المیزان جلد۱۴ بخش۲
و نيز در آيه شريفه «وَ المُؤمِنُونَ وَ المُؤمِنَات بَعضُهُم أولِيَاءَ بَعض يَأمُرُونَ بِالمَعرُوف وَ يَنهَونَ عَنِ المُنکَر»، قيد «يَأمُرُون...» را آورد تا ولايت را در يکى از معانی اش، که ولايت تدبير است، متعين سازد؛ و همچنين موارد ديگر استعمال اين کلمه.
و اگر مقصود از آوردن کلمۀ «يَرِثُنِى»، قرينه براى تعيين کلمه ولايت در فرزند نباشد، با اين که مى دانيم مقصود از درخواست همان بوده، ديگر در کلام قرينه اى که دلالت کند بر اين که مقصود اصلى، درخواست فرزند است، باقى نمى ماند. همچنان که بعضى از مفسران که آيه را به يکى از اين معانى حمل نموده، به اين معنا اعتراف کرده است. در نتيجه دعاى آن جناب به هيچ وجه دلالتى بر مطلوب اصلى نداشته و همين خود مايه سقوط کلام الهى از معناى مورد نظر است.
و کوتاه سخن: عنايت اصلى متعلق به اين است که درخواست فرزند را افاده کند، و مساله وراثت مالى مقصود به قصد اولى نيست، بلکه قرينه اى است که ولايت را که داراى چند معنا است، در فرزند تعيين نمايد. البته اين معنا در جاى خود معلوم است و جمله مورد بحث هم، فى نفسه، بر آن دلالت دارد که اگر وى فرزنددار بشود، مالش را هم ارث مى برد، ولى اين دعا و همچنين جملۀ «وَ إنِّى خِفتُ المَوَالِىَ مِن وَرَائِى» که حالش حال «وَلِيّاً يَرِثُنِى» است، هيچ دلالتى ندارد بر اين که زکريا دلبستگى به دنياى فانى و زخارف زندگى آن، که متاع غرور است، داشته است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۱۶
و قضيه درخواست فرزند، منافاتى با قداست نفس انبياء ندارد. زيرا علاقه به فرزند، از امورى است که خداوند تعالى، فطرت بشر را بر آن مجهز نموده، بدون اين که در آن، ميان صالح و طالح و پيغمبر و پائين تر از پيغمبر فرقى باشد. چون همه را به جهاز توالد و تناسل مجهز نموده و همه را با غريزه اى که به سوى توالد دعوت و تحريک کند، آماده ساخته است، به طورى که اگر اين فطرت منحرف نشده باشد و به سلامت خود باقى مانده باشد، بدون هيچ استثنائى، تمام افراد بشر در طلب فرزند بوده و بقاى فرزند را بقاى خود مى داند، و استيلاى فرزندش را بر آنچه خود مستولى بر آن بوده، استيلاى خودش و عيش خودش مى داند، و اين همان «ارث» است.
و شرايع الهى و اديان آسمانى هم، نه تنها اين حکم فطرت را ابطال و دعوت غريزه را مذمت ننموده اند، بلکه مدح هم کرده و مردم را به سوى آن تشويق کرده اند، و در قرآن کريم، آيات بسيارى در اين باره وجود دارد.
مانند آيه: «رَبِّ هَب لِى مِنَ الصَّالِحِين». و آيه: «الحَمدُ لله الَّذِى وَهَبَ لِى عَلَى الکِبَرِ إسمَاعِيلَ وَ إسحاقَ إنّ رَبِّى لَسَمِيعُ الدُّعَاء»، که هر دو آيه، حکايت دعاى ابراهيم است. و آيه: «رَبَّنَا هَب لَنَا مِن أزوَاجِنَا وَ ذُرِّيَاتِنَا قُرّةَ أعيُن»، که حکايت حال مؤمنان است، و آياتى ديگر.
و اگر بگويى همه اين حرف هايى که در معناى وراثت زديد، مبنى بر اين است که از آيه «هُنَالِکَ دَعَا زَکَرِيّا رَبَّهُ...» استفاده کنيم که آنچه وى را بر آن داشت که از خدا طلب فرزند کند، عبادت و کرامتى بود که از مريم مشاهده کرد، و علاقمند شد که فرزندى چون مريم داشته باشد. وليکن ممکن است داعى او بر اين درخواست، چيز ديگرى بوده باشد. همچنان که در اخبار و آثار آمده که زکريا «عليه السلام»، همواره نزد مريم ميوه هاى غير موسمى مى ديد. ميوه تابستانى را در زمستان و ميوه زمستانى را در تابستان نزد او حاضر مى ديد، لذا با خود گفت:
خدایى که اين قدر قدرت دارد که ميوه تابستان را در زمستان و ميوه زمستان را در تابستان، به مريم روزى کند، ديگر براى او گران و سنگين نيست که مرا در غيرموسم فرزنددار شدن، يعنى در پيرى، و از زنى نازا و پير، فرزندى کرامت کند. لذا گفت: «پروردگارا! مرا از نزد خودت وليىّ که از من ارث ببرد، روزى فرما».
پس بنابر اين روايات، مشاهده ميوه در غيرموسم، او را تحريک کرده که از خدا فرزندى در غيرموسم بخواهد، ليکن چون اين پيغمبر بزرگوار اجلّ از اين است که فرزندى بخواهد تا از او ارث ببرد، لاجرم بايد بگوييم غرضش از «ارث»، ارث نبوت و يا علم و يا عبادت و کرامت بوده است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۱۷
ما، در پاسخ اين حرف مى گوييم:
از جهت لفظ آيه و سياق آن، هيچ دليلى نداريم که مقصود از رزق در آيه «کُلَّمَا دَخَلَ عَلَيهَا زَکَرِيّا المِحرَابَ وَجَدَ عِندَهَا رِزقاً قَالَ يَا مَريَمُ أنّى لَکِ هَذَا قَالَت هُوَ مِن عِندِ اللّه إنّ اللّهَ يَرزُقُ مَن يَشَاءُ بِغَيرِ حِسَاب»، ميوۀ غير فصل بوده، تا بگوييم مشاهده آن، زکريا را به چنين درخواستى واداشته است.
و يا بگوييم: اين جمله از کلام مريم که در آخر گفت: «خدا به هر که بخواهد، بدون حساب روزى مى دهد»، او را وادار کرده است. زيرا اگر چنين بود، بليغ تر از آن، اين بود که به نکته مزبور اشاره اى بکند، و مى بينيم که چنين اشاره اى نکرده، بلکه از ظاهر سياق و مخصوصا صدر آيه که فرموده: «فَتَقَبَّلَهَا رَبُّهَا بِقَبُولٍ حَسَنٍ وَ أنبَتَهَا نَبَاتاً حَسَناً» بر مى آيد که عنايت کلام به اين است که بفهماند مريم داراى کرامتى نزد خدا بوده، و خدا هرچه به وى روزى مى کرده، از طريق اسباب ظاهرى و عادى نبوده، و اين معنا زکريا را بر آن داشته که از خدا ذريه اى طيّب و فرزندى رضى مسئلت بدارد.
بر فرض حرف شما باشد و از ميوه هاى غير فصل که نزد مريم ديده، به قدرت خدا پى برده و به طمع درخواست فرزندى در غيرفصل افتاده است، و چون پيغمبران علاقه اى به فرزند غير صالح ندارند، مجددا دعا کرده که: پروردگارا! او را مرضىّ گردان، همچنان که همين دو نوبت دعا کردن و دعاى دوم را از اول جدا کردن و ذرّيه را مقيد به طيّب نمودن همه دلالت بر اين معنا دارد، ليکن آنچه ما در صددش بوديم، با اين نظريه منافات ندارد.
ما همه حرفمان در اين بود که جملۀ «يَرِثُنِى» به عنوان قرينه اى آمده که ولايت را در يکى از معانی اش، که همان ولايت ارث باشد، متعين سازد، و گرنه مقصود اصلى همان فرزنددار شدن است، همچنان که در سوره «آل عمران» همان را درخواست نموده و گفته است: «هَب لِى مِن لَدُنکَ ذُرِّيةً»، و در همين سوره مورد بحث، بعد از اين زمينه چينى که «من پير شده ام و همسرم نازا است» گفته است:
«فَهَب لِى مِن لَدُنکَ وَلِيّاً» و بعد براى تعيين ولايت، در ولايت ارث، اضافه کرده است: «يَرِثُنِى»
و ولايت ارثى که مى تواند قرينه و معرف فرزند باشد، ولايت ارث اموال است نه ارث نبوت، و اما ولايت ارث نبوت، البته اگر جايز باشد که ولايت ارثش بناميم.
و همچنين ولايت وراثت علم و نيز ولايت وراثت مقامات معنوى و کرامات الهى، هيچ ربطى به نَسَب و ولادت ندارد. چه بسا با آن جمع مى شود، مانند پيغمبر زاده اى که خودش هم پيغمبر باشد و عالم زاده اى، که خودش هم عالم باشد. و چه بسا مى شود که جداى از آن باشد، مانند شاگردى که علم استاد را به ارث برده باشد، و يا پيغمبرى که نبوت را از غير پدر ارث برده باشد.
پس چنين عناوينى نمى تواند قرينه معينه ولايت در ولايت ارث باشد و معرف و مرآت آن شود، مگر اين که قرينه خيلى روشن ديگرى در کلام بوده باشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۱۸
و در کلام مورد بحث، چنين قرينه اى وجود ندارد، و هر چه را که فرض کنيد صلاحيت براى قرينه بودن را داشته باشد، براى خلاف آن هم صلاحيت دارد. پس در آن صورت بايد گفت: زکريا «عليه السلام» دعایى مهمل کرده، و آنچه را که به قصد اولى مقصودش بوده معين نکرده، و مشغول جزئيات ديگر شده، و همين خود کافى است که کلام را از درجه اعتبار ساقط کند.
شگفتی زکريا «ع»، از بشارت به پسردار شدنش
«يَا زَکرِيَّا إِنَّا نُبَشرُک بِغُلَامٍ اسمُهُ يَحْيى لَمْ نجْعَل لَّهُ مِن قَبْلُ سمِيًّا»:
در اين جمله، يک نکته ادبى به نام حذف و ايجاز (کوتاه گويى) به کار رفته، و تقديرش چنين است:
«فَاستَجَبنَا لَهُ وَ نَادَينَاهُ يَا زَکَرِيّا... دعايش را مستجاب کرديم و ندايش داديم که اى زکريا...». در سوره «انبياء»، همين جملۀ حذف شده را اظهار نموده و فرموده: «فَاستَجَبنَا لَهُ وَ وَهَبنَا لَهُ يَحيَى». و در سوره «آل عمران» نيز، اظهار نموده و فرموده: «فَنَادَتهُ المَلَائِکَةُ وَ هُوَ قَائِمً يُصَلِّى فِى المِحرَاب أنّ اللّهَ يُبَشِّرُکَ بِيَحيَى».
آيه «آل عمران» گواهى نمى دهد که جملۀ «يَا زَکَرِيَّا إنّا نُبَشِّرُکَ» در آيه مورد بحث، وحى و کلام خداى تعالى بوده که ملائکه آن را به زکريا رسانده، و اين معنا در آيه بعد که مى فرمايد: «قَالَ کَذَلِکَ قَالَ رَبُّکَ هُوَ عَلَىَّ هَيِّنٌ»، روشن تر به نظر مى رسد.
آيه مورد بحث دلالت دارد بر اين که خداى تعالى، خودش فرزند زکريا را به نام «يحيى» نام نهاده. چون مى فرمايد: «اسمش يحيى است و ما قبل از او، احدى را بدين نام نناميده ايم، و کسى در اين نام، شريک او نيست».
و بعيد نيست مقصود از کلمۀ «سَمِىّ»، همنام نباشد، بلکه مثل و مانند باشد. همچنان که در آيه «فَاعبُدهُ وَ اصطَبِر لِعِبَادَتِهِ هَل تَعلَمُ لَهُ سَمِيّاً» چنين مى باشد.
شاهدش هم اين است که اوصافى که خداى تعالى، در کلامش براى «يحيى» شمرده، اوصافى است که در هيچ پيغمبرى قبل از او نظيرش نيست. مثل دارا شدن حکم را در کودکى: «وَ آتَينَاهُ الحُکمَ صَبِيّاً» (در سوره مورد بحث)، و سيادت و ترک ازدواج: «وَ سَيّداً وَ حَصُوراً»، و سلام کردن خدا بر او، در روز ولادت و روز مرگ و روز قيامتش: «وَ سَلَامٌ عَلَيهِ يَومَ وُلِدَ وَ يَومَ يَمُوتُ وَ يَومَ يُبعَثُ حَيّاً».
حضرت مسيح «عليه السلام»، پسر خاله آن جناب، هر چند در اين اوصاف با او شريک است، ليکن او بعد از يحيى متولد شده، پس تا روز بشارت به ولادت يحيى، هيچ پيغمبرى در اين صفات، نظير او نبوده.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۱۹
«قَالَ رَبِّ أَنّى يَکُونُ لى غُلَامٌ وَ کانَتِ امْرَأَتى عَاقِراً وَ قَدْ بَلَغْتُ مِنَ الْکبرِ عِتِيًّا»:
راغب در مفردات گفته: «غلام»، به معناى جوانى است که شاربش تازه روسيده باشد. و لذا مى گويند: «غُلَامٌ بَينَ الغُلُومَة وَ الغُلُومِيّه: پسرى داراى غلومت و غلوميت روشن». و در قرآن هم آورده: «أنَّى يَکُونُ لِى غُلَامٌ»، و معناى «اغتَلَمَ الغُلَامُ» اين است که به حد غلمة رسيده باشد.
و در مجمع البيان گفته: «عَتىّ» و «عَسِىّ»، به يک معنا است. وقتى گذشت زمان، چيزى را خشک و چروکيده کند، مى گويند: «عتا، يعتو، عتوا»، که مصدرش «عتوّ» و «عَتِىّ» مى آيد. همچنان که مى گويند: «عَسى، يَعسُو، عسوا و عسيّاً»، اسم فاعل آن «عَاتِىّ» و «عَاسِىّ» مى آيد. و اين که حضرت زکريا عرض کرد به «عَتِىّ» رسيده ام، کنايه از بطلان شهوت ازدواج و نوميدى از فرزنددار شدن است.
در اين جا، اين سؤال پيش مى آيد که زکريا «عليه السلام» با اين که خودش در دعايش به پيرى خود و نازایى همسرش اعتراف کرد، و با اين حال خدا را تواناى بر استجابت دعايش ديده و دعا کرد، چرا در آيه مورد بحث، وقتى اين بشارت را مى شنود که خدا دعايش را مستجاب نموده و فرزندى به نام «يحيى» به او مى دهد، از روى تعجب مى پرسد: مگر ممکن است سرِ پيرى، آن هم از زنى نازا فرزنددار شوم؟
جواب اين سؤال، اين است که: اين تعجب، خاصيت بشريت است، و با ايمان به قدرت خدا منافات ندارد، و در حقيقت استفسار از خصوصيات آن است، که چطور صورت مى گيرد، نه انکار.
به هر بشرى بشارتى بدهند که به خاطر وجود موانع و نبود وسائل و اسباب، انتظار و توقعش را ندارد، آناً دلش مضطرب گشته و به محض شنيدن شروع مى کند به پرسش از خصوصيات آن بشارت، تا به اين وسيله آن اضطراب درونى را ساکن و آرام کند، با اين که از همان اول يقين دارد که بشارت راست است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۰
آرى، علم و ايمان جلو خطورهاى قلبى را نمى گيرد، همچنان که نظيرش در تفسير آيه شريفه: «إذ قَالَ إبرَاهِيمُ رَبِّ أرِنِى کَيفَ تُحيِى المَوتَى قَالَ أوَ لَم تُؤمِن قَالَ بَلَى وَلَکِن لِيَطمَئِنّ قَلبِى» گذشت.
«قَالَ کَذَلِک قَالَ رَبُّک هُوَ عَلىَّ هَينٌ وَ قَدْ خَلَقْتُک مِن قَبْلُ وَ لَمْ تَک شيْئاً»:
اين آيه، پاسخى است از استفهام زکريا و استفسارى که به منظور آرامش خاطر کرده بود. ضمير در «قَالَ» به خداى تعالى بر مى گردد، و کلمۀ «کَذَلِکَ»، مقول قول خدا است، و خبرى است براى مبتدایى که حذف شده، و تقدير آن «وَ هُوَ کَذَلِکَ» است. يعنى واقع مطلب همين است که گفتيم و در اين بشارت، هيچ شکى نيست.
جملۀ «قَالَ رَبُّکَ هُوَ عَلَىَّ هَيِّنٌ»، مقول دومى است براى «قَالَ» ىِ اول، و معنايش اين است که: «گفت اين چنين پروردگارت، گفت که اين براى من آسان است...»، و به منزله تعليل براى «کَذَلِکَ» است که با آن هر استعجابى را برطرف مى سازد، و مى رساند که هيچ مرادى از اراده او تخلف نمى پذيرد، و امر او چنين است که وقتى اراده چيزى کند، بگويد: «بباش»، مى باشد. پس خلق کردن فرزندى از پدرى پير و زنى نازا براى او آسان است.
اين استفهام و جواب در لحن داستان در سوره «آل عمران» به اين تعبير آمده: «قَالَ رَبِّ أنَّى يَکُونُ لِى غُلَامٌ وَ قَد بَلَغَنِىَ الکِبَرُ وَ امرَأتِى عَاقِرٌ قَالَ کَذَلِکَ اللّهُ يَفعَلُ مَا يَشَاءُ»، که جملۀ «قَالَ رَبُّکَ هُوَ عَلَىَّ هَيِّنٌ» در آيه مورد بحث مقابل «اللّهُ يَفعَلُ مَا يَشَاءُ» است. و همين اختلاف تعبير، معنایى را که ما کرديم، تأييد مى کند. و جملۀ «وَ قَد خَلَقتُکَ مِن قَبلُ وَ لَم تَکُ شَيئاً»، بيان بعضى از مصاديق خلقت است، که استعجاب را بر طرف مى سازد.
در تفسير آيه، وجوه ديگرى ذکر کرده اند. يکى اين است که گفته اند: کلمۀ «کَذَلِکَ»، متعلق به کلمۀ «قَالَ»ىِ دومى است، و مجموع جمله، جواب از استفهام زکريا است.
بنابراين تفسير، معنا چنين مى شود: «پروردگارت به اين معنا امر کرده، و اين چنين قضا رانده است»، و آن وقت جملۀ «هُوَ عَلَىَّ هَينّ»، مقول ديگرى است براى قول دومى و يا به منظور حکايت آورده شده.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۱
و يکى ديگر، اين است که: خطاب در «رَبّک» به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» است، نه به زکريا «عليه السلام»، وليکن سياق، با هيچ يک از اين وجوه مساعد نيست.
درخواست آيت و نشانه ای توسط زکريا «ع» و استجابت آن
«قَالَ رَبّ اجْعَل لى آيَةً قَالَ آيَتُک أَلا تُکلِّمَ النَّاس ثَلَاث لَيَالٍ سوِيًّا»:
در سوره «آل عمران»، در ذيل همين داستان گذشت که بشارت فرزنددار شدن را ملائکه به زکريا القاء نمودند. چون در آن جا داشت: «فَنَادَتهُ المَلَائِکَةُ وَ هُوَ قَائِمٌ يُصَلِّى فِى المِحرَابِ أنَّ اللّهَ يُبَشِّرُکَ بِيَحيَى»، و زکريا درخواست آيت و نشانه اى کرد تا حق را از باطل تميز دهد، و بفهمد ندایى که شنيده، وحى ملائکه بوده، نه القاء شيطانى.
و لذا در جواب به او گفته شد: نشانۀ الهى بودن آن که شيطان در آن راهى ندارد، اين است که سه روز زبانت، جز به ذکر خدا، به چيز ديگر باز نشود. چون انبياء معصوم به عصمت الهى هستند و ديگر شيطان نمى تواند در نفوس ايشان تصرفى کند.
پس اين که گفت: «خدايا! برايم نشانه اى قرار بده»، درخواست نشانه اى است براى تميز. و جمله «نشانه تو اين که سه روز تمام با مردم حرف نزنى»، اجابت آن درخواست است، که سه روز، هر چه جز ذکر خدا بخواهد بگويد، زبانش به کار نيفتد، در عين اين که زبانش صحيح و سالم است، و به مرض و آفتى مبتلى نشده باشد.
پس منظور از حرف نزدن، اين است که نتواند حرف بزند، و اين از باب اطلاق لازم و اراده ملزوم است که به طور کنايه آن را بگويند، ولى اين را اراده کنند. و مقصود از «ثَلَاثَ لَيَال»، سه شب با روزهاى آن ها است و اين تعبير، در استعمال شايع است.
حضرت زکريا در اين سه شبانه روز، سرگرم عبادت و ذکر خدا بود، ولى نمى توانست با مردم حرف بزند، مگر با رمز و اشاره.
خواهى گفت: رمز و اشاره را از کجاى آيه استفاده کردى؟ مى گوييم» از آيه سوره «آل عمران»، که صريحا مى فرمايد: «قَالَ رَبِّ اجعَل لِى آيَة قَالَ آيَتُکَ ألّا تُکَلِّمَ النّاس ثَلَاثَةَ أيَّامٍ إلّا رَمزاً وَ اذکُر رَبَّکَ کَثِيراً وَ سَبِّح بِالعَشِىِّ وَ الإبکَار».
«فخَرَجَ عَلى قَوْمِهِ مِنَ الْمِحْرَابِ فَأَوْحَى إِلَيهِمْ أَن سبِّحُوا بُکْرَةً وَ عَشِيًّا»:
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۲
در مجمع البيان مى گويد: محراب عبادت را از اين جهت محراب گفته اند که شخصى که در آن متوجه خدا گشته، در حقيقت به جنگ شيطان رفته است، و بر سرِ نمازش با شيطان محاربه دارد، و در اصل به معناى مجلس اشراف بوده، که همواره آجودان ها از ايشان حمايت و دفاع مى کنند.
و کلمۀ «أوحَى» از «إيحَاء» است، که به معناى القاء به نفس است به طور پنهانى و به سرعت، و اصل آن، از قول عرب گرفته شده که وقتى مى خواهند به کسى بگويند بدو، بدو، مى گويند: «الوَحى الوَحى»، و معناى آيه روشن است.
معنای «اخذ کتاب به قوت»، در خطاب به حضرت یحیی«ع»
«يَا يَحْيى خُذِ الْکتَاب بِقُوَّةٍ»:
مسأله اخذ کتاب به قوت، و امر به آن، در قرآن کريم مکرر آمده. مانند آيه: «فَخُذهَا بِقُوَّةٍ وَ أمُر قَومَکَ يَأخُذُوا بِأحسَنِهَا». و آيه: «خُذُوا مَا آتَينَاکُم بِقُوَّةٍ وَ اذکُرُوا مَا فِيه». و آيه: «خُذُوا مَا آتَينَاکُم بِقُوَّةٍ وَ اسمَعُوا» و همچنين آياتى ديگر. و آنچه از سياق به ذهن تبادر دارد، اين است که مراد از «اخذ کتاب به قوة»، تحقق دادن معارف آن و عمل به دستورات و احکام آن است، با عنايت و اهتمام.
در جمله مورد بحث به منظور اختصار، حذف و ايجاز به کار رفته و تقدير آن چنين است: «فَلَمَّا وَهَبنَا لَهُ يَحيَى قُلنَا لَهُ يَا يَحيَى خُذِ الکِتَابَ بِقُوَّةٍ فِى جَانِبى العِلمِ وَ العَمَل».
يعنى: بعد از آن که يحيى را به او داديم، به وى گفتيم: اى يحيى! کتاب را در دو ناحيه علم و عمل محکم بگير، و با همين است که اين احتمال تأييد مى شود که مراد از کتاب، «تورات» باشد، و يا تورات و ساير کتب انبياء باشد. براى اين که کتابى که در آن روز مشتمل بر شريعت بوده، همان تورات بوده است.
«وَ آتَيْنَاهُ الحُْکْمَ صبِيًّا * وَ حَنَاناً مِّن لَّدُنَّا وَ زَکَوةً»:
«حُکم» در اين آيه، به فهم و عقل و نيز به حکمت و به معرفت آداب خدمت و همچنين به فراست صادق و نيز به نبوت تفسير شده، وليکن از مثل آيه شريفه: «وَ لَقَد آتَينَا بَنِى إسرَائِيلَ الکِتَابَ وَ الحُکمَ وَ النُّبُوَّة»، و نيز آيه: «أُولَئِکَ الَّذِينَ آتَينَاهُمُ الکِتَابَ وَ الحُکمَ وَ النُّبُوَّة»، و غير اين دو از آياتى که کلمۀ «حکم» در آن ها آمده، استفاده مى شود که حکم غير از نبوت است و تفسير آن، به نبوت تفسير صحيحى نيست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۳
و همچنين تفسيرش به «معرفت آداب خدمت»، يا «فراست صادق»، يا «عقل»، هيچ يک درست نيست. زيرا از لفظ آيه و همچنين از جهت معنا چيزى که دلالت بر يکى از آن ها بکند، وجود ندارد.
بله چه بسا از مثل آيه: «يَتلُوا عَلَيهِم آيَاتِکَ وَ يُعَلِّمُهُمُ الکِتَابَ وَ الحِکمَةَ وَ يُزَکِّيهِم»، و آيه: «يَتلُوا عَلَيهِم آيَاته وَ يُزَکِّيهِم وَ يُعَلِّمُهُمُ الکِتَابَ وَ الحِکمَةَ» مى توان درباره معناى «حکم» در آيه مورد بحث احتمالى داده و چيزى فهميد.
آرى، با در نظر گرفتن اين که «حکمت»، بناء نوع (مفيد نوعى) از حکم است، مى توان گفت: مراد به «حکم»، همان علم به معارف حقّه الهيه و کشف حقايقى که در پرده غيب است، و از نظر عادى پنهان است، مى باشد، و شايد آن مفسّرى هم که حکم را به فهم تفسير کرده، نظرش همين بوده است.
بنابراين، معناى آيه اين مى شود: ما به او علم به معارف حقيقى داديم، در حالى که او کودکى نابالغ بوده.
و جمله: «وَ حَنَاناً مِن لَدُنّا»، عطف است بر حکم. يعنى ما او را حنانى از نزد خود داديم، و «حنان»، به معناى عاطفه به خرج دادن و شفقت کردن است. راغب گفته: از آن جایى که اشفاق جداى از رحمت فرض ندارد، لذا خداى تعالى از رحمت به «حنان» تعبير کرده و فرموده: «وَ حَنَاناً مِن لَدُنّا»، و از همين باب است «حَنّان مَنّان». و کلمۀ «حنانيک»، به معناى اشفاق بعد از اشفاق است.
و در آيه شريفه، «حَنَان» به رحمت تفسير شده و شايد مراد به آن، نبوت و يا ولايت باشد. نظير قول نوح «عليه السلام» که فرمود: «وَ آتَانِى رَحمَةً مِن عِندِه»، و قول صالح که فرمود: «وَ آتَانِى مِنهُ رَحمَةً»، که در هر دو جا مقصود از رحمت، «نبوت» است.
بعضى ديگر «حَنان» را به محبت تفسير کرده اند، و شايد منظور از آن، محبت مردم نسبت به او است، همچنان که درباره موسى فرموده که: ما محبت تو را در دل ها انداختيم: «وَ ألقَيتُ عَلَيکَ مَحَبَّةً مِنِّى»، که خواسته باشد در باره يحيى «عليه السلام» هم بفرمايد: او را چنان کرديم که هر کس ديدارش کند، دوستش بدارد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۴
بعضى ديگر، «حنان» را به تعطف و رحمت و رقّت و دلسوزى نسبت به مردم تفسير کرده اند. يعنى: يحيى «عليه السلام» نسبت به مردم، رؤوف و خيرخواه بود. به سوى خدا هدايتشان مى کرد، و به توبه وادارشان مى نمود. و به همين جهت، در عهد جديد، او را «يوحناى معتمد» ناميده.
و بعضى ديگر، آن را تفسير کرده اند به اين که مورد حنان خدا بوده. يعنى خدا نسبت به او محبت داشته. چون به طورى که در روايات آمده، هر وقت خدا را ندا مى داده، خداى تعالى جوابش را مى داده. و چون کلمه مورد بحث نکره، يعنى بدون الف و لام آمده، دلالت مى کند بر اين که خداى تعالى، حنان مخصوصى به او داشته است.
وليکن آنچه از سياق بر مى آيد، مخصوصا از نظر اين که «حنان» را مقيد به قيد «مِن لَدُنَّا» نموده و با در نظر گرفتن اين که اين کلمه، جز در مواردى که اسباب طبيعى و عادى يا مؤثر نيست، و يا در نظر گرفته نشده آورده نمى شود، اين است که مراد از «حنان»، يک نوع عطف الهى و انجذاب مخصوصى است بين يحيى و بين پروردگارش، که در غير او سابقه و مانند ندارد. بنابراين، تفسير دوم و سوم، از اعتبار ساقط مى شود.
سپس به خاطر اين که در دنباله اش فرموده: «زکوة»، که اصل در معناى آن، نموّ صالح است، بايد گفت که معناى اولى هم با آن مناسبت و سازش ندارد. لاجرم يا بايد گفت مقصود از آن، اين است که خدا به او لطف و عنايت دارد، و امور او را خودش اصلاح نموده، و به شأن او عنايت مى ورزد، و او هم در زير سايه عنايت خدا رشد و نمو مى کند.
و يا اين است که: او نسبت به خدا عشق مى ورزد، و مجذوب پروردگار خويش است، و بر همين اساس جذبه و عشق، رشد و نمو مى کند. و مقصود از نمو، نمو روح است.
از همين جا، بى اساسى و سستى اين سخن روشن مى شود که بعضى گفته اند: مراد از «زکات»، برکت است، و معنايش اين است که: او را مبارک و نافع و آموزگار خيرات قرار داديم.
و نيز اين سخن که بعضى گفته اند: مراد از آن، «صدقه» است، و معنايش اين است که: او را که کودکى خردسال بود، حکم داديم، و او را صدقه اى قرار داديم که بر مردم تصدقش کرديم، و يا اين است که: او صدقه اى بود از خدا به پدر و مادرش. و يا اين است که: آن حکمى که به او داديم، صدقه اى بود از خدا بر وى.
و نيز، ضعف اين سخن معلوم مى شود که بعضى گفته اند: مراد از «زکاة»، طهارت از گناهان است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۵
ویژگی های اخلاقی يحيى «ع»، در پیشگاه پروردگار و پدر و مادرش
«وَ کانَ تَقِيًّا * وَ بَرَّا بِوَلِدَيْهِ وَ لَمْ يَکُن جَبَّاراً عَصِيًّا»:
کلمه «تقى»، صفت مشبهه از «تقوى» است، و «تقوى»، به اصطلاح علماى علم صرف، مثال واوى است. يعنى مادۀ اولی اش، «قاف» و «واو» و «ياء» بوده، و به معناى ورع و پرهيز از حرام هاى خدا و اجتناب از ارتکاب مناهيى است که آدمى را به عذاب خدا مى کشاند.
کلمۀ «بَرّ»، به فتح «باء» نيز، صفت مشبهه از ماده «بِرّ» به کسر «باء»، به معناى احسان است.
و کلمۀ «جبّار»، به طورى که در مجمع البيان گفته، به معناى کسى است که براى احدى حقى قائل نبوده، دچار جبريت و جبروت شده باشد، و نخل جبّار، آن درخت خرمایى است که از بلندى دست به آن نرسد، و بنا به قول صاحب مجمع، برگشت معناى «جبّار»، به اين است که آن چنان مستکبر و بلندپرواز باشد که خواسته خود را بر مردم تحميل کند، و چيزى را از مردم تحمل نکند.
مؤيد اين معنا خود آيه مورد بحث است که بعد از کلمۀ «جبّار»، کلمۀ «عصى» را آورد. چون «عصى»، صفت مشبهه از عصيان است، که اصل در معنايش زير بار نرفتن است.
از اين جا روشن مى شود که سياق جملات سه گانه مورد بحث، سياق بيان کليات احوال آن جناب نسبت به خالق و مخلوق است. جملۀ «وَ کَانَ تَقِيّاً»، حال او را نسبت به پروردگارش بيان مى کند. و جملۀ «وَ بَرّاً بِوَالِدَيه»، وضع او را نسبت به پدر و مادر حکايت مى نمايد. و جملۀ «وَ لَم يَکُن جَبّاراً عَصِيّاً»، رفتار او را نسبت به ساير مردم شرح مى دهد.
و حاصل معناى اين جمله، اين است که: آن جناب، رؤوف و رحيم به مردم، و خيرخواه و متواضع نسبت به ايشان بوده، ضعفاى ايشان را يارى مى کرده، و آن هایى را که آمادگى هدايت و رشد داشته اند، هدايت مى نموده، و به اين بيان، اين معنا نيز روشن مى شود اين که بعضى از مفسران، کلمۀ «عَصِيّاً» را به عاصى نسبت به پروردگار تفسير کرده، تفسير درستى نکرده است.
«وَ سلَامٌ عَلَيْهِ يَوْمَ وُلِدَ وَ يَوْمَ يَمُوت وَ يَوْمَ يُبْعَث حَيًّا»:
کلمۀ «سلام» (در معنا)، نزديک با کلمۀ «أمن» است، و آنچه از موارد استعمال آن به دست مى آيد، اين است که فرق ميان آن دو اين است که «أمن» عبارت است از خالى بودن مکان از هر چه مايه کراهت و ترس آدمى است، ولى «سلام»، عبارت است از اين که محل طورى باشد که هر چه آدمى در آن مى بيند، ملايم طبعش باشد. نه از آن کراهت داشته باشد، و نه ترس.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۶
و اگر کلمۀ «سلام» را نکره آورد، براى اين بود که تعظيم را بفهماند. يعنى در اين سه روز، سلامى فخيم و عظيم بر او باد، و در اين ايام که هر کدامش ابتداى يکى از عوالم است، و آدمى در آن زندگى مى کند، از هر مکروهى قرين سلامت باشد. روزى که متولد مى شود، به هيچ مکروهى که با سعادت زندگى دنيايش ناسازگار باشد، دچار نگردد، و روزى که مى ميرد و زندگى برزخی اش را شروع مى کند، قرين سلامت باشد، و روزى که دوباره زنده مى شود و به حقيقت حيات مى رسد، سلامت باشد، و دچار تعب و خستگى نگردد.
بعضى گفته اند: تقييد بعث به قيد «حيا»، براى اين بوده که بفهماند «يحيى» به زودى شهيد خواهد شد. چون خداى تعالى، در جاى ديگر درباره شهداء فرموده: «بَل أحيَاءٌ عِندَ رَبِّهِم يُرزَقُون».
و اختلاف تعبير در «وُلِدَ» و «يَمُوت» و «يُبعَثُ» که اولى را گذشته و دو تاى آخر را به صيغه آينده آورد، براى اين بود که بفهماند اين سلام را در حال حيات دنيويش به او فرستاده بود. نه اين که در عصر رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» به او فرستاده باشد.
بحث روايتى
در مجمع البيان گفته: روايت شده که اميرالمومنين «عليه السلام» در دعايش عرض کرد: اى خدا، اى «کهيعص»، از تو مسئلت مى دارم که...
و در معانى الاخبار، به سند خود، از سفيان بن سعيد ثورى، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که در ضمن حديثى طولانى فرمود: و کلمۀ «کهيعص»، معنايش: «أنَا الکَافِى الهَادِى الوَلِىّ العَالِم الصَّادِق الوَعد» است. يعنى: منم کافى، و هادى، و ولىّ، و عالم، و صادق الوعد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۷
مؤلف: و نيز قريب به اين معنا، از محمد بن عماره، از آن جناب روايت شده است.
و در الدرالمنثور، از ابن عباس روايت شده که در معناى اين کلمه گفته: «کاف»، اشاره به کبير، «هاء»، به هادى، «يا» به امين، «عين» به عزيز، «صاد» به صادق است. و در نقل ديگرى اين طور گفته: که «کاف» به جاى کبير است، و همچنين تا آخر.
و نيز به طريق ديگرى نقل شده که گفته است: معنايش کريم، هادى، حکيم، عليم، صادق است. و از ابن مسعود و غير او نيز روايت شده، و حاصل روايات به طورى که ملاحظه مى کنيد، اين است که حروف مقطعه قرآن، هر يک از اول يکى از اسماء حسناى خدا گرفته شده. چيزى که هست، يکى مى گويد: «کاف»، از کبير. يکى مى گويد: از کافى. و يکى مى گويد: از کريم گرفته شده، و همچنين ساير حروف.
ليکن اين روايات از اين نظر ناصحيح به نظر مى رسند که در حروف مقطعه مورد بحث، حرف «ياء» وجود دارد، و آن را به معناى «ولىّ» و يا «حکيم» و يا «عزيز» گرفته اند، و اولين حرف اين اسماء هيچ يک «ياء» نيست. و در روايتى که از «أمّ هانى» نقل شده، اصلا براى «ياء» معنایى نکرده، تنها کلمه مورد بحث، به «کافى» و «هادى» و «عالم» و «صادق» معنا شده است، و در بيان اين کلمه، مختصرى اشاره رفت.
و در تفسير قمى، در ذيل آيه: «وَ لَم أکُن بِدُعَائِکَ رَبِّ شَقِيّاً» مى گويد: يعنى دعاى من نزد تو هرگز بى نتيجه نبوده است.
و در مجمع البيان، در ذيل آيه: «وَ إنِّى خِفتُ المَوَالِى» گفته: بعضى گفته اند: مقصود از موالى، عموها، و پسرعموها است، و آن را به امام ابى جعفر «عليه السلام» نسبت داده اند، و امام على بن الحسين و امام محمد بن على باقر «عليهم السلام» خوانده اند: «وَ إنّى خَفَّتِ المَوَالِى»، به فتحه خاء و تشديد فاء، و کسره تاء.
مؤلف: جمعى از صحابه و تابعين نيز اين طور قرائت کرده اند.
رده:تفسیر المیزان