سوره مریم، آیه ۱۱ · جزء ۱۶ · صفحه ۳۰۵
فَخَرَجَ عَلَىٰ قَوْمِهِ مِنَ الْمِحْرَابِ فَأَوْحَىٰ إِلَيْهِمْ أَن سَبِّحُوا بُكْرَةً وَعَشِيًّا
او از محراب عبادتش به سوی مردم بیرون آمد؛ و با اشاره به آنها گفت: «(بشکرانه این موهبت،) صبح و شام خدا را تسبیح گویید!»
معنی کلمات و عبارات
«الْمِحْرَابِ»: خلوتکده عبادت که معمولاً در صدر منزل و بالاتر از نقاط دیگر است (نگا: ص / ). حجرهای در اوّل معبد. «بُکْرَةً»: بامدادان. صبحگاهان. «عَشِیّاً»: شامگاهان. شبانگاهان.
نزول
سال ۶ بعثت(دوره مکی) بازپخش وحی در این سال
در آن زمان چه میگذشت (۳ رویداد)
نکات آیه
۱- زکریا(ع)، در زمان فرا رسیدن نشانه وعده داده شده براى پیدایش فرزندش یحیى، در عبادت گاه بود. «فخرج على قومه من المحراب»
محراب هاى بنى اسرائیل همان مسجدهاى آنها بود که براى نماز در آن اجتماع مى کردند(کتاب «العین»). فاء در «فخرج» فصیحه است ; یعنى از جملاتى محذوف حکایت مى کند. به قرینه آیه قیل، آن محذوف، سخن نگفتن زکریا به مدت سه روز است که چه به اعجاز و چه با اراده خود و به فرمان خداوند در آن سه روز سخن نگفت. تعبیر «فخرج ...; آنگاه از عبادتگاه خود بیرون آمد»، حاکى از این است که در آن سه روز در عبادتگاه بود.
۲- زکریا(ع) پس از سکوت سه روزه و ناتوانى از سخن گفتن با مردم، از عبادتگاه بیرون آمد و نزد مردم حاضر شد. «فخرج على قومه من المحراب»
۳- زکریا(ع)، در مدت سکوت سه روزه، دخول وقت عبادت را در صبح و عصر، با اشاره به مردم اعلام مى کرد. «فخرج على قومه من المحراب فأوحى إلیهم أن سبّحوا بکرة و عشیًّا»
احتمال مى رود جمله «فخرج ...» در باره خروج زکریا(ع) در مدت سه روز باشد. در این صورت، «بکرة و عشیّاً» ظرف براى فعل هاى «خرج» و «أوحى» خواهد بود و مفاد آیه چنین مى شود: چون زکریا(ع) وظیفه اعلام دخول وقت عبادت را برعهده داشت، در صبح و عصر آن سه روز که نمى توانست با مردم سخن بگوید، دستور «سبّحوا» را با اشاره به آنان تفهیم مى کرد.
۴- مردم در عصر زکریا، مکانى مشخص را براى عبادت اختصاص مى دادند. «فخرج على قومه من المحراب»
۵- برگزیدن مکانى خاص براى عبادت، امرى پسندیده و سابقه دار در ادیان گذشته «فخرج على قومه من المحراب»
۶ - نام معبد هم کیشان حضرت زکریا، «محراب» بود.* «فخرج على قومه من المحراب»
۷- جایگاه عبادت و راز و نیاز با خدا، میدان نبرد با شیطان و دیگر موانع راه خدا* «المحراب»
در وجه نام گذارى «محراب» گفته شده است که نمازگزار در آن جا، با شیطان محاربه مى کند. هم چنین با پیداکردن حضور قلب با نفس خود مى جنگد (مصباح).
۸- زکریا(ع) پس از خروج از عبادتگاه، فرا رسیدن زمان تحقق بشارت فرزند را به قوم خویش فهماند. «أن سبّحوا»
ظاهر این است که آنچه زکریا(ع) از قوم خود خواسته است، با حادثه پیش آمده در ارتباط باشد; یعنى، زکریا(ع)، قضیه را به آنان تفهیم کرده و ضرورت تسبیح و تنزیه خداوند را در چنین مواردى یادآور شده است.
۹- زکریا(ع) پس از آغاز روزه سکوت، براى تفهیم دستور العمل هاى عبادى به قوم خویش، از اشاره و رمز استفاده مى کرد. «فأوحى إلیهم أن سبّحوا»
فاعل «أوحى» زکریا و ضمیر «إلیهم» به «قوم»بازمى گردد. هرچیزى که به قصد آموختن به هر شکلى به دیگرى القا شود، «وحى» نامیده مى شود (مصباح) و در این آیه مراد «اشاره» است. آیه چهل و یکم آل عمران نیز شاهد این معنا است.
۱۰- قوم زکریا براى عبادت، به دستورالعمل هاى ارائه شده از سوى او عمل مى کردند. «فأوحى إلیهم أن سبّحوا»
۱۱- قوم زکریا، براى دریافت دستورالعمل هاى عبادى او، بیرون عبادتگاه در انتظار وى مى ماندند. «فخرج على قومه ... أن سبّحوا»
«خرج علیه» و «دخل علیه»، هنگامى گفته مى شود که شخص به هنگام خروج یا ورود، با دیگرى مواجه شده باشد. فرمان تسبیح گفتن - که از زکریا(ع) صادر شده است - نشان مى دهد که اجتماع قوم او بیرون عبادتگاه، به منظور شنیدن فرمان وى بوده است.
۱۲- زکریا(ع) با اشاره از قوم خویش خواست، سپیده دم و پسین گاه به تسبیح خداوند بپردازند. «فأوحى إلیهم أن سبّحوا بکرة و عشیًّا»
«بکرة» به فاصله بین نماز صبح و طلوع خورشید گفته مى شود (لسان العرب). «عشیّاً» یا به معناى «ظهر تا غروب» است و یا «آخر روز» و از برخى اهل لغت معانى دیگرى نیز نقل شده است (لسان العرب).
۱۳- قوم زکریا، مردمى خداپرست و اهل تسبیح و عبادت بودند. «فخرج على قومه ... أن سبّحوا»
۱۴- باور به وجود خداوند، پرستش و تسبیح او، داراى گذشته اى دیرین در تاریخ بشر است. «قومه ... أن سبّحوا بکرة و عشیًّا»
۱۵- سپیده دم و پسین گاه، زمان هاى مناسب براى تسبیح خداوند «أن سبّحوا بکرة و عشیًّا»
۱۶- خداوند، پاک و منزه از ناتوانى در برابر اعطاى فرزند به پدرى کهن سال و مادرى عقیم «أن سبّحوا»
۱۷- برخوردارى زکریا(ع) از فرزند در کهن سالى، نشانگر منزه بودن خداوند از هرگونه کاستى و ناتوانى است. «أن سبّحوا»
تفسیر (۱۱)
- تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۱–۱۵ - تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۱–۱۵ - تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۱–۱۵ - تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۱–۴۰ - برگزیده تفسیر نمونه(مکارم شیرازی)
آیه ۱۱ - تفسیر نور(محسن قرائتی)
آیه ۱۱ - نکتههای تفسیر نور
آیه ۱۱ - پیامهای تفسیر نور
آیه ۱۱ - تفسیر اثنی عشری(حسینی شاه عبدالعظیمی)
آیه ۱۱ - تفسیر روان جاوید
آیات ۷–۱۱ - تفسیر اطیب البیان(سید عبدالحسین طیب)
آیه ۱۱
موضوعات
دستهبندی موضوعی
آثار فرزندداری زکریااشاره زکریااعلام بشارت ولادت یحییاعلام وقت عبادتاهمیت عبادتگاهتاریخ خدا پرستیتاریخ عبادتگاهتسبیح خدا در صبحتسبیح در عصرتسبیحات قوم زکریاتعالیم زکریاخداپرستی قوم زکریادریافت تعالیم زکریاروزه سکوت زکریازکریا هنگام ولادت یحییعبادات قوم زکریاعبادت در صبحعبادت در عصرعبادتگاه در ادیان آسمانیعبادتگاه زکریاعبادتگاه مردم دوران زکریافرزندداری عقیممحراب زکریامکان مبارزه با شیطاننام عبادتگاه زکریانقش عبادتگاهکیفیت عبادت قوم زکریاعجز زکریا از تکلمتسبیح خدا در شبفرزندداری در پیرینشانه های تنزیه خداوقت تسبیح خداخدا و عجزقصه زکریاآداب تسبیح خداتاریخ عقیدهعقیده به خداتسبیح خداخدا و نقصعبادت خداصفات جلالتنزیه خدا
فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۴۰)
- صبحگاه و شبانگاه، زمانی مناسب برای تسبیح خداوند+۱۰ آیه
- اغاز روز و اخر روز، زمان مناسب برای تسبیح خداوند+۵ آیه
- زکریّا(علیه السلام) و ترغیب قومش به تسبیح خداوند+۱ آیه
- زکریّا(علیه السلام)، دعوتکننده قوم خود به تنزیه خدا
- دعوت زکریّا(علیه السلام) از قومش، برای تنزیه و تسبیح خدا
- لزوم تسبیح خداوند+۶ آیه
- سه روز روزه سکوت، دستورالعمل خداوند به زکریّا(علیه السلام)+۲ آیه
- استفاده زکریّا(علیه السلام) از اشاره در مدّت سکوت سه روزه برای اعلام دخول وقت عبادت در صبح و عصر+۴ آیه
- فرمان اشاره ای زکریّا(علیه السلام) به مردم به جهت تسبیح خداوند در صبح و شام+۴ آیه
- قدرت زکریّا(علیه السلام) تنها بر ذکر و تسبیح خداوند در ایّام روزه سکوت، نشانه الهی بودن بشارت به وی+۴ آیه
- تسبیح خدا در صبح و شام، از تعالیم زکریّا(علیه السلام) به قوم خویش+۱ آیه
- اشاره، تکلّم رمزی سه روزه زکریّا(علیه السلام) با مردم+۳ آیه
- استفاده کردن زکریّا(علیه السلام) از اشاره و رمز، پس از اغاز روزه سکوت برای تفهیم مقاصد و دستورالعملها به قوم خویش+۴ آیه
- زکریّا(علیه السلام) دارای محراب و عبادتگاهی برای خود+۱ آیه
- عبادت و راز و نیاز خالصانه و پیوسته زکریّا(علیه السلام)، از ویژگیهای برجسته ان حضرت+۴ آیه
- انتظار قوم زکریّا بیرون از عبادتگاه برای دریافت دستورالعملهای عبادی حضرت+۱ آیه
- دعوت با اشاره زکریّا(علیه السلام) از قومش برای تسبیح خدا در صبحگاهان و شامگاهان+۱ آیه
- قوم زکریّا، مردمی خداپرست و اهل تسبیح و عبادت+۱ آیه
- مانع نبودن سکوت زکریّا(علیه السلام)، از ذکر و تسبیح پروردگار+۲ آیه
- شامگاهان، از اوقات تسبیح خدا+۷ آیه
- صبح، از اوقات مناسب برای تسبیح و تقدیس خدا+۸ آیه
- دعوت زکریّا(علیه السلام) از قومش به تسبیح خدا، در صبح و عصر+۱ آیه
- وجود روحیّه پرستش و عبادت، از دیر باز در انسانها+۱ آیه
- ساختن مکانهایی برای عبادت، دارای پیشینه، در ادیان گذشته+۴ آیه
- نقل قصّه حضرت زکریّا(علیه السلام) برای پیامبر(صلی الله علیه واله)+۶ آیه
- اشاره زکریّا(علیه السلام) به قومش، مبنی بر تسبیح خداوند، در سپیده دم و پسین گاه+۱ آیه
- تعلیم تسبیح خداوند به قوم زکریّا با رمز و اشاره، از سوی ان حضرت+۱ آیه
- نماز، از اموزه های زکریّا(علیه السلام) برای قومش+۱ آیه
- قوم زکریّا، مردمی خداپرست و اهل تسبیح و عبادت+۱ آیه
- شکرگزاری قوم زکریّا، برای موهبت فرزند به ان حضرت به فرمان خداوند+۱ آیه
- قوم زکریّا، دارای مکانی خاصّ (محراب)، به نام عبادتگاه+۱ آیه
- قوم زکریّا، در انتظار بیرون امدن زکریّا(علیه السلام) از عبادتگاه خویش+۱ آیه
- نماز و عبادت در محراب، سیره زکریّا علیه السلام+۳ آیه
- برگزیدن مکانی خاصّ برای عبادت، پسندیده و سابقهدار در ادیان گذشته+۶ آیه
- نماز، دارای سابقهای دیرینه، در ادیان الهی+۳ آیه
- اقامه نماز از سوی زکریا علیه السلام در محراب+۳ آیه
- نماز و عبادت خالصانه زکریّا علیه السلام از ویژگیهای برجسته ان حضرت+۳ آیه
- وجوب تسبیح خداوند+۶ آیه
- دعای پدر یحیی علیه السلام (زکریّا علیه السلام) برای برخورداری از جانشینی صالح و وراثت از وی+۴ آیه
- دعای پدر یحیی علیه السلام (زکریّا علیه السلام) برای برخورداری از جانشینی صالح و وراثت از وی+۴ آیه