المیزان جلد۱۵ بخش۱۲
موارد اشکال در اين روايت و روايات ديگر روایت شده از طریق عامه
مؤلف: اين روايت به طرقى ديگر نيز از عايشه، از عمر، ابن عباس، ابوهريره، ابواليسر انصارى، أُمّ رومان، مادر عايشه، و ديگران نقل شده، و با اين روايت مقدارى اختلاف دارد، و در آن آمده که منظور از «الَّذِينَ جَاءُوا بِالإفک»، عبداللّه بن أُبَّى بن سلول، و مسطح بن اثاثه (که از اصحاب بدر و از سابقين اولين از مهاجران است)، و حسان بن ثابت و حمنه، خواهر زينب، همسر رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» بودند.
و نيز، در آن آمده که: رسول خدا «صلى الله عليه و آله» بعد از نزول آيات «إفک»، ايشان را خواست، و بر آنان حد جارى ساخت. چيزى که هست، «عبد اللّه بن أُبّى» را دو بار حد زد. براى اين که کسى که همسر رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» را نسبت زنا بدهد، دو حد دارد.
و در اين روايت، که با هم قريب المضمون مى باشند، در جريان قصه، از چند جهت اشکال است:
جهت اول اين که: از خلال اين روايات بر مى آيد که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» درباره عايشه سوء ظن پيدا کرده بود. مثلا يک جاى روايات آمده که حال آن جناب نسبت به عايشه، در ايام مرضش، تغيير يافته بود، تا آيات تبرئه نازل شد.
جاى ديگر آمده که عايشه گفت: بحمد اللّه، نه به حمد تو. و در بعضى از روايات آمده که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» به پدرش دستور داد برو و به عايشه بشارت بده. ابوبکر وقتى بشارت را داد، گفت: بحمد اللّه، نه به حمد صاحبت که تو را فرستاده. و مقصودش رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» بوده.
و در جاى ديگر روايات آمده که: وقتى رسول خدا «صلى الله عليه و آله»، او را نصيحت مى کرد که اگر واقعا اين کار را کرده اى، توبه کن. زنى جلو درِ خانه نشسته بود، عايشه گفت: از اين زن خجالت نمى کشى که برود و شنيده هاى خود را بازگو کند؟ و معلوم است که اين جور حرف زدن با رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله»، - که منظور در همه آن ها اهانت و اعتراض است،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۱۴۳
وقتى از عايشه سر مى زند که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» را در امر خود دچار سوء ظن ببيند.
علاوه بر اين، در روايت عُمَر تصريح شده که گفت: در قلب رسول خدا «صلى الله عليه و آله» از آنچه مى گفتند، سوء ظنّى پيدا شده بود.
و کوتاه سخن اين که: دلالت عموم روايات بر سوء ظن رسول خدا «صلى الله عليه و آله» نسبت به عايشه، جاى هيچ حرفى نيست، و حال آن که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله»، اجلّ از اين سوء ظنّ است و چطور نباشد؟ با اين که خداى تعالى، ساير مردم را از اين سوء ظن توبيخ نموده و فرمود: «چرا وقتى مؤمنان و مؤمنات اين را شنيدند، حُسن ظنّ به يکديگر از خود نشان ندادند، و نگفتند که اين افترايى است آشکار»؟ و وقتى حسن ظنّ به مؤمنان از لوازم ايمان باشد، رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» سزاوارتر به آن است، و سزاوارتر از اجتناب از سوء ظنّ است، که خود يکى از گناهان مى باشد و مقام نبوت و عصمت الهى او، با چنين گناهى نمى سازد.
علاوه بر اين، قرآن کريم تصريح کرده به اين که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» داراى حُسن ظنّ به مؤمنيا است و فرموده: «وَ مِنهُمُ الَّذِينَ يُؤذُونَ النَّبِى وَ يَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ قُل أذُن خَيرٌ لَکُم يُؤمِنُ بِاللهِ وَ يُؤمِنُ لِلمُؤمِنِينَ وَ رَحمَةٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا مِنکُم وَ الَّذِينَ يُؤذُونَ رَسُولَ اللّه لَهُم عَذَابٌ ألِيمٌ».
از اين هم که بگذريم، اصولا اگر بنا باشد گناهانى چون زنا در خانواده پيغمبر نيز راه پيدا کند، مايه تنفر دل ها از او شده و دعوت او لغو مى گردد، و بر خدا لازم است که خاندان او را از چنين گناهانى حفظ فرمايد. و اين حجت و دليل عقلى، عفت زنان آن جناب را به حسب واقع ثابت مى کند، نه عفت ظاهرى را فقط، و با اين که عقل همه ما اين معنا را درک مى کند، چطور رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» آن را درک نکرده و نسبت به همسر خود دچار ترديد مى شود.
جهت دوم اين که: آنچه از روايات بر مى آيد، اين است که داستان «إفک» از روزى که سازندگان آن، آن را به راه انداختند، تا روزى که به همين جرم تازيانه خوردند، بيش از يک ماه طول کشيده، و با اين که حکم قذف در اسلام معلوم بوده، که هر کس شخصى را قذف کند و شاهد نیاورد، باید تازیانه بخورد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۱۴۴
و شخص متهم تبرئه شود، با اين حال چرا رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» بيش از يک ماه حکم خدا را در حق قذف کنندگان جارى نکرد و منتظر وحى ماند تا دستورى در امر عايشه برسد و در نتيجه اين مسامحه، قضيه دهان به دهان بگردد و مسافران از اين جا به آن جا بکشانند و کار به جايى برسد که ديگر وصله بر ندارد؟ مگر آيه شريفه غير آن حکم ظاهرى چيز زايدى آورد؟ وحيى هم که آمد، همان را بيان کرد که آيه قذف بيان کرده بود که مقذوف به حکم ظاهرى شرعى برائت دارد.
و اگر بگويى که آيات مربوط به «إفک» چيز زايدى بيان کرد، و آن طهارت واقعى عايشه، و برائت نفس الأمرى او است، و آيه قذف اين را نمى رسانيد، و شايد انتظار رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» براى همين بوده که آيه اى نازل شود، و بى گناهى عايشه را به حسب واقع بيان کند.
در جواب مى گوييم: هيچ يک از آيات شانزده گانه «إفک» دلالتى بر برائت واقعى ندارد، تنها حجت عقليه اى که گذشت که بايد خانواده هاى انبياء از لوث فحشاء پاک باشند، آن را افاده مى کند.
و اما آيات ده گانه اول، که در آن شائبه اختصاصى هست، روشن ترين آن ها در دلالت بر برائت عايشه، آيه: «لَولَا جَاءُوا عَلَيهِ بِأربَعةِ شُهَدَاء، فَإذ لَم يَأتُوا بِالشُّهَدَاء فَأُولَئِکَ عِندَ اللّهِ هُمُ الکَاذِبُون» است، که در آن استدلال شده بر دروغگويى اصحاب «إفک»، به اين که شاهد نياورده اند. و معلوم است که شاهد نياوردن دليل بر برائت ظاهرى، يعنى حکم شرعى به برائت است، نه برائت واقعى. چون پُر واضح است که بين شاهد نياوردن و برائت واقعى، حتى ذره اى هم ملازمه نيست.
و اما آيات شش گانه اخير که حکم به برائت طيبين و طيبات مى کند، حکم عامى است که در لفظ آن مخصصى نيامده و در نتيجه شامل عموم طيبين و طيبات مى شود و برائتى که اثبات مى کند در بين عموم آنان مشترک است، و اين نيز واضح است که برائت عموم مقذوفين (البته در قذفى که اقامه شهود نشده باشد)، با حکم ظاهرى شرعى مناسب است، نه با برائت واقعى.
پس حق مطلب اين است که هيچ گريزى از اين اشکال نيست. مگر اين که کسى بگويد: آيه قذف قبل از داستان «إفک» نازل نشده بوده، بلکه بعد از آن نازل شده، و علت توقف رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» هم اين بوده که حکم اين پيشامد و نظاير آن در اسلام نازل نشده بوده، و رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» منتظر حکم آسمانى آن بوده.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۱۴۵
و از جمله روشن ترين ادله بر نادرستى اين روايت، اين است که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» در مسجد از مردم درباره شخص قاذف استعذار کرد. (يعنى فرمود: شرّ او را از من دور کنيد، به طورى که ملامتى متوجه من نشود)، و سعد بن معاذ آن پاسخ را داد، و سعد بن عباده با او مجادله کرد، و سرانجام در ميان «اوس» و «خزرج» اختلاف افتاد.
و در روايت عُمَر آمده که بعد از ذکر اختلاف مزبور، اين گفت: يَا لَلاؤس، و آن گفت: يَا لَلخَزرَج. پس اين دو قبيله، دست به سنگ و کفش زده، به تلاطم در آمدند، تا آخر حديث.
و اگر آيه قذف قبلا نازل شده بود، و حکم حد قاذف معلوم گشته بود، سعد بن معاذ پاسخ نمى داد که من او را مى کشم، بلکه او و همه مردم پاسخ مى دادند که: يا رسول اللّه! حکم قذف را در باره اش جارى کن، قدرت هم که دارى، ديگر منتظر چه هستى؟
اشکال سومى که به اين روايات وارد است، اين است که: اين روايات تصريح مى کنند به اين که قاذفان، عبداللّه بن ابى و مسطح و حسان و حمنه بودند. آن وقت مى گويند که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله»، عبداللّه بن أُبَى را دو بار حد زد، ولى مسطح و حسان و حمنه را يک بار. آنگاه تعليل مى آورند که قذف همه جا يک حد دارد، ولى در خاندان رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله»، دو حد، و اين خود تناقضى است صريح. چون همه نامبردگان مرتکب قذف شده بودند و فرقى در اين جهت نداشتند.
بله در روايات آمده که «عبداللّه بن أُبَى» تَوَلَّى کِبرَهُ. يعنى تقصير عمده، زير سرِ او بوده، وليکن هيچ يک از امت اسلام نگفته که صرف اين معنا باعث اين مى شود که دو حد بر او جارى شود، و عذاب عظيم را در آيه: «الَّذِى تَوَلَّى کِبرَهُ مِنهُم لَهُ عَذَابٌ عَظِيمٌ» تفسير به دو حد نکرده اند.
رواياتى از طرق شيعه، در بارۀ رابطۀ «ماریه قبطیه» و داستان «إفک»
و در تفسير قمى، در ذيل آيه: «إنَّ الَّذِينَ جَاءُوا بِالإفکِ عُصبَةٌ مِنکُم...» گفته که: عامه روايت کرده اند که اين آيات درباره عايشه نازل شد، که در جنگ «بنى المصطلق»، از قبيله خزاعه نسبت ناروا به او دادند، ولى شيعه روايت کرده اند که درباره «ماريه قبطيه» نازل شده، که عايشه نسبت ناروا به او داد.
بعد مى گويد: محمد بن جعفر براى ما حديث کرد که محمد بن عيسى، از حسن بن على بن فضّال، برايمان حديث کرد، که عبداللّه بن بکير، از زراره برايمان نقل کرد که گفت: از امام ابى جعفر «عليه السلام» شنيدم که مى فرمود:
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۱۴۶
وقتى ابراهيم، فرزند رسول خدا «صلى الله عليه و آله» از دنيا رفت، آن جناب سخت غمگين شد. عايشه گفت: چه خبر شده؟ چرا اين قدر بر مرگ اين کودک مى گريى؟ او که فرزند تو نبود، بلکه فرزند «جُرَيح» بود. پس رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله»، على «عليه السلام» را فرستاد تا «جُرَيح» را به قتل برساند.
على «عليه السلام» با شمشير حرکت کرد، و «جُرَيح»، مردى قبطى بود که در باغى زندگى مى کرد. على «عليه السلام»، درِ باغ را کوبيد. «جُرَيح»، پشت در آمد که آن را باز کند. همين که على را غضبناک ديد، به داخل باغ گريخت، و در را باز نکرد. على «عليه السلام» از ديوار پريد و وارد باغ شد و او را دنبال کرد. وقتى ديد نزديک است خونش ريخته شود، به بالاى درختى رفت.
على «عليه السلام» هم به دنبالش بالا رفت. او خود را از درخت پرت کرد، و در نتيجه عورتش نمايان شد، و على «عليه السلام» ديد که او اصلا هيچيک از آلت تناسلى مردان و زنان را ندارد.
پس نزد رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» برگشت و عرضه داشت: يا رسول اللّه! هر وقت به من فرمانى مى دهى که من مانند سيخ داغ در داخل کرک باشم، و يا آن که با احتياط اقدام کنم؟
حضرت فرمود: نه، البته بايد که با احتياط باشى. عرضه داشت: به آن خدايى که تو را به حق مبعوث فرموده، «جُرَيح»، نه از مردان را دارد، و نه از زنان را.
حضرت فرمود: الحَمدُ لِلهِ، شکر خدايى را که اين سوء را از ما اهل بيت بگردانيد.
و در همان کتاب، در روايت عبيداللّه بن موسى، از احمد بن راشد، از مروان بن مسلم، از عبداللّه بن بکير، روايت شده که گفت: به امام صادق «عليه السلام» عرض کردم: فدايت شوم! اين که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» دستور داد مرد قبطى را بکشد، آيا مى دانست که عايشه دروغ مى گويد، يا نمى دانست؟ و خدا خون قبطى را به خاطر احتياط على «عليه السلام») حفظ کرد؟
فرمود: نه، به خدا سوگند مى دانست، و اگر دستور رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» به على، از باب عزيمت و تکليف حتمى بود، على بر نمى گشت، مگر بعد از کشتن او، وليکن رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» اين دستور را طورى داد که هم او کشته نشود و هم عايشه از گناهش برگردد، ولى از گناهش برنگشت، و از اين که خون مسلمان بى گناهى ريخته مى شود، هيچ باکى نکرد.
مؤلف: البته در اين ميان، روايات ديگرى هست که غير عايشه را هم شريک عايشه در اين نسبت ناروا دانسته، و «جُرَيح» نامبرده، خادم ماريه قبطيه و مردى خواجه بوده، که «مقوقس»، بزرگ مصر، او را با ماريه نزد رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» هديه فرستاده بود، تا ماريه را خدمت کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۱۴۷
ولى اين روايات هم، خالى از اشکال نيست:
اشکالاتى که بر روايات شیعه نيز وارد است
اما اولا: براى اين که داستانى که در اين روايات آمده با آيات «إفک» منطبق نمى شود، مخصوصا با آيه: «إنَّ الَّذِينَ جَاءُوا بِالإفکِ عُصبَةٌ مِنکُم...»، و آيه: «وَ لَولَا إذ سَمِعتُمُوهُ ظَنّ المُؤمِنُونَ وَ المُؤمِنَاتِ بِأنفُسِهِم خَيراً»، و آيه: «إذ تَلَقَّونَهُ بِألسِنَتِکُم وَ تَقُولُونَ بِأفوَاهِکُم مَا لَيسَ لَکُم بِهِ عِلمٌ...».
زيرا حاصل اين آيات، اين است که در اين داستان، جماعتى با هم دست داشته اند، و داستان را اشاعه مى دادند تا رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» را رسوا کنند، و مردم هم، آن را دهان به دهان مى گرداندند و در نتيجه، قضيه منتشر شده، و مدتى طولانى در بين مردم باقى مانده، و اين جماعت هيچ حرمتى را براى رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» رعايت نکردند، اين مطالب کجا و مضمون حديث فوق کجا؟!
خدا مى داند! مگر اين که بگوييم: در روايات در شرح مفصل داستان ، کوتاهى شده.
و اما ثانيا: مقتضاى برائت «ماريه قبطيه» اين است که حدّ خداى را بر عايشه جارى کرده باشند، و حال آن که جارى نکردند، و هيچ مفرّى از اين اشکال نيست، جز اين که بگوييم اين قصه قبل از نزول حکم قذف واقع شده، و آيه قذف، بعد از مدت زمانى نازل شده است.
ولى آنچه در حل اشکال حد بر هر دو صنف از روايات، بايد گفت - همان طور که گذشت - اين است که بگوييم: آيات إفک قبل از آيه حدّ قذف نازل شده و با نزول آيه إفک هم غير از برائت، مقذوف در صورت اقامه نشدن شاهد و غير از حرمت اين عمل چيزى تشريع نشد. يعنى حد قاذف در آن آيه تشريع نشد.
چون اگر حد قاذف قبل از داستان إفک تشريع شده بود، هيچ مجوزى براى تأخير آن، و به انتظار وحى نشستن نبود، و هيچ يک از قاذف ها هم، از حد رهايى نمى يافتند، و اگر هم با خود آيات إفک تشريع شده بود، بايد در آن ها اشاره اى به آن شده بود، و لااقل آيات إفک متصل به آيات قذف مى شد، و کسى که عارف به اسلوب هاى کلام است، هيچ شکى نمى کند در اين که آيه: «إنَّ الَّذِينَ جَاءُوا بِالإفک» تا آخر آيات، هيچ گونه اتصالى با ماقبل خود ندارد.
و اين که هر کس به يکى از زنان رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» نسبت ناروا دهد، دو بار حد دارد، بايد در خلال آيات إفک که آن همه تشديد و نص تهديد به عذاب در آن ها هست، به اين مسأله اشاره مى شد، و نشده.
و اين اشکال در صورتى که آيه قذف با آيات إفک نازل شده باشد، شديدتر است. براى اين که لازمۀ چنين فرضى اين است که مورد ابتلاء حکم دو حد باشد، آن وقت حکم يک حد نازل شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۱۴۸
روايات ديگرى در ذيل آيات مربوط به «إفک»، «قذف» و ...
و در کافى، از على بن ابراهيم، از پدرش، از ابن ابى عُمَير، از بعضى اصحابش، از امام صادق «عليه السلام» روايت شده که فرمود: هر کس درباره مؤمنان چيزى بگويد که با دو چشم خود ديده و با دو گوش خود شنيده باشد، تازه از کسانى خواهد بود که دوست دارند فحشاء در بين مؤمنان منتشر شود.
مؤلف: اين روايت را قمى هم، در تفسير خود، از پدرش، از ابن ابى عُمَير، از هشام، از آن جناب، و نيز صدوق، در امالى، به سند خود، از ابن ابى عُمَير، از محمد بن حمران، از آن جناب، و همچنين مفيد در اختصاص، از آن جناب، به طور مرسل نقل کرده.
باز در همان کتاب، به سند خود، از اسحاق بن عمار، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» فرمود: هر کس عمل زشتى را اشاعه دهد، مثل کسى مى ماند که آن را باب کرده باشد.
و در مجمع البيان است که بعضى گفته اند: آيه «وَ لَا يَأتَلِ أُولُوا الفَضلِ مِنکُم وَ السَّعَة...» درباره ابوبکر و مسطح بن اثاثه و پسر خالۀ وى نازل شده و او از مهاجران، و از جمله بدريين و مردى فقير بود، و ابوبکر زندگى اش را تأمين مى کرد و خرجى اش را مى داد.
همين که در قضيه إفک شرکت جست، ابوبکر، نفقه اش را قطع کرد، و سوگند خورد که تا ابد، کمترين نفعى به او نرساند. ولى وقتى آيه فوق نازل شد، به روش نخست خود برگشت و گفت: به خدا سوگند، من دوست مى دارم خدا مرا بيامرزد، و به خدا تا زنده ام، اين مرسوم را از او قطع نمى کنم. (نقل از ابن عباس و عايشه و ابن زيد).
باز در مجمع البيان است که بعضى گفته اند: درباره جماعتى از صحابه نازل شده، که سوگند خورده بودند به هيچ يک از کسانى که در داستان إفک حرفى زدند، چيزى انفاق و صدقه ندهند، و با ايشان مواسات نکنند. (نقل از ابن عباس و غير او).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۱۴۹
مؤلف: اين روايت را الدرالمنثور هم، از ابن جرير و ابن مردويه، از ابن عباس روايت کرده.
و در تفسير قمى و در روايت ابى الجارود، از امام باقر «عليه السلام» آمده که درباره آيه: «وَ لَا يَأتَلِ أُولُوا الفَضلِ مِنکُم وَ السَّعَة أن يُؤتُوا أُولِى القُربَى» فرمود:
منظور از «أُولِى القُربى»، خويشاوندان رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» مى باشد، و در آيه: «وَ المَسَاکِين وَ المُهَاجِرِين فِى سَبِيلِ اللّهِ وَليَعفُوا وَليَصفَحُوا» فرمود: بعضى از شما از بعضى ديگر گذشت کند و از يکديگر درگذريد. و اگر چنين کنيد، رحمت خداوند بر شماست. خداوند مى فرمايد: «ألَا تُحِبُّونَ أن يَغفِرَ اللّهُ لَکُم وَ اللّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ».
و در کافى، به سند خود، از محمد بن سالم، از امام باقر «عليه السلام» نقل کرده که در ضمن حديثى فرمود: آيه: «وَ الَّذِينَ يَرمُونَ المُحصَنَاتِ ثُمَّ لَم يَأتُوا بِأربَعَةِ شُهَدَاء فَاجلِدُوهُم ثَمَانِينَ جَلدَة وَ لَا تَقبَلُوا لَهُم شَهَادَةً أبَداً وَ أُولَئِکَ هُمُ الفَاسِقُونَ * إلّا الَّذِينَ تَابُوا مِن بَعدِ ذَلِکَ وَ أصلَحُوا فَإنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ»، در مدينه نازل شد.
و خداى تعالى، از ناميدن چنين کسانى در صورتى که به عمل افتراء ادامه دهند، به نام مؤمن دريغ نموده و فرموده است: «أفَمَن کَانَ مُؤمِناً کَمَن کَانَ فَاسِقاً لَا يَستَوُون».
و در جاى ديگر، «فاسق» را از اولياى شيطان خوانده و فرموده: «إلّا إبلِيسَ کَانَ مِنَ الجِنِّ فَفَسَقَ عَن أمرِ رَبِّهِ».
و در جاى ديگر، «رامى محصنات» را ملعون خوانده و فرموده: «إنَّ الَّذِينَ يَرمُونَ المُحصَنَاتِ الغَافِلَاتِ المُؤمِنَاتِ لُعِنُوا فِى الدُّنيَا وَ الآخِرَة وَ لَهُم عَذَابٌ عَظِيمٌ * يَومَ تَشهَدُ عَلَيهِم ألسِنتُهُم وَ أيدِيهِم وَ أرجُلُهُم بِمَا کَانُوا يَعمَلُون».
و البته جوارح عليه مؤمن شهادت نمى دهد، بلکه عليه کسى شهادت مى دهد که کلمۀ عذاب درباره اش حتمى شده. و اما مؤمن، نامه اش را به دست راستش مى دهند، همچنان که خداى عزوجل فرموده: «فَأمّا مَن أُوتِىَ کِتَابَهُ بِيَمِينِهِ فَأُولَئِکَ يَقرَؤُنَ کِتَابَهُم وَ لَا يُظلَمُونَ فَتِيلاً».
و در مجمع البيان، در ذيل آيه: «الخَبِيثَاتُ لِلخَبِيثِينَ وَ الخَبِيثُونَ لِلخَبِيثَات...» آمده که در معناى آن اقوالى گفته اند، تا آن جا که مى گويد: سوم اين که زنان پليد مال مردان پليد، و مردان پليد مال زنان پليدند. (نقل از ابى مسلم و جبائى).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه :۱۵۰
از امام باقر و امام صادق «عليهما السلام» روايت شده که اين آيه، مثل آيه: «الزَّانِى لَا يَنکِحُ إلّا زَانِيَةٌ أو مُشرِکة» مى باشد. چيزى که هست، بعضى تصميم گرفتند که از زنان پليد بگيرند، خدا از اين کار نهيشان کرد، و آن را براى ايشان نپسنديد.
و در خصال، از عبداللّه بن عُمَر و ابوهريره روايت کرده که گفتند: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» فرمود: وقتى قلب کسى پاک باشد، جسدش هم پاک مى شود، و چون قلب پليد شد، بدن هم به سوى پليدى مى گرايد.
و در احتجاج ، از حسن بن على «عليه السلام» روايت کرده که در ضمن گفتارى که با معاويه و اصحاب او داشت و آنان به على «عليه السلام» ناسزا گفتند، فرمود: «الخَبِيثَاتُ لِلخَبِيثِينَ وَ الخَبِيثُونَ لِلخَبِيثَات»، و به خدا سوگند اى معاويه، اين مردان و زنان خبيث، تو هستى و اصحاب تو و شيعيان تواند، «وَ الطَّيِّبَاتُ لِلطّيِّبِينَ وَ الطَّيِّبُونَ لِلطَّيّبَات...»، و اين مردان و زنان پاک، على بن ابی طالب و اصحاب و شيعيان اويند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه :۱۵۱
آيات ۲۷ - ۳۴ سوره نور
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيرَ بُيُوتِکُمْ حَتى تَستَأْنِسوا وَ تُسلِّمُوا عَلى أَهْلِهَا ذَلِکُمْ خَيرٌ لَّکُمْ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ(۲۷)
فَإِن لَّمْ تجِدُوا فِيهَا أَحَداً فَلا تَدْخُلُوهَا حَتى يُؤْذَنَ لَکُمْ وَ إِن قِيلَ لَکُمُ ارْجِعُوا فَارْجِعُوا هُوَ أَزْکى لَکُمْ وَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ(۲۸)
لَّيْس عَلَيْکُمْ جُنَاحٌ أَن تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيرَ مَسکُونَةٍ فِيهَا مَتَاعٌ لَّکُمْ وَ اللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَ مَا تَکْتُمُونَ(۲۹)
قُل لِّلْمُؤْمِنِينَ يَغُضوا مِنْ أَبْصارِهِمْ وَ يحْفَظوا فُرُوجَهُمْ ذَلِک أَزْکى لهَُمْ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرُ بِمَا يَصنَعُونَ(۳۰)
وَ قُل لِّلْمُؤْمِنَاتِ يَغْضُضنَ مِنْ أَبْصارِهِنَّ وَ يحْفَظنَ فُرُوجَهُنَّ وَ لا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلّا مَا ظهَرَ مِنْهَا وَ لْيَضرِبْنَ بخُمُرِهِنَّ عَلى جُيُوبهِنَّ وَ لا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلّا لِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ آبَائهِنَّ أَوْ آبَاءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ أَبْنَائهِنَّ أَوْ أَبْنَاءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنى إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنى أَخَوَاتِهِنَّ أَوْ نِسائهِنَّ أَوْ مَا مَلَکَت أَيْمَانُهُنَّ أَوِ التَّابِعِينَ غَيرِ أُولى الارْبَةِ مِنَ الرِّجَالِ أَوِ الطفْلِ الَّذِينَ لَمْ يَظهَرُوا عَلى عَوْرَاتِ النِّساءِ وَ لا يَضرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِيُعْلَمَ مَا يُخْفِينَ مِن زِينَتِهِنَّ وَ تُوبُوا إِلى اللَّهِ جَمِيعاً أَيُّهَ الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّکمْ تُفْلِحُونَ(۳۱)
وَ أَنکِحُوا الاَيَامَى مِنکُمْ وَ الصالِحِينَ مِنْ عِبَادِکُمْ وَ إِمَائکُمْ إِن يَکُونُوا فُقَرَاءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِن فَضلِهِ وَ اللَّهُ وَسِعٌ عَلِيمٌ(۳۲)
وَ لْيَستَعْفِفِ الَّذِينَ لا يَجِدُونَ نِکاحاً حَتى يُغْنِيهُمُ اللَّهُ مِن فَضلِهِ وَ الَّذِينَ يَبْتَغُونَ الْکِتَاب مِمَّا مَلَکَت أَيْمَانُکُمْ فَکاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيراً وَ آتُوهُم مِّن مَّالِ اللَّهِ الَّذِى آتَاکُمْ وَ لا تُکْرِهُوا فَتَيَاتِکُمْ عَلى الْبِغَاءِ إِنْ أَرَدْنَ تحَصُّناً لِّتَبْتَغُوا عَرَض الحَْيَوةِ الدُّنْيَا وَ مَن يُکْرِههُّنَّ فَإِنَّ اللَّهَ مِن بَعْدِ إِکْرَاهِهِنَّ غَفُورٌ رَّحِيمٌ(۳۳)
وَ لَقَدْ أَنزَلْنَا إِلَيْکُمْ آيَاتٍ مُّبَيِّنَاتٍ وَ مَثَلاً مِّنَ الَّذِينَ خَلَوْا مِن قَبْلِکُمْ وَ مَوْعِظةً لِّلْمُتَّقِينَ(۳۴)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۱۵۲
«ترجمه آیات»
شما که ايمان داريد، به خانه هيچ کس غير از خانه هاى خود داخل نشويد، تا آن که آشنايى دهيد و بر اهلش سلام کنيد. اين، براى شما بهتر است، اميد است که پند گيريد. (۲۷)
و اگر کسى را در خانه نيافتيد، داخل نشويد تا شما را اجازه دهند، و اگر گفتند برگرديد، برگرديد که اين براى شما پاکيزه تر است و خدا به اعمالى که مى کنيد، دانا است. (۲۸)
و اما در خانه هاى غيرمسکونى براى شما گناهى نيست که به خاطر کالايى که در آن داريد، داخل شويد و خدا آنچه را که آشکار و يا پنهان کنيد، مى داند. (۲۹)
به مردان مؤمن بگو ديدگان خويش را از نگاه به زنان اجنبى باز گيرند و فرج هاى خويش را نگه دارند، اين، براى ايشان پاکيزه تر است، که خدا از کارهايى که مى کنيد، آگاه است. (۳۰)
و به زنان با ايمان بگو چشم از نگاه به مردان اجنبى فرو بندند و فرج هاى خويش را حفظ کنند و زينت خويش را جز آنچه آشکار است، آشکار نسازند و بايد که روپوش هايشان را به گريبان ها کنند و زينت خويش را نمايان نکنند، مگر براى شوهرانشان، يا پدران و يا پدر شوهران، يا پسران و يا پسر شوهران و يا برادران و يا خواهرزادگان و يا برادرزادگان و يا زنان و يا آنچه مالک آن شده اند، يا افراد سفيه که تمايلى به زن ندارند و يا کودکانى که از اسرار زنان خبر ندارند، و مبادا پاى خويش را به زمين بکوبند، تا آنچه از زينتشان که پنهان است، ظاهر شود. اى گروه مؤمنان! همگى به سوى خدا توبه بريد، شايد رستگار شويد. (۳۱)
دختران و پسران و غلامان و کنيزان عزب خود را، اگر شايستگى دارند، نکاح نماييد، که اگر تنگدست باشند، خدا از کرم خويش توانگرشان کند، که خدا وسعت بخش و دانا است. (۳۲)
و کسانى که وسيله نکاح کردن ندارند، به عفت سر کنند، تا خدا از کرم خويش از اين بابت بى نيازشان کند، و از مملوکانتان کسانى که خواستار آزادى خويش و پرداخت بهاى خود از دسترنج خويش اند، اگر خيرى در آنان سراغ داريد، پيشنهادشان را بپذيريد و از مال خدا که عطايتان کرده، به ايشان بدهيد و کنيزان خود را که مى خواهند داراى عفت باشند، به خاطر مال دنيا به زناکارى وامداريد، و اگر کنيزى به اجبار مالکش وادار به زنا شد، خدا نسبت به وى، آمرزنده و رحيم است. (۳۳)
ما آيه هاى روشن با مثلى از سرگذشت نياکان شما و پندى براى پرهيزگاران، به تو نازل کرديم. (۳۴)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۱۵۳
«بیان آیات»
در اين آيات، احکام و شرايعى که متناسب و مناسب با مطالب گذشته است، تشريع شده.
بيان آيات مربوط به ورود به خانه ديگران
«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيرَ بُيُوتِکُمْ حَتى تَستَأْنِسوا وَ تُسلِّمُوا عَلى أَهْلِهَا...»:
«انس به هر چيز و به سوى هر چيز»، به معناى الفت گرفتن به آن و آرامش يافتن قلب به آن است، و کلمۀ «استيناس»، به معناى عملى است که به اين منظور انجام شود. مانند: استيناس براى داخل شدن خانه، به وسيلۀ نام خدا بردن، و يا، «يا اللّه» گفتن، يا تنحنح کردن و امثال آن، تا صاحب خانه بفهمد که شخصى مى خواهد وارد شود، و خود را براى ورود او آماده کند.
چه بسا مى شود که صاحب خانه، در حالى قرار دارد که نمى خواهد کسى او را به آن حال ببيند، و يا از وضعى که دارد، با خبر شود.
از اين جا، معلوم مى شود که مصلحت اين حکم پوشاندن عورات مردم، و حفظ احترام ايمان است. پس وقتى شخص داخل شونده، هنگام دخولش به خانه غير، استيناس کند، و صاحب خانه را به استيناس خود آگاه سازد، و بعد داخل شده و سلام کند، در حقيقت، او را در پوشاندن آنچه بايد بپوشاند، کمک کرده، و نسبت به خود ايمنى اش داده.
و معلوم است که استمرار اين شيوه پسنديده، مايه استحکام اخوت و الفت و تعاون عمومى بر اظهار جميل و ستر قبيح است. و جملۀ «ذَلِکُم خَيرٌ لَکُم لَعَلَّکُم تَذَکَّرُون» هم، اشاره به همين فوايد است.
يعنى شايد با استمرار بر اين سيره، متذکر وظيفه خود بشويد، که چه امورى را بايد رعايت کنيد، و چگونه سنت اخوت را در ميان خود احياء سازيد، و در سايه آن، قلوب را با هم مألوف نموده، به تمامى سعادت هاى اجتماعى برسيد.
بعضى از مفسران گفته اند: جملۀ «لَعَلَّکُم تَذَکَّرُون»، تعليل است براى مطلبى حذف شده و تقدير آن «به شما چنين گفته شده تا شايد متذکر مواعظ خدا بشويد و بدانيد که علت و فلسفه اين دستورات چيست» مى باشد، و بعضى ديگر گفته اند: تقدير جملۀ «حَتّى تَستَأنِسُوا وَ تُسَلِّمُوا»، «حَتَّى تُسَلِّمُوا وَ تَستَأنِسُوا» مى باشد، ولى خواننده، بى اعتبارى آن را خود درک مى کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۱۵۴
«فَإِن لَّمْ تجِدُوا فِيهَا أَحَداً فَلا تَدْخُلُوهَا حَتى يُؤْذَنَ لَکُمْ...»:
يعنى: اگر دانستيد که احدى در خانه نيست - البته کسى که اختيار دار اجازه دخول است - پس داخل نشويد تا از ناحيه مالک، اذن، به شما اجازه داده شود. و منظور اين نيست که سر به داخل خانه مردم کند، اگر کسى را نديد، داخل نشود. چون سياق آيات، شاهد بر اين است که همه اين جلوگيری ها، براى اين است که کسى به عورات و اسرار داخلى مردم نظر نيندازد.
اين آيه شريفه، حکم داخل شدن در خانه غير را در صورتى که کسى که اجازه دهد در آن نباشد، بيان کرده، و آيه قبلى، حکم آن فرضى را بيان مى کرد که اجازه دهنده اى در خانه باشد. و اما حکم اين صورت که کسى در خانه باشد، ولى اجازه ندهد، بلکه از دخول منع کند، آيه: «وَ إن قِيلَ لَکُم ارجِعُوا فَارجِعُوا هُوَ أزکَى لَکُم وَ اللّهُ بِمَا تَعمَلُونَ عَلِيمٌ» آن را بيان کرده.
اذن عام، براى دخول به اماکن عمومى
«لَّيْس عَلَيْکُمْ جُنَاحٌ أَن تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيرَ مَسکُونَةٍ فِيهَا مَتَاعٌ لَّکمْ...»:
ظاهر سياق اين است که جملۀ «فِيهَا مَتَاعٌ لَکُم» صفت بعد از صفت، براى کلمۀ «بُيُوتاً» است، نه اين که جمله اى نو و ابتدايى باشد، و جملۀ «لَيسَ عَلَيکُم جُنَاحٌ» را تعليل کند و ظاهرا کلمۀ «متاع»، به معناى استمتاع و بهره گيرى باشد.
بنابراين، آيه مورد بحث تجويز مى کند داخل شدن در خانه هايى را که براى استمتاع بنا شده و کسى در آن سکونت طبيعى ندارد، مانند کاروانسراها و حمام ها و آسياب ها و امثال آن. زيرا همين که براى عموم ساخته شده است، خود اذن عام براى داخل شدن است.
و چه بسا بعضى گفته باشند که مراد از «متاع»، معناى اسمى کلمه است. يعنى اثاث و چيزهايى که براى خريد و فروش عرضه مى شود. مانند تيمچه ها و بازارها که صرف ساخته شدنش براى اين کار اذن عام براى دخول است، ولى اين وجه خالى از بُعد نيست، چون لفظ آيه از افاده آن قاصر است.
رده:تفسیر المیزان