المیزان جلد۱۴ بخش۳
احتجاج حضرت زهرا«س» در غصب فدک، به آیه: «يرثنى و يرث من آل يعقوب»
و در احتجاج است که عبداللّه بن حسن، به سند خود، از پدرانش «عليهم السلام» روايت کرده که فرموده اند: بعد از آن که ابوبکر تصميم گرفت فدک را از فاطمه بگيرد و اين خبر به فاطمه «عليها السلام» رسيد، آن حضرت نزد وى رفت، و فرمود: اى پسر ابوقحافه! آيا در کتاب خدا آمده که تو ارث از پدرت ببرى و من نبرم؟ حرفى بيهوده مى زنى، آيا عمدا کتاب خدا را ترک کرديد و پشت سر انداختيد؟ با اين که در داستان يحيى بن زکريا مى فرمايد: «فَهَب لِى مِن لَدُنکَ وَلِيّاً يَرِثُنِى وَ يَرِثُ مِن آلِ يَعقُوب...».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۸
مؤلف: مضمون اين روايت، هم به طرق شيعه نقل شده و هم غير شيعه، و استدلال آن جناب، مبنى بر اين است که مقصود از وراثت در داستان يحيى، وراثت مال باشد، که ما در بيان آيه درباره اش بحث کرديم.
و از طرق اهل سنت هم، بعضى روايات دلالت بر آن دارد. مثلا در الدرالمنثور، از عده اى از صاحبان جامع، از حسن روايت کرده اند که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» فرمود: خدا رحمت کند برادرم زکريا را، ورثه مى خواست چه کند و خدا رحمت کند برادرم لوط را که با داشتن خدا، آرزوى داشتن رکن شديدى مى کرد.
و در همان کتاب نيز، از فاريابى، از ابن عباس روايت شده که گفت: «زکريا بچه دار نمى شد، از خدا درخواست کرد که: پروردگارا! به من از ناحيه خودت، وليىّ که از من و از آل يعقوب ارث ببرد، کرامت کن». و منظورش اين بود که از من، مال مرا و از يعقوب، نبوت را ارث ببرد.
پاسخ به استدلال مغرضانه صاحب روح المعانى، در توجيه غصب فدک
و در روح المعانى گفته: اهل سنت بر اين مذهب اند که انبياء، نه خود از کسى مال را به ارث مى برند، و نه به کسى مال ارث مى دهند. چون بر اين معنا اخبارى دارند که به نظرشان اخبار صحيحى است، از طرق شيعه نيز همين معنا روايت شده.
از آن جمله، کلينى در کافى، از ابى البخترى، از ابى عبداللّه جعفر صادق رضى اللّه عنه روايت کرده که گفت: علما ورثه انبيايند، و اين، بدان علت است که انبياء درهم و دينارى ارث نمى دهند، بلکه ارث ايشان احاديثى از احاديث ايشان است. حال هر کس از احاديث آنان سهمى بگيرد، حظّى وافر و بسيار به دست آورده. و چون کلمۀ «إنّما» که به طور قطع و به اعتراف شيعه، حصر را مى رساند، پس قهرا جملۀ «اين است و جز اين نيست»، که ترجمۀ «إنّما» است، انحصار را افاده مى کند.
و «وراثت» در آيه شريفه، بايد حمل بر همين معنا که گفتيم، بشود و قبول نداريم که در لغت، حقيقت در وراثت مال و مجاز در وراثت علم و امثال آن باشد، بلکه حقيقت در اعم از وراثت مال و علم و منصب است، و اين غلبه استعمال در عرف فقها است، که باعث شده معناى وراثت مال، به ذهن مبادرت کند و نظير منقولات عرفى شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۹
و به فرضى هم که تسليم شويم که معناى حقيقى آن در لغت همان وراثت مال است و در غير مال مجاز است، مى گوئيم اين مجازى است متعارف و مشهور. مخصوصا در استعمالات قرآن کريم، آن قدر مشهور است که با حقيقت هيچ تفاوتى ندارد. از جمله موارد استعمال قرآنى آن، آيه: «ثُمّ أورَثنَا الکِتَابَ الَّذِينَ اصطَفَينَا مِن عِبَادِنَا»، و آيه «فَخَلَفَ مِن بَعدِهِم خَلفٌ وَرِثُوا الکِتَاب»، و آيه: «إنّ الَّذِينَ أُورِثُوا الکِتَابَ مِن بَعدِهِم»، و آيه: «إنّ الأرضَ للهِ يُورِثُهَا مَن يَشَاءُ مِن عِبَادِهِ»، و آيه: «وَ لله مِيرَاثُ السَّمَاوَاتِ وَ الأرض».
و اما اين که گفته اند: داعى نداريم لفظ را از معناى حقيقی اش برگردانيم، مى گویيم: چرا، داعى داريم، و آن اين است که کلام معصوم را از دروغ بودن حفظ کنيم و در عين حال، تأويل هم نکنيم. چون تأويل کردنش، مانند دست کشيدن به بوتۀ خار و خار را از آن تراشيدن است، و کلام معصوم، همه دلالت بر اين دارد که مراد از «ارث»، ارث علم و نبوت است و آثارى هم که دلالت دارد بر اين که انبياء مال را به ارث مى برند، آثار و اخبارى نيست که در نظر زرگر احاديث، ارزشى داشته باشد.
بعضى پنداشته اند که: اصلا نمى توانيم «ارث» در آيه مورد بحث را بر ارث نبوت حمل کنيم، براى اين که اگر چنين حملى بکنيم، ديگر جایى براى جملۀ «وَ اجعَلهُ رَبِّ رَضِيّاً» باقى نمى ماند. چون پيغمبران همه رضى هستند. بنابراين، جملۀ مذکور لغو و بيهوده خواهد شد، وليکن از آنچه ما قبلا گفتيم، نقطه ضعف اين سخن به دست مى آيد، و اين پندار که کسبى بودن چيزى منافى با ارثى بودن آن است پندارى است غلط، زيرا در کلام امام صادق «عليه السلام» وراثت متعلق شده به چيزى که کسبى نيست که همان احاديث انبياء باشد.
و نيز از آن جمله روايتى است که کلينى در کافى، از ابى عبداللّه رضى اللّه عنه نقل کرده که فرموده: سليمان، از داوود ارث برد، و محمّد «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، از سليمان ارث برد. چه وراثت رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» از سليمان تصور ندارد که غير از وراثت علم و نبوت و امثال آن باشد، اين بود کلام روح المعانى.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۳۰
و بحثى که وى کرده، دو جنبه دارد:
يکى کلامى، که مربوط به مساله فدک است، که از دهات خيبر بوده، و در عهد رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» در دست فاطمه، دختر آن جناب بوده و خليفه اول، آن را از دست وى بيرون کرد. و در پاسخ اعتراض آن جناب، به حديثى که از پيغمبر اکرم روايتش کرد، استناد جسته و آن حديث، اين است که آن جناب فرموده:« انبياء، مالى از خود نمى گذارند و هرچه بگذارند، صدقه است»، و در پيرامون اين حديث، بحث هایى طولانى و مشاجراتى ميان متکلمان شيعه و سنى در گرفته است، و چون بحثى است غير تفسيرى و خارج از غرض اين کتاب، لذا ما متعرض آن نمى شويم.
و يک جنبه تفسيرى دارد، که تعرضش براى ما اهميت دارد. چون مى خواهيم بفهميم معناى آيه: «وَ إنّى خِفتُ المَوَالِىَ مِن وَرَائِى وَ کَاَنتِ امرَأتِى عَاقِراً فَهَب لِى مِن لَدُنکَ وَلِيّاً يَرِثُنِى وَ يَرِثُ مِن آلِ يَعقُوب وَ اجعَلهُ رَبِّ رَضِيّاً» چيست؟ و از آن چه استفاده مى شود؟ بنابراين، يک يک حرف هایى که وى زده، جواب مى دهيم.
اما اين که گفت: از طرق شيعه نيز، همين معنا روايت شده، مى گویيم:
روايت در اين باب منحصر به آن يک روايت که وى از امام صادق «عليه السلام» نقل کرده و به آن تمسک کرده، نيست، بلکه در اين مضمون، به طريق خود ايشان، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» نيز نقل شده، و معنايش (البته آن معنایى که هر شنونده آن را مى فهمد، نه غير آن را)، اين است که شأن انبياء اين نيست که به جمع اموال اهتمام بورزند، و عمر خود را صرف آن نموده، و سپس براى وارث بعد از خود باقى بگذارند. وظيفه و شأنى که دارند، اين است که حکمت را براى جانشينان بعد از خود باقى گذارند، و اين يک معناى رايج استعمالى و شايعى است که ما هم قبولش داريم، و جاى انکار نيست...
و اما اين که گفت قبول نداريم که در لغت حقيقت در وراثت مال و مجاز در علم و امثال آن باشد، در جواب مى گویيم:
بحث در اين نيست که آيا حقيقت لغوى در چيزى و با مجاز مشهور و يا غير مشهور در آن است، و ما هم هيچ اصرارى بر يکى از اين سه احتمال نداريم. اختلاف مورد بحث، همه در اين است که وراثت، چه حقيقت در مال و مجاز در امثال علم و حکمت باشد، و چه حقيقت مشترک ميان آن دو بوده باشد، اگر بخواهيم از آن اراده کنيم خصوص علم و حکمت را، آيا محتاج به قرينه اى که در صورت اول لفظ را از معناى حقيقى به معناى مجازى برگرداند، و در صورت دوم يکى از دو معناى حقيقى (علم و حکمت) را معين کند، هستيم يا نه؟
و سياق آيه مورد بحث و ساير آيات اين داستان، که در سوره «آل عمران» و «انبياء» آمده و قرائنى که با آن ها هست، با وراثت علم و امثال آن نمى سازد، تا چه رسد به اين که لفظ را از وراثت مال منصرف نمايد، که توضيح اين ناسازگارى گذشت.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۳۱
آرى، به طورى که از تعليم قرآن کريم بر مى آيد، اصلا ممکن نيست وراثت متعلق به نبوت هم بشود. زيرا نبوت، يک موهبت الهى است که انتقال و تحويل و تحول بر نمى دارد، و معلوم است که ترک و واگذارى به غير در معناى وراثت خوابيده. وقتى مى گویيم: فلانى مال يا ملک يا منصب و يا علم و امثال اين ها را به فلانى ارث داد، معنايش اين است که خود از آن ها دست برداشت و به او انتقال داد. و همين جهت است که مى بينيم در هيچ جاى قرآن و سنت وراثت در نبوت و رسالت به کار نرفته.
و اما اين که گفت: چرا داعى داريم و آن اين است که کلام معصوم را از دروغ بودن حفظ کنيم، جواب مى گوئيم که:
اين خود اعتراف به گفته ما است، که گفتيم هيچ قرينه اى در کلام نيست که دلالت کند بر اين که مراد از لفظ «يَرِثُنّى»، ارث غير مال است، بلکه مطلب به عکس است. يعنى قرينه هست بر اين که مراد ارث مال است، و اگر آيه را بر معناى مورد نظر خود حمل کرده اند، از اين رو بوده که خواسته اند ظاهر حديث مزبور را که به نظر خود صحيح پنداشته اند، حفظ نمايند. غافل از اين که معنا ندارد که معناى قرآن کريم، در دلالت هاى استعمالی اش، به قرينه خارجى و غير قرآنى محتاج باشد. آن هم در جایى که خود قرآن محفوف به قرائنى باشد که مخالف آن قرينه غير قرآنى بوده باشد، و خلاصه ما قرائنى که در سياق يک آيه هست، همه را ناديده بگيريم، براى اين که يک قرينه خارجى و غير قرآنى را صحه بگذاريم.
و اگر بگویى پس چطور عمومات آيات احکام را با روايت تخصيص و اطلاقات آن را تقييد مى کنيد؟
در جواب مى گوئيم: مساله تخصيص و تقييد تصرف در دلالت لفظ به حسب استعمال نيست، بلکه تصرف در مراد از خطاب است.
علاوه بر اين که معنا ندارد که اخبار آحاد در غير احکام شرعى که جز جعل تشريعى چيز ديگرى نيستند، حجت بوده باشد، آن هم با مخالفتش با کتاب، که همه اين مطالب در علم اصول برهانى شده است.
و اما اين که گفت: «وليکن از آنچه ما قبلا گفتيم، نقطه ضعف اين سخن به دست مى آيد»، مقصودش اشاره به اين است که جمله «وَ اجعَلهُ رَبِّ رَضِيّاً» را تأکيد براى جملۀ «وَلِيّاً يَرِثُنِى» گرفت، و يا اشاره به اين است که «رَضِيّاً» را به معناى «مَرضىّ» نزد مردم گرفته بود، که به خيال خود، کلام خداى را از لغويت نگاه بدارد، وليکن از مطالبى که ما در بيان آيه گذرانديم، اشکال اين دو سخن روشن مى گردد.
رواياتى درباره روزه سکوت زکريا«ع» و...
و در تفسير عياشى، از ابى بصير، از ابى عبداللّه «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: زکريا بعد از آن که از پروردگارش درخواست فرزندى کرد و ملائکه او را به آن ندا که مى دانيد، ندايش داد، دلش خواست بفهمد اين ندا از کجا است، آيا از خداى تعالى است؟
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۳۲
لذا خداى تعالى به او وحى کرد: نشانۀ اين مطلب، اين است که سه روز، زبان از سخن با مردم باز دارى. آنگاه فرمود: بعد از آن که سه روز زبان از سخن باز داشت و هيچ سخن نگفت، آن وقت فهميد که نداى مزبور از ناحيه خداى تعالى بوده. چون غير خدا کسى نمى تواند در نفس پيغمبر تصرف کند.
و در تفسير نعمانى، به سند خود، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: امام اميرالمؤمنين «عليه السلام»، در پاسخ مردمى که از او از معناى وحى سؤال کرده بودند، فرمود:
يک قسم از وحى، «وحى نبوت» است، و قسم ديگر، «وحى الهام»، و قسم سوم «وحى اشاره» است. آنگاه کلام را همچنان ادامه داد تا آن جا که فرمود:
و اما «وحى اشاره»: کلام خداى عزوجل است که مى فرمايد: «فَخَرَجَ عَلَى قَومِهِ مِنَ المِحرَابِ فَأوحَى إلَيهِم أن سَبِّحُوا بُکرَةً وَ عَشِيّاً». چون زکريا «عليه السلام» موظف شده بود که سه روز با مردم سخن نگويد، مگر با رمز و اشاره: «لا تُکَلِّم النَّاسَ ثَلَاثةَ أيَّامٍ إلّا رَمزاً».
و در مجمع البيان، از معمر روايت کرده که گفت: امام صادق «عليه السلام» فرمود: بچه ها به يحيى گفتند: بيا با ما بازى کن. گفت: بازى چيست، مگر خلقت ما براى بازى بود. آرى از همان کودکى، داراى حکمت بود، چنانچه قرآن کريم فرمود: «وَ آتَينَاهُ الحُکمَ صَبِيّاً». اين مضمون از ابى الحسن رضا «عليه السلام» نيز روايت شده.
مؤلف: و در الدرالمنثور هم، از ابن عساکر، از معاذ بن جبل، به طور رفع روايت شده است. و نيز در همين معنا، از ابن عباس، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» روايت آمده.
و در کافى، به سند خود، از على بن اسباط روايت شده که گفت: من حضرت اباجعفر «عليه السلام» را ديدم که به طرفم مى آمد. نگاهى دقيق و طولانى به او کردم و به سر تا پاى او مى نگريستم که بعدا شمايلش را براى شيعيانى که در مصرند، تعريف کنم. در همين بين که من مشغول تماشاى او بودم، نشست و فرمود: اى على! خداى عزوجل احتجاج مى کند به امامت، به مثل آن حجتى که با آن احتجاج مى کند بر نبوت. آنگاه خواند: «وَ آتَينَاهُ الحُکمَ صَبِيّاً». «وَ لَمَّا بَلَغَ أشُدَّهُ وَ بَلَغَ أربَعِينَ سَنَة».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۳۳
سپس فرمود: آرى، ممکن است خداوند حکمت را در حال کودکى به کسى بدهد، همچنان که ممکن است در حال چهل سالگى بدهد.
مؤلف: اين که در اين روايت، حکم به حکمت تفسير شده، مؤيد بيان سابق ما است.
و در الدرالمنثور است که عبدالرزاق و احمد، در کتاب زهد و عبد بن حميد و ابن منذر و ابن ابى حاتم، همگى از قتاده روايت کرده اند که در تفسير جمله: «وَ لَم يَکُن جَبّاراً عَصِيّاً» گفت: سعيد بن مسيب مى گفت: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» فرمود: هيچ کس خدا را روز قيامت ملاقات نمى کند، مگر اين که گناه دارد، به جز يحيى بن زکريا.
قتاده مى گويد: حسن، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» روايت کرد که فرمود: يحيى «عليه السلام»، نه گناه کرد و نه هرگز خيال زنى را به دل خطور داد.
و در همان کتاب است که احمد و حکيم ترمذى، در کتاب نوادر الاصول و حاکم و ابن مردويه، از ابن عباس روايت کرده اند که گفت: رسول خدا فرمود: هيچ کس از بنى آدم نيست مگر آن که خطا کرده و يا حداقل تصميم بر آن را گرفته است، مگر يحيى بن زکريا، که نه خيال آن را کرد و نه مرتکب شد.
مؤلف: اين معنا، به طرق اهل سنت، با الفاظ مختلف روايت شده، وليکن به خاطر اين که عصمت را اختصاص به يحيى «عليه السلام» داده، چاره اى جز اين نيست که بگویيم مقصود انبياء و ائمه «عليهم السلام» بوده، هر چند که با ظاهر اين روايات مخالف باشد، و اين مخالفت را به گردن راويان اين احاديث انداخته، بگویيم:
سوء تعبير از ايشان بوده. چون راويان، عادتشان بر اين بوده که آنچه را از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» مى شنيده اند، نقل به معنا مى کردند و عنايتى به حفظ الفاظ آن جناب نداشته اند.
و کوتاه سخن: اخبار در زهد يحيى «عليه السلام»، بسيار و بيرون از حدّ و شمار است، و به طورى که در اخبار آمده، آن جناب گياه مى خورد و ليف خرما را لباس مى کرد و از خوف خدا آن قدر مى گريست که از چشم تا منتهاى صورتش، مجرایى مانند نهر درست شده بود.
و نيز از ابن عساکر، از قره روايت آورده که گفت: آسمان بر هيچ کس نگريست، جز بر يحيى بن زکريا و حسين بن على، و اين سرخى آسمان، همان گريه آن است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۳۴
مؤلف: اين معنا در مجمع، از امام صادق «عليه السلام» نيز روايت شده، و در آخر آن آمده که: قاتل يحيى و قاتل حسين «عليهما السلام»، هر دو ولدالزنا بوده اند.
و در همان کتاب است که حاکم و ابن عساکر، از ابن عباس روايت کرده که گفت: خداى تعالى، به محمد بن عبداللّه «صلى اللّه عليه و آله و سلم» وحى کرد که من در انتقام خون يحيى بن زکريا، هفتاد هزار نفر را کشتم و به زودى به انتقام خون پسر دخترت، هفتاد هزار و هفتاد هزار مى کشم.
و در کافى، به سند خود، از ابى حمزه، از ابى جعفر «عليه السلام» روايت کرده که گفت از آن جناب پرسيدم: مقصود از جملۀ «وَ حَنَاناً مِن لَدُنّا وَ زَکَاة» چيست؟ فرمود: «تَحَنَّنَ اللّه». يعنى :خدا وى را دوست مى داشت. پرسيدم: از تحنن خدا به او چه رسيد، و چه ديد؟ فرمود: وقتى مى گفت يا رب، خداى تعالى در جوابش مى گفت: «لَبَّيکَ يَا يَحيَى»، تا آخر حديث.
و در عيون اخبار، به سندى که به ياسر خادم مى رسد، از او روايت کرده که گفت: من از ابى الحسن رضا «عليه السلام» شنيدم که مى فرمود: وحشتناک ترين مواقفى که بشر دارد، سه موقف است. يکى آن روزى که از شکم مادر متولد مى شود، و دنيا را مى بيند. و يکى آن روزى که مى ميرد و آخرت و اهل آخرت را مى بيند. و يکى روزى که مبعوث مى شود، و احکامى مى بيند که در دار دنيا نديده بود.
و خداى عزوجل، حضرت يحيى را در اين سه موقف سلامت و عافيت داده، و ترس به دلش راه نداده بود. و به همين جهت درباره اش فرموده: «وَ سَلَامٌ عَلَيهِ يَومَ وُلِدَ وَ يَومَ يَمُوتُ وَ يَومَ يُبعَثُ حَيّاً»، همچنان که عيسى هم، در اين سه موقف، بر خود سلام کرد و گفت: «وَ السَّلَامُ عَلَىَّ يَومَ وُلِدتُ وَ يَومَ أمُوتُ وَ يَومَ أُبعَثُ حَيّاً».
داستان حضرت زکريا «ع»، در قرآن
خداى تعالى، زکريا «عليه السلام» را در کلام خود به صفت نبوت و وحى توصيف نموده، و نيز در اول سوره «مريم» او را به عبوديت و در سوره «انعام»، در عداد انبيايش شمرده، و از صالحينش و از مجتبينش خوانده، که عبارتند از مخلصون و همچنين از مهديونش دانسته است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۳۵
تاريخ زندگی اش - قرآن کريم، از تاريخ زندگى آن جناب غير از دعاى او در طلب فرزند و استجابت دعايش و تولد فرزندش يحيى چيزى نياورده، و اين قسمت از زندگى آن جناب را بعد از نقل سرگذشتش با مريم که چگونه عبادت مى کند و چگونه خدا کرامت ها را به او داده، نقل کرده است.
آرى، در اين قسمت فرموده زکريا متکفل امر مريم شد. چون مريم پدرش عمران را از دست داده بود، و چون بزرگ شد از مردم کناره گيرى کرد، و در محرابى که در مسجد به خود اختصاص داده بود، مشغول عبادت شد، و تنها زکريا به او سر مى زد، و هر وقت به محراب او مى رفت مى ديد، نزد او رزقى آماده است. مى پرسيد: اين غذا را چه کسى برايت آورده؟ مى گفت: اين از ناحيه خداى تعالى است که خداى تعالى، به هر که بخواهد، بدون حساب روزى مى دهد.
در اين جا، طمع زکريا به رحمت خدا تحريک شد، خداى خود را خواند، و از او فرزندى از همسرش درخواست نمود، و ذرّيه طيبه اى مسألت کرد، و با اين که او خودش مردى سالخورده، و همسرش زنى نازا بود، دعايش مستجاب شد، و در حالى که در محراب خود به نماز ايستاده بود، ملائکه ندايش دادند:
اى زکريا! خداى تعالى، تو را به فرزندى که اسمش «يحيى» است، بشارت مى دهد. زکريا، براى اين که قلبش اطمينان يابد و بفهمد اين ندا از ناحيه خدا بوده و يا از جاى ديگر، پرسيد: پروردگارا! آيتى به من بده که بفهمم اين ندا از تو بود.
خطاب آمد: آيت و نشانۀ تو، اين است که سه روز زبانت از تکلم با مردم بسته مى شود، و سه روز، جز با اشاره و رمز نمى توانى سخن بگویى. و همين طور هم شد. از محراب خود بيرون شده، نزد مردم آمد، و به ايشان اشاره کرد که صبح و شام تسبيح خدا گویيد، و خدا همسر او را اصلاح نموده، يحيى را بزایيد. (سوره «آل عمران»، آيات ۳۷ - ۴۱، سوره «مريم»، آيات ۲ - ۱۱، سوره «انبياء»، آيات ۸۹ - ۹۰)
قرآن کريم، درباره سرانجام و مآل امر او و چگونگى درگذشتش چيزى نفرموده، ولى در اخبار بسيارى از طرق شيعه و سنى آمده که قومش او را به قتل رساندند. بدين صورت که وقتى تصميم گرفتند او را بکشند، او فرار کرده و به درخت پناهنده شد. درخت شکافته شد و او در داخل درخت قرار گرفته، درخت به حال اولش برگشت. شيطان ايشان را به نهانگاه وى خبر داد، و گفت که بايد درخت را ارّه کنيد. ايشان همين کار را کردند و آن جناب را با ارّه دو نيم نمودند، و به اين وسيله از دنيا رفت.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۳۶
در بعضى از روايات آمده که سبب کشتن وى، اين بود که او را متهم کردند که با حضرت مريم عمل منافى عفت انجام داده و از اين راه، مريم به عيسى «عليهما السلام» حامله شده و دليلشان اين بود که غير از زکريا، کسى به مريم سر نمى زد. جهات ديگرى نيز روايت شده.
داستان حضرت يحيى «ع»، در قرآن
۱ - ستايش قرآن کريم: خداى عزوجل، آن جناب را در چند جاى قرآن ياد کرده و او را به ثناى جميلى ستوده. از آن جمله، او را تصديق کننده کلمه اى از خدا (يعنى نبوت مسيح) خوانده و او را سيد و مايه آبروى قومش و حصور (بى زن) خوانده، و پيغمبرى از صالحان ناميده. (سوره آل عمران، آيه ۳۹)
و نيز از مجتبين، يعنى مخلصان و راه يافتگان خوانده. (سوره انعام، آيه ۸۵ تا ۸۷). و نام او را خودش نهاده، و او را يحيى ناميده، که قبل از وى هيچ کس بدين نام مسمى نشده، و او را مأمور به اخذ کتاب به قوت نموده، و او را در کودکى حکم داده، و بر او در سه روز زندگی اش سلام فرستاده. روزى که متولد شد، و روزى که از دنيا مى رود و روزى که دوباره زنده مى شود. (سوره مريم، آيات ۲ - ۱۵)
و به طور کلى، دودمان زکريا را مدح کرده و فرموده: «إنَّهُم کَانُوا يُسَارِعُونَ فِى الخَيرَاتِ وَ يَدعُونَنَا رَغَباً وَ رَهَباً وَ کَانُوا لَنَا خَاشِعِين». اينان مردمى بودند که در خيرات ساعى و کوشا بودند و ما را به رغبت و از رهبت و خشوع مى خواندند. (سوره انبياء، آيه ۹۰). و مقصود از کلمه اينان، يحيى و پدر و مادر او است.
۲ - تاريخ زندگی اش: يحيى «عليه السلام»، به طور معجزه آسا و خارق العاده، براى پدر و مادرش متولد شد. چون پدرش پيرى فرتوت و مادرش زنى نازا بود، و هر دو از فرزنددار شدن مأيوس بودند. در چنين حالى، خداى تعالى، يحيى را به ايشان ارزانى داشت، و يحيى «عليه السلام» از همان کودکى مشغول عبادت شد. خداى تعالى از کودکى او را حکمت داده بود. او، تمام عمر را به زهد و انقطاع گذرانيد، و هرگز با زنان نياميخت و هيچ يک از لذائذ دنيا، او را از خدا به خود مشغول نساخت.
يحيى «عليه السلام»، معاصر عيسى بن مريم «عليهما السلام» بود و نبوت او را تصديق کرد و او در ميان قوم خود، سيد و شريف بود، به طورى که دل ها همه به او توجه مى نمود و به سويش ميل مى کرد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۳۷
مردم پيرامونش جمع مى شدند، و او ايشان را موعظه مى کرد، و به توبه از گناهان دعوت مى نمود، و به تقوا دستور مى داد تا روزى که کشته شد.
و در قرآن کريم درباره کشته شدنش چيزى نيامده، ولى در اخبار آمده که سبب شهادتش اين بود که زنى زناکار در عهد او مى زيسته و پادشاه بنى اسرائيل مفتون او شد، و با او مراوده کرد. يحيى «عليه السلام»، وى را از اين کار نهى مى نمود و ملامتش مى کرد. و چون در قلب پادشاه، عظيم و محترم بود، لذا پادشاه از اطاعتش ناگزير بود.
اين معنا باعث شد که زن زانيه، نسبت به آن جناب کينه توزى کند. از آن به بعد، به پادشاه دست نمى داد، مگر بعد از آن که سرِ يحيى را از بدنش جدا نموده، برايش هديه بفرستد. پادشاه نيز چنين کرد، آن جناب را به قتل رسانده و سرِ مقدسش را براى زن زانيه هديه فرستاد.
و در بعضى از اخبار ديگر آمده که سبب قتلش اين بود که پادشاه عاشق برادرزاده خود شد، و مى خواست با او ازدواج کند. يحيى «عليه السلام»، او را نهى مى کرد و مخالفت مى نمود، تا آن که وقتى همسر برادرش، دختر را آن چنان آرايش کرد که تمام قلب شاه را مسخر کند. با چنين وضعى، دخترش را نزد پادشاه فرستاد، و به او گفته بود که چون خواست از تو کام بگيرد، مخالفت کن، و بگو شرطش اين است که سرِ يحيى را برايم حاضر کنى. او نيز، بلادرنگ سرِ يحيى را از بدن جدا نموده، در طشتى طلا گذاشت، و براى دختر برادر حاضر ساخت.
و در روايات، احاديث بسيارى درباره زهد و عبادت و گريه او، از ترس خدا و درباره مواعظ و حکمت هاى او وارد شده.
داستان حضرت زکريا و حضرت يحيى«ع»، در انجيل
در انجيل آمده است: در ايام سلطنت «هيرودس»، پادشاه يهوديان، کاهنى بود به نام زکريا و از فرقه «ابيا». همسر او زنى بود از دختران هارون، به نام «اليصابات». اين زن و شوهر، هر دو نسبت به خداى تعالى فرمانبردار و هر دو اهل عبادت و عمل به سفارشات ربّ و احکام او بودند، و در عبادت خدا به ملامت هاى مردم گوش نمى دادند، و از فرزند محروم بودند. چون «اليصابات»، زنى نازا بود. علاوه بر اين که عمرى طولانى پشت سر گذاشته بودند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۳۸
روزى هنگامی که سرگرم کهانت براى فرقه خود بود، بر حسب عادت کاهنان، قرعه به نامش اصابت کرد که آن روز بخور دادن هيکل ربّ (کليسا) را عهده بگيرد. رسم مردم اين بود که در موقع بخور دادن تمامى نمازگزاران از هيکل بيرون مى آمدند.
وقتى زکريا داخل هيکل شد، فرشته پروردگار در حالى که طرف دست راست قربانگاه بخور ايستاده بود، برايش ظاهر شد. زکريا از ديدن او وحشت کرد و مضطرب شد.
فرشته گفت: اى زکريا! نترس من خواهش تو را و همسرت اليصابات را شنيدم. به زودى فرزندى برايت مى آورد و بايد او را «يوحنا» بنامى، از ولادت او فرحى و مسرتى به تو دست مى دهد، و بسيارى از ولادت او خوشحال مى شوند. زيرا او در برابر پروردگار مردى عظيم خواهد بود. نه خمرى مى نوشد، و نه مسکرى. از همان شکم مادر، پر از روح القدس به دنيا مى آيد، و بسيارى از بنى اسرائيل را به درگاه ربّ معبودشان برمى گرداند. پيشاپيش او روح «ايليا» و نيروى او در حرکت است، تا دل هاى پدران را به فرزندان و عاصيان را به فکرت ابرار و نيکان برگرداند، تا حزبى مستعد و قوى براى ربّ فراهم شود،
زکريا با فرشته گفت: چگونه به اين اطمينان پيدا کنم؟ چون من مردى سالخورده و همسرم زنى نازا و پير است. فرشته پاسخش داد که: من جبرئيلم که همواره در برابر خدا گوش به فرمانم. خدا مرا فرستاده تا با تو گفتگو کنم، و تو را به اين مژده نويد دهم، و تو از همين الآن، لال مى شوى و تا روزى که اين فرزند متولد شود، نمى توانى با کسى سخن گویى، و اين شکنجه، به خاطر اين است که تو کلام مرا که بزودى صورت مى بندد، تصديق ننمودى.
مردم بيرون هيکل منتظر آمدن زکريا بودند و از دير کردنش تعجب مى کردند، و وقتى بيرون آمد، ديدند که نمى تواند حرف بزند. فهميدند که در هيکل خوابش برده، و خوابى ديده است. زکريا با اشاره با ايشان حرف مى زد و همچنين ساکت بود.
پس از آن که ايام خدمتش در هيکل تمام شد، و به خانه اش رفت. چيزى نگذشت که همسرش «اليصابات» حامله شد، و مدت پنج ماه خود را پنهان مى کرد. و با خود مى گفت: پروردگار من، اين طور با من رفتار کرد، و در ايامى که نظرى به من داشت، مرا از عار و ننگ که در مردم داشتم، نجات داد.
انجيل سپس مى گويد: مدت حمل «اليصابات» تمام شد، و پسرى آورد. همسايگان و خويشان وقتى شنيدند که خدا رحمتش را نسبت به او فراوان کرده، با او در مسرت شرکت کردند، و در همان روز دلاک آوردند تا او را ختنه کند، و او را به اسم پدرش «زکريا» ناميدند، ولى مادرش قبول نکرد و گفت: نه، بايد «يوحنا» ناميده شود. گفتند: در ميان قبيله و عشيره تو چنين نامى نيست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۳۹
لذا از پدرش زکريا پرسيدند: ميل دارد چه اسمى بر او بگذارند. او که تا آن روز، قادر بر حرف زدن نبود، لوحى خواست تا در آن بنويسد. لوح را آوردند، در آن نوشت: «يوحنا». همه تعجب کردند، و در همان حال، زبان زکريا باز شد، و خداى را شکر گفت.
همسايگان، همه و همه دچار دهشت و ترس شدند و همه عجایبى را که ديده بودند، به يکديگر مى گفتند، تا در تمامى کوه هاى يهودى نشين پر شد، و همه در دل مى گفتند تا ببينى عاقبت اين بچه چه باشد، و قطعا دست پروردگار با او است. چون پدرش زکريا هم پر از روح القدس بود و ادعاى نبوت مى کرد...
بخش ديگرى از زندگى يحيى«ع»، و ماجرای غسل تعميد
و باز در انجيل آمده که: در سال پانزدهم از سلطنت «طيباريوس» قيصر، که «بيلاطس نبطى»، والى بر يهوديان و «هيرودس»، رئيس بر ربع جليل و «فيلبس» برادرش، رئيس بر ربع ايطوريه و کوره تراخوتينس و ليسانيوس رئيس بر ربع ابليه بودند، در ايام رياست حنان و قيافا بر کاهنان کلمه خدا بر يوحنا فرزند زکريا در صحرا صورت گرفت.
و به همين مناسبت، فرمانى به تمامى شهرهاى پيرامون اردن رسيد که مردم معموديه توبه و مغفرت گناهان را انجام دهند، و اين قصه در سفر اقوال اشعياى پيغمبر نيز آمده که: «آوازى از صحرا بر آمد که آماده راه خدا باشيد، و راه او را هموار سازيد، بدانيد که همه بيابان ها پُر مى شود و همه کوه ها و تل ها به فرمان در مى آيد، و همه کجى ها راست مى شود، و همه دره ها، راه هموار مى گردد و بشر خلاصى خداى را به چشم مى بيند.
و شنيدند که به مردمى که براى تعميد از آن بيرون شده بودند، مى گفت: اى فرزندان افعى ها! چه کسى به شما ياد داد که از غضب آينده فرار کنيد؟ بايد که ميوه هایى که سزاوار توبه باشد، درست کنيد، و هرگز درباره خود نگویيد که ما پدرى چون ابراهيم داريم. چون به شما مى گويم که خدا قادر است از اين سنگ ها فرزندانى براى ابراهيم درست کند، و الآن تبر بر ريشه درختان گذاشته شده، هر درختى که بار نمى دهد، از ريشه بريده مى شود و در آتش مى سوزد.
جمعيت پرسيدند: پس چکار کنيم؟ جواب داد: هر کس دو دست لباس دارد، يک دست آن را به کسى بدهد که برهنه است، و همچنين هر کس طعام اضافه دارد، به کسى بدهد که ندارد.
ماليات بگيران آمدند که تعميد شوند، پرسيدند: اى معلم! ما چگونه تعميد کنيم؟ گفت: بيش از آنچه که حق شما است، نگيريد. لشگريان هم آمدند و پرسيدند: ما چه کنيم؟ گفت: شما به کسى ظلم نکنيد و افتراء نبنديد و به مواجب خود اکتفاء کنيد.
رده:تفسیر المیزان