سوره نور(النور)، آیه ۲۸ · جزء ۱۸ · صفحه ۳۵۳
فَإِن لَّمْ تَجِدُوا فِيهَا أَحَدًا فَلَا تَدْخُلُوهَا حَتَّىٰ يُؤْذَنَ لَكُمْ وَإِن قِيلَ لَكُمُ ارْجِعُوا فَارْجِعُوا هُوَ أَزْكَىٰ لَكُمْ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ
و اگر کسی را در آن نیافتید، وارد نشوید تا به شما اجازه داده شود؛ و اگر گفته شد: «بازگردید!» بازگردید؛ این برای شما پاکیزهتر است؛ و خداوند به آنچه انجام میدهید آگاه است!
معنی کلمات و عبارات
«أَزْکی»: پاکتر. زیبندهتر. شایستهتر (نگا: بقره / .
نزول
سال ۱۷ بعثت(دوره مدنی) بازپخش وحی در این سال
در آن زمان چه میگذشت (۴ رویداد)
نکات آیه
۱ - ورود به خانه و محل سکونت دیگران با علم به این که کسى در آن نیست، ممنوع است. «فإن لم تجدوا فیها أحدًا فلاتدخلوها»
۲ - ورود به خانه و محل سکونت دیگران به هنگام نیافتن کسى در آن، با کسب مجوز شرعى یا قانونى، جایز است. «فإن لم تجدوا فیها أحدًا فلاتدخلوها حتّى یؤذن لکم»
مجهول آمدن فعل «یُؤذن» - بدون ذکر فاعل (اجازه دهنده) - مى تواند حاکى از این نکته باشد که براى ورود به خانه دیگران، یک نوع مجوزى لازم است; چه آن مجوز ناشى از قوانین متعارف باشد و چه از ناحیه شرع.
۳ - مؤمنان در صورت مواجه شدن با بى میلى صاحب خانه و درخواست مراجعت، باید عذر او را موجه دانسته و بازگردند. «فإن لم تجدوا فیها أحدًا فلاتدخلوها حتّى یؤذن لکم»
۴ - توقف در کنار درب خانه و محل سکونت دیگران، به هنگام مواجه شدن با بى میلى صاحب آن و درخواست مراجعت، ممنوع است. «و إن قیل لکم ارجعوا فارجعوا»
۵ - نپذیرفتن میهمان و اجازه ندادن به کسى براى ورود به خانه و محل سکونت خود، جایز است. «و إن قیل لکم ارجعوا فارجعوا»
۶ - پذیرفتن عذر صاحب خانه و تحمیل نکردن خود بر او و انصراف از ورود به خانه وى، نشانه رشد و بالندگى است. «و إن قیل لکم ارجعوا فارجعوا هو أزکى لکم»
«زکاة» (مصدر «أزکى») هم به معناى «نمو و رشد» و هم به معناى «طهارت و پاکى» است. برداشت فوق، مبتنى بر معناى نخست است.
۷ - رشد و طهارت، امورى فطرى و مطلوب همه انسان ها است. «و إن قیل لکم ارجعوا فارجعوا هو أزکى لکم»
جمله «هو أزکى لکم» به منزله تعلیل است و تعلیل آن گاه صحیح است که شىء تعلیل شده (رشد یافته تر و پاکیزه تر بودن) مورد پذیرش مخاطبان باشد. بنابراین مى توان گفت: رشد، بالندگى، طهارت و پاکى، امرى مورد پذیرش و مطلوب همگان است.
۸ - تبیین فلسفه احکام، شیوه اى پسندیده در بیان تعالیم دین و تسهیل عمل به آنها است. «و إن قیل لکم ارجعوا فارجعوا هو أزکى لکم»
جمله «هو أزکى لکم» - که به منزله تعلیل براى احکام یاد شده و در مقام تشویق براى عمل به آنها است - حاکى از شیوه قرآن در تبیین تعالیم دین و نیز تسهیل عمل به احکام الهى است.
۹ - رشد و طهارت، ملاک هاى گزینش نحوه زندگى و اساس تنظیم آداب و روابط اجتماعى است. «و إن قیل لکم ارجعوا فارجعوا هو أزکى لکم»
جمله «هو أزکى لکم» براى تعلیل احکام مربوط به آداب ورود به خانه هاى دیگران است; ولى این تعلیل از نوع تعلیلى است که موجب تعمیم حکم مى شود. بنابراین هر رفتارى که موجب رشد و پاکى انسان شود، امرى پسندیده و بایسته است که باید ملاک گزینش هر نوع رفتارى قرار گیرد.
۱۰ - احکام و تعالیم دین در جهت رشد، بالندگى، طهارت و پاکى انسان ها است. «و إن قیل لکم ارجعوا فارجعوا هو أزکى لکم»
۱۱ - تمامى رفتار و کردار انسان ها در قلمرو علم خداوند است. «و اللّه بما تعملون علیم»
۱۲ - کسانى که در ورود به خانه و محل سکونت دیگران آداب مورد توصیه خدا را رعایت نکنند، به مجازات الهى تهدید شده اند. «و إن قیل لکم ارجعوا فارجعوا هو أزکى لکم و اللّه بما تعملون علیم»
جمله «و اللّه بما تعملون علیم» - که علم همه جانبه الهى را به بشر یادآور مى شود - هشدارى است به کسانى که احکام یاد شده را رعایت نمى کنند.
۱۳ - توجه و اعتقاد به آگاهى خداوند به اعمال انسان ها، موجب برانگیختن آنان به رعایت دستورات الهى و پرهیز از نافرمانى او است. «و إن قیل لکم ارجعوا فارجعوا هو أزکى لکم و اللّه بما تعملون علیم»
سخن تهدیدآمیز خداوند به مؤمنان (و اللّه بما تعملون علیم)، مى تواند به منظور مطلب فوق ادا شده باشد.
تفسیر (۸)
موضوعات
دستهبندی موضوعی
تهدید تارکان آداب معاشرتتوقف در کنار خانه دیگرانتکامل در روابط اجتماعیجواز رد مهمانقبول عذرخواهی صاحب خانهپاکی در روابط اجتماعینشانه های تکاملآداب ورود به خانه دیگراناستیذان هنگام ورود به خانه دیگرانآگاهی از عمل انسان هافطریت پاکیفطریت کمال طلبیروش تسهیل تکلیفتبیین فلسفه احکاماحکام استیذانعوامل پاکیآثار عقیده به علم خداعمل انسان هافلسفه دینآثار ذکر علم خدافطریات انسانآداب معاشرتعوامل تکاملزمینه عمل به تکلیفوسعت علم خدافلسفه احکامروش تبلیغمسؤولیت مؤمنانعوامل انگیزش
فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۲۵)
- مراعات نکردن حریم اماکن مسکونی دیگران، باعث اسیبرسیدن به پاکی انسان+۱ آیه
- مؤمنان، موظّف به رعایت ادب هنگام ورود بر ساکنان خانه+۱ آیه
- برخود مؤدبانه مؤمنان در برابر یکدیگر، مایه خیر و پاکیزگی برای انان+۱ آیه
- لزوم اجازه گرفتن برای ورود به خانه دیگران+۱ آیه
- رعایت توصیههای الهی به مؤمنان درباره اداب ورود به منازل یکدیگر، باعث تزکیه و طهارت بیشتر برای جامعه+۱ آیه
- هشدار خدا به مؤمنان، از تصرّفات نامشروع در اموال یکدیگر+۲ آیه
- حرمت ورود به منازل دیگران، بدون اذن صاحبان انها+۲ آیه
- جعل احکام بر اساس مصلحت مردم، از سوی خداوند+۱ آیه
- مطلوبیّت تزکیه و خودسازی (دوری از صفات زشت و اراسته شدن به صفات نیک)+۵ آیه
- جواز نپذیرفتن مهمان و اجازه ندادن به کسی، برای ورود به خانه و محلّ سکونت خود+۱ آیه
- حرمت ورود به منازل دیگران، بدون اذن صاحبان انها+۲ آیه
- جواز نپذیرفتن میهمان و اجازه ندادن به کسی برای ورود به خانه و محلّ سکونت خود
- توجّه به علم خداوند از اعمال انسان، زمینه رعایت اداب ورود به خانه ها+۱ آیه
- اذن گرفتن برای ورود به خانه دیگران، امری لازم+۱ آیه
- جایز نبودن ورود به خانه دیگران، بدون اذن انان، در صورت نیافتن کسی در ان
- بازگشت از درب خانه دیگران، در صورت اذن ندادن و درخواست مراجعت، امری سودمند و موجب تزکیه انسان
- پذیرفتن عذر صاحبخانه و انصراف از ورود به خانه وی، نشانه رشد و بالندگی+۱ آیه
- خداوند، اگاه به تمامی اعمال خوب و بد انسانها+۲ آیه
- علیم / اسماوصفات+۱ آیه
- اگاهی خداوند به اعمال انسانها+۲ آیه
- تعلیم چگونگی معاشرت و ورود به منازل از سوی خداوند به اهل ایمان+۱ آیه
- جواز نپذیرفتن مهمان و اجازه ندادن به کسی برای ورود به خانه و محل سکونت خود+۲ آیه
- نپذیرفتن میهمان، اختیاری مشروع
- پذیرفتن عذر صاحب خانه و تحمیل نکردن خود بر او و انصراف از ورود به خانه وی، نشانه تزکیه نفس
- وجوب اذن، برای ورود به منازل دیگران+۱ آیه