از جملۀ «إذ نَادَى رَبَّهُ» شروع شده.
«إِذْ نَادَى رَبَّهُ نِدَاءً خَفِيًّا»:
ظرف «إذ»، متعلق است به جملۀ «رَحمَةِ رَبِّکَ» و کلمۀ «نِداء» و همچنين «مناداة»، به معناى صدا زدن به آواز بلند است، در مقابل «مناجات»، که به معناى آهسته صدا زدن است.
خواهى گفت: اگر «نداء» به اين معنا است، پس چرا خداى تعالى، آن را با وصف «خَفِیّ» توصيف کرد؟
مى گوييم: منافاتى ندارد. زيرا ممکن است همين دعوت با صداى بلند در جايى صورت گيرد که احدى آن را نشنود. مانند بيابان و امثال آن، همچنان که جملۀ «فَخَرَجَ عَلَى قَومِهِ مِنَ المِحرَاب» هم، إشعارى به اين معنا دارد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۷
بعضى گفته اند: عنايت در تعبير به «نداء»، اين است که حضرت زکريا خود را از خدا دور تصور کرده، و خواسته است رعايت اين ادب را بکند که گناهان و بدی هايش او را از خدا دور کرده است، همچنان که حال هر کسى که از عذاب خدا بترسد، همين طور است که خود را دور مى بيند.
سخن حضرت زکريا «ع» با خداى تعالى، و ظرائف آن سخنان
«قَالَ رَبّ إِنّى وَهَنَ الْعَظمُ مِنّى...»:
اين آيه، زمينه چينى مى کند براى درخواستى که بعدا از زکريا نقل مى نمايد که گفت: «فَهَب لِى مِن لَدُنکَ وَلِيّاً»، و اگر کلمۀ «رَبّ» را جلوتر آورد، براى استرحام بوده و خواسته در مقدمه دعا، درياى رحمت خدا را به خروش آورد و بعد دعا کند.
و اگر با کلمۀ «إنّ» مطلب خود را تأکيد کرد، براى اين است که برساند حاجتش به داشتن فرزند، حاجتى است مبرم و حياتى. و کلمۀ «وهن»، به معناى ضعف و نقصان نيرو است. و اگر اين ضعف خود را به استخوان هايش اختصاص داد، براى اين است که آدمى در تمامى حرکت ها و سکون هايش، بر آن قرار مى گيرد.
و اگر نگفت «استخوان هايم»، و يا «استخوانم»، براى اين است که ضعف را به جنس استخوان نسبت دهد، و هم اين که اجمالى باشد براى تفصيل بعد.
«وَ اشتَعَلَ الرَأسُ شَيباً» - «اشتعال»، به معناى انتشار زبانه آتش و سرايت آن است، در هر چيزى که قابل احتراق باشد. در مجمع البيان گفته: جملۀ «وَ اشتَعَلَ الرَأسُ شَيباً»، از بهترين استعارات است، و معنايش اين است که سفيدى موى در سر من منتشر شده، آن چنان که شعاع آتش منتشر مى شود، و کأنّه منظور از شعاع آتش، همان زبانه آن است.
«وَ لَم أکُن بِدُعَائِکَ رَبِّ شَقِيّاً» - «شقاوت»، خلاف سعادت است، و گويا منظور از آن، محروميت از خير است که يا لازمه شقاوت است و يا خود آن.
کلمۀ «بِدُعَائِکَ»، متعلق به شقى است، و «باء» آن، باء سببيت و يا به معناى «فِى» است. و معناى آيه اين است که: پروردگارا! من همواره به سبب دعاى خود قرين سعادت بوده ام و هر وقت تو را مى خواندم، اجابتم مى فرمودى، بدون اين که مرا شقى و محروم سازى.
و يا اين است که: پروردگارا! من هيچ وقت در دعاى خود از ناحيه تو محروم و خائب نبوده ام. مرا به اجابت کردنت عادت داده اى و هر وقت تو را مى خواندم، قبول مى نمودى. به هر صورت، چه معنا آن باشد و چه اين، کلمۀ «دعاء»، مصدر مضاف به مفعول است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۸
بعضى از مفسران گفته اند: کلمۀ «دُعَائِکَ»، مصدر مضاف به فاعل است، و معنايش اين است: پروردگارا! من هيچوقت نسبت به دعوتت، که مرا به سوى بندگى و اطاعت مى خواند، شقى و متمرد نبوده ام. هر وقت مرا دعوت کردى، اطاعت کردم و به خلوص عبادتت نمودم، ليکن معناى اول، روشن تر است.
و در تکرار کلمۀ «رَبّ» و قرار دادن آن بين اسم «کَانَ» و خبرش در جملۀ «وَ لَم أکُن بِدُعَائِکَ رَبِّ شَقِيّاً» بلاغتى است که ممکن نيست با هيچ مقياسى اندازه گيرى نمود. و همچنين در نظير آن، يعنى جملۀ «وَ اجعَلهُ رَبِّ رَضِيّاً»
«وَ إِنى خِفْت الْمَوَالىَ مِن وَرَاءِى وَ کانَتِ امْرَأَتى عَاقِراً»:
تتمه تمهيد و زمينه چينى است که گفتيم قبل از دعاى خود کرده. و منظور از «مَوَالى»، عموها و پسر عموها هستند. بعضى گفته اند منظور از «مَوَالى»، «کلاله» است، و بعضى ديگر گفته اند: «عُصبه» است. و بعضى گفته اند: تنها پسر عموها است، و بعضى گفته اند که: منظور ورثه است.
و به هر حال، به هر معنا که باشد، غير اولاد صلبى است. و مقصود از اين که گفت: «از موالى مى ترسم»، اين است که از عمل موالى مى ترسم. و مقصود از «مِن وَرَائِى»، بعد از مرگ است. و خلاصه اين که حضرت زکريا مى ترسيده از اين که از دنيا برود و نسلى که وارث او باشند، نداشته باشد، و اين کنايه از همان بى اولاد مُردن است.
کلمۀ «عاقر» در جملۀ «وَ کَانَتِ امرَأتِى عَاقِراً»، به معناى زن نازا است، و «مرد عاقر»، آن مردى را گويند که فرزند دار نشده باشد.
و اين که چنين تعبير کرده که «همسرم عاقر است»، خود دلالت مى کند بر اين که همسرش علاوه بر اين که تا آن روز که اين دعا را مى کرده، فرزند نياورده، از سن فرزند دار شدن هم گذشته بوده است.
و ظاهر اين که کلمۀ «إنّ» را تکرار نکرده و فرموده: «إنِّى خِفتُ المَوَالِىَ مِن وَرَائِى وَ کَانَتِ امرَأتِى...» اين است که جملۀ «وَ کَانَت...» حاليه است، و مجموع کلام، يعنى «وَ إنِّى خِفتُ المَوَالِى... عَاقِراً»، فصل واحدى از داستان است، و اين معنا را مى رساند که چون همسرم عاقر است، جا دارد که از ورثه بعد از خودم بترسم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۹
پس مجموع زمينه چينى هايى که آن جناب براى دعاى خود کرده است، به دو بخش بر مى گردد: اول اين که خداى عزوجل، او را در طول زندگی اش، و تا روزى که پيرى سالخورده شده، به استجابت دعا عادت داده. دوم اين که او از ورثه بعد از مرگش مى ترسد، چون همسرش عاقر است.
و ممکن است کلام را به سه بخش تقسيم نمود، به اين که پيرى خودش را يک بخش و عاقر بودن همسرش را بخش مستقل ديگرى شمرد.
فرزند خواستن زکريا «ع» از خداوند
«فَهَب لِى مِن لَّدُنک وَلِيًّا * يَرِثُنى وَ يَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوب وَ اجْعَلْهُ رَبّ رَضِيًّا»:
اين همان دعایى است که گفتيم براى اداى آن زمينه چينى کرد، و در آن موهبت الهيى را که درخواست کرد، مقيد به قيد «مِن لَدُنکَ» نمود. چون از اسباب عادى مأيوس شده بود. يکى از اسباب عادى که در اختيار او و هر فرد ديگرى است، استعداد شوهر است که آن جناب اين استعداد را به خاطر پيرى از دست داده بود. يکى ديگر استعداد همسر است براى باردار شدن، که وى اين را هم نداشت. زيرا همسرش در جوانى عاقر بود، تا چه رسد به امروز که پيرى سالخورده شده.
و اگر از خدا وليىّ درخواست کرد، بدين جهت بود که ولىّ هر کس، عبارت است از آن شخصى که متولى و عهده دار کار او باشد، و «ولىّ ميت»، آن کسى است که به امر او قيام مى کند، و جانشين او در ارثيه اش مى شود.
کلمۀ «آل» در «آل يعقوب»، به معناى خاصه، يعنى کسانى است که امرشان به او محول است، مانند فرزندان و خويشاوندان و سايران. و بعضى گفته اند: اين کلمه در اصل «اهل» بوده. و منظور از «يعقوب» - به طورى که گفته شده - فرزند اسحاق بن ابراهيم «عليهما السلام» است.
و بعضى گفته اند: مراد «يعقوب بن ماثان»، برادر عمران بن ماثان، پدر مريم است، و همسر زکريا، خواهر مريم بوده. بنابراين، معناى «يَرِثُنِى وَ يَرِثُ مِن آل يَعقُوب» اين مى شود که: از من و از همسرم که يکى از افراد خاندان يعقوب است، ارث ببرد. آن وقت مناسب تر اين است که بگوييم کلمۀ «مِن» در جملۀ «مِن آلِ يعَقوُب»، براى تبعيض است، هرچند که اگر ابتدائيه هم بگيريم، صحيح است.
«وَ اجعَلهُ رَبِّ رَضِيّاً» - کلمۀ «رَضِىّ» به معناى «مَرضِى:پسنديده» است. و اطلاق «رضاء»، اقتضاء دارد که اين مطلق شامل علم و عمل هر دو شود. پس مراد آن کسى خواهد بود که هم اعتقادش و هم عملش، مورد پسند باشد. يعنى خدايا او را آراسته به علم نافع و عمل صالح گردان.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۱۰
خداى عزوجل، اين داستان را در سوره «آل عمران» هم، که سوره اى است مدنى و بعد از سوره «مريم» نازل شده، در ذيل داستان مريم آورده و فرموده: «فَتَقَبَّلَهَا رَبُّهَا بِقَبُولٍ حَسَنٍ وَ أنبَتَهَا نَبَاتاً حَسَناً وَ کَفَّلَهَا زَکَرِيّا کُلَمّا دَخَلَ عَلَيهَا زَکَرِيّا المِحرَابَ وَجَدَ عِندَهَا رِزقاً قَالَ يَا مَريَمُ أنّى لَکِ هَذَا قَالَت هُوَ مِن عِندِ اللّهِ إنَّ اللّهَ يَرزُقُ مَن يَشَاءُ بِغَيرِ حِسَاب * هُنَالِکَ دَعَا زَکَرِيّا رَبَّهُ قَالَ رَبِّ هَب لِى مِن لَدُنکَ ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً إنَّک سَمِيعُ الدُّعَاء.
و هر کس در اين دو آيه دقت کند، جاى شکى برايش باقى نمى ماند که تنها چيزى که زکريا را به دعاء وادار کرد و آن دعاى مذکور را نمود، همان کرامتى بود که از خدا نسبت به مريم مشاهده کرد، و عبوديت و خلوصى بود که مريم نسبت به خدايش داشت. از مشاهده اين وضع لذت برد، و دوست داشت که اى کاش بعد از او هم، فرزندى داراى قرب و کرامتى اين چنين مى داشت.
ليکن از سوى ديگر، متوجه سالخوردگى و ناتوانى خود و پيرى و نازايى همسرش شد و به ياد وارثانش که هيچ يک حال و وضعى چون مريم ندارند، افتاده، دچار وجد و شعفى سوزان گرديد، و ناگهان جرقه اى در دلش شعله زد و به ياد اين معنا افتاد که خداى تعالى، تا اين روز از زندگی اش، وى را به استجابت دعا و کفايت همه مهمات عادت داده بود، لذا دست به دعا بلند کرده، با دلى سرشار از اميد ذريه اى طيب درخواست نمود.
پس جملۀ «رَبِّ هَب لِى مِن لَدُنکَ ذُرِّيَةً طَيِّبَة»، در سوره «آل عمران»، در مقابل «فَهَب لِى مِن لَدُنکَ وَلِيّاً يَرِثُنِى وَ يَرِثُ مِن آلِ يَعقُوب وَ اجعَلهُ رَبِّ رَضِيّاً» است. و کلمۀ «طَيّبه» در آن جا مقابل جملۀ «وَ اجعَلهُ رَبِّ رَضِيّاً» در اين جا است.
و مراد از «رَضِىّ» هم، همان قرب و کرامتى بود که از خدا نسبت به مريم ديد، و آن عمل صالحى بود که از مريم نسبت به خدا مشاهده کرد.
باقى مى ماند جملۀ «هَب لِى مِن لَدُنکَ ذُرِّيَّة» در آن جا، در مقابل «فَهَب لِى مِن لَدُنکَ وَلِيّاً يَرِثُنِى وَ يَرِثُ مِن آلِ يَعقُوب» در اين جا که در حقيقت تفسير کننده کلمۀ «وَلِيّاً» در آن جا است. پس مقصود از جملۀ «وَلِيّاً يَرِثُنِى...»، فرزند صلبى است که از او ارث ببرد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۱۱
اين را بدين جهت گفتيم تا فساد گفتار بعضى روشن گردد که گفته اند: «زکريا در جملۀ «فَهَب لِى مِن لَدُنکَ وَلِيّاً يَرِثُنِى...» از خدا کسى را خواسته که قائم مقام و وارث او باشد، چه فرزند و چه غير فرزند». و همچنين گفتار بعضى ديگر که گفته اند: «او، از فرزنددار شدن از همسرش مأيوس بود، و لذا از خدا کسى را خواست که از او ارث ببرد و قائم مقام او شود، هرچند از ساير مردم باشد».
و وجه فساد آن ها، اين است که آيه سوره «آل عمران»، صريح در اين است که فرزند خواسته. چون گفته است: «رَبِّ هَب لِى مِن لَدُنکَ ذُرِّيّةً طَيِّبَة» - علاوه بر اين که تعبير به عبارتى مانند: «هَب لِى» خود مشعر به نوعى ملکيت است که زکريا مالک آن شود و با ساير مردم سازگارى ندارد.
چون معنا ندارد زکريا مالک مردم بيگانه شود، و اگر منظور آن بود که اين مفسران پنداشته اند، جا داشت بگويد: «اجعَل لِى وَلِيّاً: وليى برايم قرار ده»، همچنان که در آيه ۷۵ سوره «نساء» فرموده: «وَ اجعَل لَنَا مِن لَدُنکَ وَلِيّاً وَ اجعَل لَنَا مِن لَدُنکَ نَصِيراً».
از اين جا، اين معنا روشن مى شود که مراد از جملۀ «وَلِيّاً يَرِثُنِى»، فرزند پسر است، همچنان که در سوره «آل عمران» از آن به «ذرّيه» تعبير فرموده.
پس منظور از «وَلىّ»، ذرّيه اى است که ولىّ در ارث است. و بى شک، متبادر به ذهن از «ارث»، همان ارث بردن ماترک ميت از اموال و اسباب زندگى است. حال يا به خاطر اين که اين کلمه حقيقت در همان ارث مالى است، و در غير مال، مجاز است. چنانچه مى گويند: فلانى علم و شجاعت و زهد و ساير صفات معنوى را از پدرش ارث برده. و يا به خاطر اين است که به ارث مال انصراف دارد، هرچند که در ارث صفات هم حقيقت باشد.
پس به هر حال لفظ، ظاهر در وراثت مال است، ليکن با انضمامش به ولىّ متعين مى شود که مراد از «وارث»، تنها همان فرزند است. جملۀ «وَ إنّى خِفتُ المَوَالِىَ مِن وَرَائِى» که قبل از جمله مورد بحث بود - به بيانى که به زودى خواهد آمد إن شاء اللّه - اين ظهور را تقويت مى کند.
ردّ ادعاى برخى مفسران که مراد از «ارث» را، «وراثت نبوت» يا «علم» دانسته اند
و اما گفتار آن مفسرى که گفته «مراد از آن ارث، نبوت است، و زکريا از خدا خواسته که به او فرزندى دهد که نبوت را از او ارث ببرد»، گفتارى است که مطلب چند سطر قبل، آن را دفع مى کند. چون در آن جا گفتيم که محرک و باعث زکريا به دعا، آن کرامتى بود که از مريم مشاهده کرد، و آنچه از وى مشاهده کرد، نبوت نبود، اثرى هم از آن در ميان نبود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۱۲
آن وقت بايد ديد چه رابطه اى هست ميان مشاهده احوال مريم از عبادت و کرامت و سپس اعجابش از احترام و نزد خدا و ميان درخواست فرزندى از خدا که نبوت را از او به ارث ببرد؟ و معلوم است که کمترين رابطه اى ميان آن دو نيست.
علاوه بر اين که اصلا نبوت چيزى نيست که از راه خويشاوندى ارث برده شود، و به فرض هم که در مقام اصلاح اين نظريه بگويند: مراد ما از وراثت، صرف پيدايش پيغمبرى بعد از پيغمبرى ديگر، يا از دودمان او و يا از دودمان غير او است، که مجازا و به نوعى عنايت وراثت ناميده شده، با اشکال ديگرى که وارد است، چه مى کنند؟
و آن، اين است که اين تفسير با جملۀ «وَ اجعَلهُ رَبِّ رَضِيّاً» سازگارى نخواهد داشت. زيرا معنا ندارد کسى بگويد خدايا مرا فرزندى پيغمبر ارزانى بدار و او را مرضىّ (پسنديده) بگردان. براى اين که کسى که پيغمبر مى شود، فضيلت مرضى بودن و بالاتر از آن را دارد، ديگر حاجت به درخواست ندارد.
و اگر بگويند اين درخواست جنبه تأکيد را دارد، مى گوييم تأکيد هميشه بايد مساوى و يا مافوق مؤکّد باشد، نه پائين تر از آن، و خصلت مرضى بودن، مادون نبوت است. و اگر بگويند اصلا منظور از مرضىّ بودن، مرضى نزد خدا نيست تا بگويى درخواستش بعد از نبوت معنا ندارد، بلکه منظور مرضى نزد مردم است.
در جواب مى گوئيم: اين احتمال با اطلاق مرضىّ نمى سازد. چون اين کلمه هر وقت به طور مطلق استعمال شود، و قيد نزد مردم با آن نيايد، معنايش مرضى نزد خدا است.
نزديک به اين وجه در فساد، وجه ديگرى است که بعضى آورده و گفته اند: مراد از وراثت، وراثت در علم است. زکريا از خدا خواسته که به او فرزندى دهد، که وارث علم او باشد.
دليل فسادش اين است که معنا ندارد زکريا از مشاهده حال مريم و اعجابش از احترام او نزد خدا، ناگهان و بدون هيچ ربط و مناسبتى به هوس بيفتد که فرزندى طلب کند که وارث علم او باشد.
و اگر بگويى علم نافع و عمل صالح، دور و بى مناسبت با وضع مريم نيست.
ممکن است بگوييم: زکريا «عليه السلام» از ديدن وضع مريم و اخلاص و عبادت و کرامت او، دلش خواسته خدا به او فرزندى دهد که داراى علم نافع و عمل صالح باشد. آنگاه بگوييم مراد از وراثت، وراثت علم و مراد از رضايت عمل صالح باشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۱۳
در جواب مى گوييم: براى چنين درخواستى، جملۀ «وَ اجعَلهُ رَبِّ رَضِيّاً» کافى بود، و ديگر حاجت نبود که وارث بخواهد. چون کلمۀ «رَضِىّ» و «مَرضىّ»، اگر قيد عمل و يا اخلاق و يا غير آن، به آن اضافه نشود، يعنى نگوييم «مَرضِىُّ العمل» و يا «مَرضِىُّ الاخلاق» و آن را مطلق بياوريم، مرضى مطلق و به تمام معنا خواهد بود، و «مرضىّ مطلق»، آن کسى است که هم عملش صالح باشد و هم علمش، و نظير اين اشکال را به آن کسى که احتمال داده بود منظور از «رضىّ»، مرضىّ نزد مردم باشد، کرديم.
نزديک به اين وجه در فساد، اين احتمال است که «منظور از وراثت»، وراثت تقوا و کرامت باشد و حضرت زکريا از پروردگارش طلب کرد که به او فرزندى ببخشد که داراى همان قرب و کرامتى باشد که او دارد»؛ چون مناسب با اين حال، اين است که زکريا فرزندى طلب کند که داراى آن قرب و کرامتى باشد که حضرت مريم داشته است. و يا مطلق قرب و کرامت. نه اين که فرزندى درخواست کند که به او آن قرب و کرامتى منتقل گردد که خود دارد.
علاوه بر اين، با جملۀ «وَ إنِّى خِفتُ المَوَالِىَ مِن وَرَائِى» ناسازگار است. براى اين که او در اين جمله مى گويد: من مى ترسم بعد از مرگم چيزهايى که بايد از انسان به فرزندش منتقل شود، به خويشاوندانم منتقل گردد. پس او مى ترسد از اين که موالی اش، مالک مال او شوند، نه اين که بترسد موالی اش، داراى قرب و منزلت و تقوا و کرامت گردند، و اين معنا ندارد که يک پيغمبرى نسبت به خويشاوندانش، اين چنين بخلى داشته باشد که بعد و يا قبل از مرگش، داراى تقوا و کرامت گردند. زيرا انبياء جز صلاح و سعادت خلق آرزويى ندارند.
و اين که بعضى گفته اند: «خويشاوندان زکريا اشرار بنى اسرائيل بوده اند، و آن جناب از اين مى ترسيده که پس از وى به لوازم جانشینش در امت عمل نکنند»، حرف درستى نيست. زيرا اگر مقصود از خلافت و جانشينى خلافت باطنى و الهى است که قطعا قابل ارث بردن نيست، تا بود و نبود نَسَب در آن فرق داشته باشد. علاوه بر اين که نبوت هيچگاه از مورد خود تخلف نمى کند و جز افراد واجد اهليت، پيغمبر نمى شود، پس ديگر چه جاى ترس هست.
و اگر مقصود از خلافت، جانشينى ظاهرى و دنيایى است که با نَسَب ارث برده مى شود، و کسى که منسوب نيست، ارث نمى برد، چنين خلافتى مانند مال، يکى از وسائل زندگى مادى است، و با اين حال چه فایده اى دارد که ما با اصرار، کلمۀ «ارث» در آيه را از ارث مال به ارث خلافت برگردانيم؟
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۱۴
علاوه بر اين که ديديم يحيى «عليه السلام» چنين خلافت و سلطنتى را از پدر ارث نبرد، تا بگوييم زکريا «عليه السلام» مى ترسيده اين خلافت به دست غير يحيى بيفتد، و اصلا در زمان آن جناب، بنى اسرائيل سلطنت و قدرتى نداشته، همه در زير سلطه روم قرار داشتند، و روم برايشان حکم مى راند.
ممکن است کسى اعتراض کند که شما چرا اصرار داريد ارث در آيه را به معناى متبادر از کلمه يعنى ارث مالى حمل کنيد، نه ارث علم و امثال آن، با اين که نفوس قدسى و نظرهاى بلندى که توجه و تعلقى به اين عالم فانى و منقطع ندارند، و همه در بند عالَم باقى هستند و هيچ وقت و حتى به قدر يک بال مگس توجهى و عنايتى به متاع هاى دنيوى ندارند، آن هم مانند زکريا کسى که در ميان اين طایفه از نفوس پاک معروف به کمال انقطاع و شدت تجرد از دنيا است، و عادتا محال است که اين ترس را داشته باشد که بعد از مرگش اموالش به دست غير بيفتد، و يا به خاطر دلبستگى به دنيا دچار اندوه گشته، از خدا بخواهد (آن هم اين طور التماس کند) که فرزندى به او بدهد که وارث اموال او گردد، و معلوم است که چنين درخواستى از کمال محبت و علاقه او به دنيا و زخارف آن حکايت مى کند.
و اگر براى رفع اين اشکال بگويى: ترس او از اين بوده که خويشانش، اموالش را در راه غيرمشروع خرج کنند، لذا از خدا وارثى مرضى طلب کرد تا به وسيله ارث، که خود يکى از اسباب ملکيت است، مالک مال او شود و در راه رضاى خدا صرف کند.
مى گوييم: وقتى به حکم ارث مالى از آنِ وارث شد، در هر راهى که صرف کند، خودش مسؤول است و ربطى به مورث او ندارد، و مورث را عذاب و عتاب نمى کنند.
علاوه بر اين که او مى توانست چنين ترسى را از خود دور کند و قبل از مرگش، خودش به دست خود اموال خويش را تصدق دهد و همه را در راه خدا به مصرف برساند، و براى پسر عموها چيزى نگذارد، و ايشان را به خاطر بدی شان محروم سازد. از همه اين ها مى فهميم که مقصود آن جناب از درخواست فرزند، جز اجراى احکام الهى و ترويج شريعت و بقاى نبوت در اولادش، چيز ديگرى نبوده.
ما در پاسخ اين اعتراض مى گوييم:
اين اعتراض، وقتى متوجه ما مى شود که خواسته باشيم همان طور که شما خيال کرده ايد، بگوييم زکريا «عليه السلام» در اين دعايش از خدا فرزندى خواسته که اموالش بعد از مرگش به وى منتقل شود و به دست اشرار از خويشاوندانش نيفتد، و ما کى چنين حرفى زده ايم.
ما مى گوييم: مقصود اصلى و اولى از جملۀ «وَلِيّاً يَرِثُنِى»، درخواست فرزند است، همچنان که ظاهر از کلام آن جناب در سوره «آل عمران» که عرض کرده: «هَب لِى مِن لَدُنکَ ذُرِّيَّةً» و از کلام او در جاى ديگر که عرض کرده: «رَبِّ لَا تَذَرنِى فَرداً» همين است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۱۵
و اگر قيد «يَرِثُنِى» را اضافه کرده، مقصود اصلى وى، ارث بردن نبوده، بلکه خواسته است کلمۀ «ولىّ» را که يک معنایى است عام و داراى مصاديقى مختلف تفسير کند. چون اين گونه کلمات، در يکى از معانی اش، متعين نمى شود، مگر به وسيله قرينه، و همچنان که در آيه «وَ مَا کَانَ لَهُم مِن أولِيَاءَ يَنصُرُونَهُم»، قرينه «يَنصُرُونَهُم» را آورد تا ولايت را در يکى از معانی اش، که همان نصرت است، متعين سازد.
رده:تفسیر المیزان