المیزان جلد۱۵ بخش۱۹
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه :۲۳۰
«إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ إِذَا کانُوا مَعَهُ عَلى أَمْرٍ جَامِعٍ لَّمْ يَذْهَبُوا حَتّى يَستَئْذِنُوهُ...»:
ذکر جملۀ «الَّذِينَ آمَنُوا بِالله وَ رَسُولِهِ»، براى بيان مؤمنان با اين که معناى کلمه مؤمنان روشن بود، براى اين بود که دلالت کند بر اتصافشان به حقيقت معناى ايمان، و معنايش اين است که: مؤمنان، عبارتند از آن هايى که به خدا و رسولش ايمان حقيقى دارند، و به وحدانيت خدا و رسالت رسولش باور و اعتقاد قلبى دارند.
و به همين جهت دنبالش فرمود: «و چون با او بر سر امرى اجتماع و اتفاق مى کنند، نمى روند تا اجازه بگيرند»، و مقصود از امر جامع، امرى است که خود به خود، مردم را دور هم جمع مى کند، تا درباره آن بينديشند و مشورت کنند، و سپس تصميم بگيرند، مانند جنگ و امثال آن.
و معناى آيه اين است که: چون با رسول او بر سرِ امرى از امور عمومى اجتماع مى کنند، پى کار خود نرفته و از آن جناب روى نمى گردانند، مگر بعد از آن که کسب اجازه کرده باشند.
و چون چنين بود، دنبالش فرمود: «کسانى که از تو اجازه مى گيرند، کسانى هستند که به خدا و رسولش ايمان دارند»، و اين در حقيقت، به منزله عکس صدر آيه است، تا دلالت کند بر ملازمه و اين که ايمان از کسب اجازه جدا نمى شود.
«فَإذَا استَأذَنُوکَ لِبَعضِ شَأنِهِم فَأذَن لِمَن شِئتَ مِنهُم » - در اين جمله، خداى تعالى، رسول گرامى خود را اختيار مى دهد که به هر کس خواست، اجازه رفتن بدهد، و به هر کس خواست، ندهد.
«وَ استَغفِر لَهُمُ الله إنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ » - در اين جمله، رسول گرامى خود را دستور مى دهد تا به منظور دلخوش کردن آنان، و تا رحمتى باشد براى آنان، از خدا برايشان طلب مغفرت کند.
نهى از بى اعتنايى کردن به دعوت و فراخوان رسول اللّه «ص»
«لا تجْعَلُوا دُعَاءَ الرَّسُولِ بَيْنَکُمْ کَدُعَاءِ بَعْضِکُم بَعْضاً...»:
«دعاء رسول»، به معناى اين است که آن جناب مردم را براى کارى از کارها دعوت کند، مانند دعوتشان به سوى ايمان و عمل صالح و به سوى مشورت در امرى اجتماعى و به سوى نماز جماعت، و امر فرمودنش به چيزى از امور دنيا و آخرتشان، همه اين ها، دعا و دعوت او است.
شاهد اين معنا، جمله ذيل آيه است که مى فرمايد:
«قَد يَعلَمُ اللّهُ الَّذِينَ يَتَسَلَّلُونَ مِنکُم لِوَاذاً»، و نيز تهديدى که دنبال آيه درباره مخالفت امر آن جناب آمده، و شهادت اين دو فقره بر مدّعاى ما روشن است. و اين معنا با آيه قبلى هم مناسب تر است. زيرا در آن آيه، مدح مى کرد کسانى را که دعوت آن حضرت را اجابت مى کردند، و نزدش حضور مى يافتند، و از او بدون اجازه اش مفارقت نمى کردند، و اين آيه مذمت مى کند کسانى را که وقتى آن جناب دعوتشان مى کند، سرِ خود را مى خارانند، و به دعوت آن جناب اعتنایی نمى کنند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۲۳۱
از اين جا، معلوم مى شود اين که بعضى گفته اند: «مراد از دعاى رسول، خطاب کردن او و صدا زدن او است، که مردم آن جناب را مثل ساير مردم صدا نزنند، بلکه با مردم فرق گذاشته، او را محترمانه صدا بزنند، مثلا، نگويند يا محمّد، و يا ابن عبدالله، بلکه بگويند يا رسول اللّه»، معناى درستى نيست.
و همچنين تفسير ديگرى که بعضى کرده اند که مراد از «دعاء»، نفرين کردن آن جناب است، که نفرين او را مثل نفرين سايرين ندانند، که در حقيقت، آيه شريفه مردم را نهى مى کند از اين که خود را در معرض نفرين آن جناب قرار دهند. يعنى او را به خشم در نياورند. چون خدا نفرين او را بى اثر نمى گذارد. و وجه ضعف و نادرستى اين دو معنا، اين است که ذيل آيه با آن ها سازگارى ندارد.
کلمۀ «تَسَلُّل» در آيه مورد بحث، به معناى اين است که کسى خود را از زيرِ بار و تکليفى به طور آرام بيرون بکشد، که ديگران نفهمند. و اين کلمه از «سلّ سيف»، يعنى بيرون کردن شمشير از غلاف گرفته شده.
و کلمۀ «لِوَاذاً»، به معناى ملاوذه است، و «ملاوذة»، آن است که انسانى به غير خود پناهنده شده و خود را پشت سرِ او پنهان کند. و معناى آيه اين است که: خداى عزِوجلِ، از ميان شما آن کسانى را که از مابين مردم با حيله و تزوير بيرون مى شوند، در حالى که به غير خود پناهنده مى شوند و به اين وسيله خود را پنهان مى کنند و هيچ اعتنايى به دعوت رسول ندارند، مى شناسد.
«فَليَحذَرِ الَّذِينَ يُخَالِفُونَ عَن أمرِهِ أن تُصِيبَهُم فِتنَةً أو يُصِيبَهُم عَذَابٌ ألِيم » - ظاهر سياق آيه با در نظر داشتن معنايى که گذشت، اين است که: ضمير «عَن أمرِهِ»، به رسول خدا بر مى گردد، و امرش همان دعاى او است. در نتيجه، آيه شريفه کسانى را که از امر و دعوت آن جناب سر مى تابند، تحذير مى کند از اين که بلا و يا عذابى دردناک به آنان برسد.
بعضى از مفسران گفته اند: ضمير در «عَن أمرِهِ»، به خداى سبحان بر مى گردد، و در آيه شريفه، هر چند که امرى از ناحيه خدا وجود ندارد تا ضمير بدان برگردد، وليکن همان نهى که کرد و فرمود: «دعاى رسول را چون دعاى يک نفر عادى قرار ندهيد»، در حقيقت، در معناى امر و به صورت نهى است. چون معنايش اين است که دعوت او را بپذيريد، و کلمه «بپذيريد»، امر است، و از ميان اين دو وجه، وجه اولى بهتر است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۲۳۲
«أَلا إِنَّ للَّهِ مَا فى السَّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ...»:
اين جمله، بيان عموميت ملک است، و اين که هر چيزى بدون استثناء مملوک خداى سبحان و قائم به او است. پس به همين دليل با جميع خصوصيات وجودش معلوم براى او است. پس او آنچه را که وى بدان محتاج باشد، مى داند، و مردم هم يکى از موجودات اند، که خدا به حقيقت حالشان و آنچه بدان نيازمندند، آگاه است.
پس مى فهميم که آنچه از شرايع دين هم که براى آنان تشريع کرده، امورى است که در حياتشان بدان نيازمندند، همچنان که ارزاقى که برايشان آفريده، مورد حاجتشان بوده، و بدون آن بقاء و دوام نخواهند داشت.
پس اين که فرمود: «قَد يَعلَمُ مَا أنتُم عَلَيه: او مى داند آنچه را که شما بر آن هستيد، و حقيقت حال شما را آگاه است، و مى داند که چه احتياجاتى داريد»، به منزلۀ نتيجه اى است که بر حجت مذکور مترتب مى شود. و معنايش اين است که: مالکيت خدا بر شما و هر چيز ديگر، مستلزم علم او به حال و احتياجات شما است.
آرى، او به علت اين که مالک شما است، مى داند که چه قسم شريعت و احکامى مورد احتياج شما است، همان را برايتان تشريع نموده، و بر شما واجب مى کند.
و جملۀ «وَ يَومَ يُرجَعُونَ إلَيهِ فَيُنَبِّئُهُم بِمَا عَمِلُوا وَ اللّهُ بِکُلِّ شَئ عَلِيم»، عطف است بر جملۀ «مَا أنتُم عَلَيه»، و معنايش اين است که: او، هم در دنيا عالِم به احوال شما است، و هم در روزى که به سويش باز مى گرديد. يعنى روز قيامت که در آن روز، هر کسى را به حقيقت عملى که کرده، خبر مى دهد، و خدا به هر چيزى دانا است.
خداى تعالى در اين جمله ذيل، مردم را تحريک بر اطاعت و انقياد نسبت به احکام شرع خود، و عمل به آن فرموده، به اين بيان که به زودى، ايشان را به حقيقت اعمالشان خبر مى دهد. همچنان که در صدر آيه تحريک مى کرد به اين که شرع را بپذيرند، چون خدا آن را تشريع کرده، که عالِم به حوايج مردم است، و اين شريعت حوايج آنان را بر مى آورد.
بحث روایتی: (رواياتى درباره برخی از از آيات گذشته)
در الدرالمنثور است که سعيد بن منصور و ابن ابى شيبه و ابوداوود و ابن مردويه، و بيهقى، در سنن خود، از ابن عباس روايت کرده اند که در ذيل آيه: «یَا أيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَستَأذِنُکُم» گفته است: آيه «اذن»، از جمله آياتى است که بيشتر مردم به آن عمل نکردند، ولى من همواره به اين دخترم - کنيزى کوتاه قد بالاى سرش ايستاده بود - يادآورى مى کنم که از من اجازه بگيرد، و سپس بر من وارد شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۲۳۳
و در تفسير قمى، درباره همين آيه، از قول امام «عليه السلام» گفته: خداى تعالى، مردم را نهى کرد از اين که در اين سه هنگام - که ذکر فرموده - داخل خانه کسى بشوند. چه اين که پدر باشد، يا خواهر و يا مادر و يا خادم، مگر به اذن ايشان، و آن سه وقت، عبارت است از: بعد از طلوع فجر و ظهر و بعد از عشاء، و غير اين سه هنگام را مطلق گذاشته و فرموده: «لَيسَ عَلَيکُم جُنَاحٌ بَعدَهُنَّ». يعنى بعد از اين سه هنگام «طَوَّافُونَ عَلَيکُم بَعضُکُم عَلَى بَعضٍ».
و در کافى، به سند خود، از زراره، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که در تفسير جملۀ «مَلَکَت أيمَانُکُم» فرموده: اين حکم، تنها مخصوص مردان است، نه زنان.
زراره مى گويد پرسيدم: پس زنان در اين سه هنگام بايد اجازه بگيرند؟ فرمود: نه، وليکن مى توانند داخل و خارج شوند. و درباره کلمۀ «مِنکُم» در جملۀ «وَ الَّذِينَ لَم يَبلُغُوا الحُلُمَ مِنکُم» فرمود: يعنى از خودتان. آنگاه اضافه فرمود که: بر شما است (بر ايشان است - نسخه بدل) که مانند کسانى که بالغ شده اند، در اين سه ساعت استيذان کنند.
مؤلف: در اين مسأله که حکم مخصوص مردان است، روايات ديگرى نيز از امام باقر و امام صادق «عليهما السلام» رسيده.
و در مجمع البيان، در ذيل آيه مورد بحث گفته: معنايش اين است که: به غلامان و کنيزان خود دستور دهيد وقتى مى خواهند به شما و در محل خلوت شما وارد شوند، از شما اجازه بگيرند (نقل از ابن عباس).
بعضى ديگر گفته اند: تنها عبيد مورد نظرند، (نقل از ابن عُمَر). البته به اين مضمون، از امام ابى جعفر و ابى عبداللّه «عليهما السلام» نيز روايت شده.
مؤلف: با اين روايات و با ظهور خود آيه، روايتى که حاکم از على «عليه السلام» نقل کرده، ضعيف مى شود، و آن، اين است که مراد زنان اند، و اما مردان بايد استيذان کنند.
و در الدرالمنثور است که ابن ابى شيبه، و ابن مردويه، از ابن عُمَر روايت کرده که گفت: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» فرمود: اعراب بر شما مسلمانان غلبه نکنند در ناميدن نماز عشاء به نماز عتمه. چون اين نماز در کتاب خدا «عشاء» ناميده شده، کلمۀ «عتمه» مربوط به دوشيدن شتران در آن هنگام است.
مؤلف: نظير اين روايت، از عبدالرحمان بن عوف، به اين عبارت نقل شده که: رسول خدا «صلى الله عليه و آله» فرمود: اعراب در مراسم نماز شما بر شما غلبه نکنند، که خداى تعالى فرموده: «وَ مِن بَعدِ صَلَوةِ العِشَاء»، و عتمه مربوط به شتران است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۲۳۴
و در کافى، به سند خود، از حريز، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که آيه «أن يَضَعنَ ثِيَابَهُنَّ» را قرائت نموده و فرمودند: مراد از آن «جلباب» و «خِمار» است، در صورتى که زن سالخورده باشد.
مؤلف: و در اين معنا، اخبار ديگرى نيز هست.
و در الدرالمنثور است که ابن جرير، و ابن ابى حاتم، از ضحاک روايت کرده که گفت: اهل مدينه قبل از آن که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» مبعوث شود، رسمشان چنين بود که افراد کور و مريض و چلاق را در غذا با خود شرکت نمى دادند، و فکر مى کردند که افراد کور، تشخيص نمى دهند کدام لقمه لذيذتر و بهتر است. مريض هم که نمى تواند مانند سالم غذا بخورد، و چلاق هم حريف اشخاص سالم نيست، ولى بعد از بعثت، اجازه داده شد که با آنان غذا بخورند.
و نيز، در همان کتاب است که ثعلبى، از ابن عباس روايت کرده که گفت: حارث با رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» به عزم جهاد بيرون شد، و خالد بن زيد را جانشين خود در امور خانواده اش کرد، و خانواده حارث، از اين که با خالد که بيمار بود، غذا بخورند، ناراحت بودند، پس اين آيه نازل شد.
و نيز، در همان کتاب است که عبد بن حميد و ابن جرير و ابن ابى حاتم، از قتاده روايت کرده اند که گفت: اين قبيله که از بنى کنانه بن خزيمه است، در جاهليت تنها غذا خوردن را ننگ مى دانستند، حتى پيش مى آمد که يکى از آنان بر شدت گرسنگى غذا را با خود مى گردانيد، تا شايد کسى را پيدا کند که با او غذا بخورد و آب بياشامد، ولى در اسلام اجازه هر دو قسم غذا خوردن داده شد، و آيه شريفه «لَيسَ عَلَيکُم جُنَاحٌ أن تَأکُلُوا جَمِيعاً أو أشتَاتاً» نازل گرديد.
مؤلف: و در معناى اين روايت، روايات ديگرى نيز هست.
و در کافى، به سند خود از زراره، از امام صادق «عليه السلام» روايت آورده که در معناى آيه «أو مَا مَلَکتُم مَفَاتِحَهُ أو صَدِيقِکُم»، فرمود: اين ها که خداى عزوجل در اين آيه نامشان را برده، بدون اجازه از خرما و خورش و طعام يکديگر مى خوردند، و همچنين زن بدون اجازه از خانه شوهرش مى تواند بخورد، و غير اين ها نمى توانند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۲۳۵
و در همان کتاب، به سند خود از ابوحمزه ثمالى، از امام باقر «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: رسول خدا «صلى الله عليه و آله» به مردى فرمود: تو و آنچه مال دارى، ملک پدرت هستى. آنگاه امام فرمود: در عين حال من دوست نمى دارم که پدرى از مال پسر بردارد، مگر آن مقدارى که ناچار از آن است. چون خدا فساد را دوست نمى دارد.
و در همان کتاب، به سند خود، از محمد بن مسلم، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که از آن جناب در مورد مردى پرسيدم که پسرش توانگر است، و پدر محتاج؟ فرمود: پدر مى تواند از مال او بخورد، و اما مادر نخورد، مگر به عنوان قرض.
و باز در همان کتاب، به سند خود، از جميل بن درّاج، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: زن مى تواند بخورد، و صدقه دهد، و دوست هم مى تواند از منزل برادرش بخورد، و صدقه دهد.
و در همان کتاب، به سند خود، از ابن ابى عُمَير، از شخصى که نامش را برد، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که در ذيل جمله «أو مَا مَلَکتُم مَفَاتِحَهُ» فرمود: مثل کسى که وکيلى در اموال خود دارد، و او بدون اجازه وى، از مال وى مى خورد.
و در مجمع البيان در ذيل جمله: «أن تَأکُلُوا مِن بُيُوتِکُم» گفته: بعضى گفته اند معنايش «مِن بُيُوتِ أولَادِکُم» است، به دليل اين که امام به فرزند کسى فرمود: تو و مالت مال پدرت هستى.
و نيز همان جناب فرموده: پاکيزه ترين رزقى که انسان مى خورد، آن است که از کسبش باشد، و فرزند او نيز، از جمله کسب او است.
مؤلف: و در اين معانى، روايات بسيارى ديگر است.
و در کتاب معانى، به سند خود، از ابى الصباح روايت کرده که گفت: از امام باقر «عليه السلام»، از معناى آيه «فَإذَا دَخَلتُم بُيُوتاً فَسَلِّمُوا عَلَى أنفُسِکُم...» پرسيدم.
فرمود: اين همان سلام کردن شخص به اهل خانه است. وقتى که به خانه وارد مى شود، و جواب سلام اهل خانه به او است، زيرا همين سلام و عليک، سلام بر خودتان است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۲۳۶
مؤلف: در تفسير همين آيه، اشاره به اين معنا گذشت.
و در تفسير قمى، در ذيل جملۀ «إنَّمَا المُؤمِنُون الَّذِين... حَتَّى يَستَأذِنُوهُ» فرموده اند: اين آيه درباره عده اى نازل شد که هر وقت رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله»، ايشان را براى امرى از امور جمع مى کرد، تا پى کارى يا جنگى که پيش آمده بود، بفرستد، بدون اجازه او متفرق مى شدند. خداى تعالى، ايشان را از اين رفتار نهى فرمود.
و در همان کتاب، در ذيل آيه «فَإذَا استَأذَنُوکَ لِبَعضِ شَأنِهِم فَأذَن لِمَن شِئتَ مِنهُم» فرمود: اين آيه درباره حنظلة بن ابى عياش نازل شد، و جريانش چنين بود که:
او در شبى که فردايش جنگ اُحُد شروع مى شد، عروسى کرده بود. پس از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» اجازه گرفت تا نزد اهلش بماند. پس خداى عزَوجلَ، اين آيه را فرو فرستاد. حنظله نزد اهلش ماند. صبح در حال جنابت به ميدان جنگ آمد و شهيد شد.
رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» فرمود: من خود ديدم که ملائکه، حنظله را با آب ابرها، و روى تخته هايى از نقره در ميان آسمان و زمين غسل مى دادند، و به همين جهت او را «غسیل الملائکه» ناميدند.
باز در همان کتاب، در ذيل آيه «لَا تَجعَلُوا دُعَاءَ الرَّسُولِ بَينَکُم کَدُعَاءِ بَعضِکُم بَعضاً»، از قول امام «عليه السلام» گفته: يعنى رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» را مثل يک فرد عادى صدا نزنيد.
و در روايت ابى الجارود، از ابى جعفر «عليه السلام» آمده که در معناى آيه مذکور مى فرمود: نگوييد: يا محمّد، و يا اباالقاسم، بلکه بگوييد: يا نبىّ الله، و يا رسُول الله.
مؤلف: نظير اين حديث، از ابن عباس روايت شده، وليکن در سابق گفتيم که ذيل آيه شريفه با اين معنا آن طور که بايد، سازگار نيست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۲۳۷
آيات ۱ - ۳ سوره فرقان
* سوره «فرقان»، مکّى است و هفتاد و هفت آيه دارد.
بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ *
تَبَارَک الَّذِى نَزَّلَ الْفُرْقَانَ عَلى عَبْدِهِ لِيَکُونَ لِلْعَالَمِينَ نَذِيراً(۱)
الَّذِى لَهُ مُلْکُ السَّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ وَ لَمْ يَتَّخِذْ وَلَداً وَ لَمْ يَکُن لَّهُ شرِيکٌ فى الْمُلْکِ وَ خَلَقَ کُلَّ شَئٍ فَقَدَّرَهُ تَقْدِيراً(۲)
وَ اتَّخَذُوا مِن دُونِهِ آلِهَةً لا يَخْلُقُونَ شيْئاً وَ هُمْ يُخْلَقُونَ وَ لا يَمْلِکُونَ لاَنفُسِهِمْ ضَرًّا وَ لا نَفْعاً وَ لا يَمْلِکُونَ مَوْتاً وَ لا حَيَوةً وَ لا نُشُوراً(۳)
«ترجمه آیات»
به نام خداى رحمان و رحيم.
بزرگ و لايق بزرگى است آن خدايى که اين فرمان را به بنده خويش نازل کرد، تا بيم رسان جهانيان باشد. (۱)
همان که فرمانروايى آسمان ها و زمين خاصّ او است، فرزندى نگرفته و در فرمانروايى شريک ندارد، و همه چيز را او آفريده و آن را به اندازه کرده، اندازه اى دقيق. (۲)
(ولى گروهى) سواى خدا، خدايانى گرفتند که چيزى خلق نکنند و خودشان مخلوق اند، اختيار سود و زيان خويش ندارند و اختيار مرگ و زندگى و تجديد حيات ندارند. (۳)
«بیان آیات»
غرض اين سوره، بيان اين حقيقت است که دعوت رسول خدا «صلى الله عليه و آله»، دعوتی است حق، و ناشى از رسالتى از جانب خداى تعالى، و کتابى نازل شده از ناحيه او.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۲۳۸
و نيز در اين سوره، چند نوبت پشت سرِ هم، ايرادهايى که کفار بر نبوت آن جناب از ناحيه خدا، و بر نازل بودن کتابش از جانب خدا کرده اند، دفع شده، و در اين دفع، عنايتى بالغ به کار رفته.
و چون بيان اين غرض، مستلزم احتجاج بر مسأله توحيد و نفى شريک، و بيان پاره اى از اوصاف قيامت، و صفات پسنديده اى از مؤمنى نبود، لذا به اين مسائل نيز پرداخته، ولى همه اين بيانات را با لحن انذار و تخويف ايفاء نمود، نه تبشير و تشويق.
اين را هم بايد گفت که اين سوره، به شهادت سياق عمومى آيات آن در مکه نازل شده، جز اين که چه بسا بعضى از مفسران، سه آيه آن را استثناء کرده، گفته اند که: در مدينه نازل شده است. و آن سه آيه، عبارت است از آيه: «وَ الَّذِينَ يَدعُونَ مَعَ اللّه إلَهاً آخَر... غَفُوراً رَحِيماً».
و شايد وجه در آن، اين باشد که در اين سه آيه، مسأله حرمت زنا مطرح شده، ولى شما خواننده عزيز، به خاطر داريد که در تفسير آيه خمر، از سوره «مائده»، آن جا که اخبار را نقل کرديم، گفتيم که: حرمت زنا و شراب از اول ظهور دعوت اسلامى معروف بوده، که يکى از احکام اين دين است.
و عجيب از بعضى از مفسران است که گفته اند: همه سوره مدنى است، مگر سه آيه از آن، که اولش: «تَبَارَکَ الَّذِى»، و آخرش کلمۀ «نُشُوراً» است.
توضيح آيه: «تَبَارَکَ الَّذِى نَزَّلَ الفُرقَانَ عَلَى عَبدِهِ...»
«تَبَارَک الَّذِى نَزَّلَ الْفُرْقَانَ عَلى عَبْدِهِ لِيَکُونَ لِلْعَالَمِينَ نَذِيراً»:
کلمۀ «تَبَارَک»، از ماده «بَرَکة» - به دو فتحه - است، که به معناى ثبوت خير در هر چيز است.
مانند ثبوت آب در برکه (آب انبار). و اين معنا از واژه «بَرَکَ البَعِير» گرفته شده، که به معناى آن است که: شتر سينه به زمين بگذارد و بخوابد. کلمۀ «تَبَارَک» هم، از همان ريشه اشتقاق يافته، و معنايش ثبوت خير است در هر چيزى که مى گوييم «مبارک» است.
چيزى که هست، صيغه «تَبَارَک»، علاوه بر افادۀ معناى مزبور - به طورى که گفته اند - مبالغه در آن را نيز مى رساند. و اين صيغه، تقريبا مى توان گفت از کلماتى است که جز در مواردى نادر، بر غير خدا اطلاق نمى شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۲۳۹
کلمه «فرقان» به معناى فرق است، و اگر قرآن کريم را «فرقان» ناميد، از آن جهت بوده که آياتش بين حق و باطل جدايى مى اندازد، و يا از اين جهت بوده که آياتش، جدا جدا نازل شده. مؤيد معناى اول، اين است که اين کلمه در قرآن کريم، بر تورات هم اطلاق شده، با اين که تورات يکباره نازل شد.
راغب، در مفردات گفته: کلمۀ «فرقان»، از کلمه «فرق»، بليغ تر است. براى اين که «فرقان»، تنها در فرق نهادن بين حق و باطل استعمال مى شود، مانند «قنعان»، که تنها در مردى استعمال مى شود که ديگران به حکم او، قناعت مى کنند. و اين کلمه، اسم است نه مصدر. به خلاف «فرق»، که هم مصدر است، و هم در فرق بين حق و باطل و غير آن، استعمال مى شود.
کلمه «عَالَمين»، جمع «عالَم» است، که معنايش خلق است. در صحاح اللغه گفته: «عالَم»، به معناى خلق است، و جمع آن «عوالم» مى آيد، و «عالَمُون»، به معناى اصناف خلق است.
و اين لفظ، هر چند شامل همه خلق از جماد و نبات و حيوان و انسان و جن و ملک مى شود، وليکن در خصوص آيه مورد بحث، به خاطر سياقى که دارد، يعنى «انذار» را غايت و نتيجه «تنزيل قرآن» قرار داده، مراد از آن، خصوص مکلفان از خلق است، که ثَقَلان، يعنى جن و انس است. البته ما تنها از مکلّفان، اين دو صنف را مى شناسيم.
با اين بيان روشن شد، اين که بعضى از مفسران گفته اند: آيه شريفه دلالت مى کند بر عموم رسالت رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله»، و اين که آن جناب، بر تمامى ماسوى اللّه مبعوث است، صحيح نيست. چون اين مفسّر، غفلت کرده از اين که چرا از رسالت تعبير به انذار فرموده. و نظير آيه مورد بحث در دلالت بر عموميت، آيه: «وَ اصطَفَاکَ عَلَى نِسَاءِ العَالَمِين»، و آيه: «وَ فَضَّلنَاهُم عَلَى العَالَمِين» مى باشد.
کلمه «نذير» - به طورى که گفته اند - به معناى «مُنذِر: بيم رسان» است، و «إنذار»، با «تخويف»، قريب المعنا است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه :.۲۴
پس اين که فرمود: «تَبَارَکَ الَّذِى نَزَّلَ الفُرقَانَ عَلَى عَبدِهِ»، معنايش اين است که خير بسيار در کسى که فرقان را بر عبد خود، محمّد «صلى اللّه عليه و آله» نازل کرد، ثابت شد.
و ثبوت خير کثير در خدا، با اين که آن خير عايد خلقش مى شود، کنايه است از جوشش و فوران خير از او بر خلق او. به خاطر اين که کتابى بر بنده اش نازل کرده که فارق ميان حق و باطل، و نجات دهنده عالَميان از ضلالت، و سوق دهنده به سوى هدايت است.
و اگر در آيه شريفه، نزول قرآن را از ناحيه خدا، و رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» را فرستاده او، و «نذير» براى عالَميان خوانده، و نيز قرآن را «فرقان» و جدا کننده حق از باطل ناميده، و رسول را بنده خداوند، بر عالَميان معرفى کرده، إشعار دارد بر اين که مملوک خدا است، و هيچ اختيارى از خود ندارد، همه به منظور زمينه چينى براى مطالبى است که بعدا از مشرکان حکايت مى کند، که به قرآن طعنه زدند که اين افتراء بر خدا است، و محمّد «صلى اللّه عليه و آله»، آن را از پيش خود تراشيده، و قومى ديگر نيز او را کمک کرده اند، و اين که پيغمبر طعام مى خورد، و در بازارها راه مى رود، و طعنه هاى ديگرى که زدند، و پاسخى که از طعنه هاى ايشان داده.
پس حاصل کلام اين شد که: قرآن، کتابى است که با حجت هاى باهره خود، بين حق و باطل جدايى مى اندازد. پس خودش جز حق نمى تواند باشد. چون باطل ممکن نيست ميان حق و باطل فارق باشد، و اگر خود را به صورت حق جلوه مى دهد، براى فريب دادن مردم است.
و آن کسى که اين کتاب را آورده، عبدى است مطيع خدا، که عالَميان را با آن انذار نموده، و به سوى حق دعوت مى کند. پس او نيز، جز بر حق نمى باشد. و اگر بر باطل بود، به سوى حق دعوت نمى کرد، بلکه از حق گمراه مى ساخت. علاوه بر اين، خداى سبحان در کلام معجز خود، به صدق رسالت او شهادت داده، و کتاب او را نازل از ناحيه خود خوانده.
از اين جا معلوم مى شود اين که بعضى از مفسران گفته اند: مراد از «فرقان»، مطلق - کتاب هاى آسمانى و نازل بر انبياء است، و مراد از «عبد او»، عموم انبياء است، صحيح نيست، و دورى اش از ظاهر لفظ آيه بر کسى پوشيده نمى باشد.
«لام» در جملۀ «لِيَکُونَ لِلعَالَمِينَ نَذِيراً»، لام تعليل است، و مى رساند که هدف از تنزيل فرقان بر عبدش، اين است که بيم دهنده جميع عالَم، از انس و جن باشد. چون کلمه جمع در صورتى که «الف و لام» بر سرش در آمده باشد، استغراق و کليت را مى رساند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۲۴۱
و همين تعبير، يعنى آوردن صيغه جمع با «الف و لام»، خالى از اشاره به اين معنا نيست که براى همه عالَم، يک إله و معبود است، نه آن طور که وثنی مذهبان معتقدند که هر قومى براى خود، الهى غير از اله ديگران دارد.
و اگر در آيه مورد بحث، تنها به ذکر «انذار» اکتفاء کرد، و نامى از «تبشير» نبرد، براى اين بود که کلام در اين سوره، در سياق انذار و تخويف بود.
اثبات مُلک مطلق براى خداوند
«الَّذِى لَهُ مُلکُ السَّمَاوَاتِ وَ الأرض...»:
کلمۀ «ملک» - به کسره ميم و ضمّ آن، هر دو - به معناى اين است که چيزى قائم به وجود چيز ديگر باشد، به طورى که هر طور که بخواهد در آن تصرف کند، چه اين که اصل رقبه اش قائم به وجود مالک باشد، مانند رقبه مال که قائم به مالک است که مى تواند هر نوع تصرفى در آن بکند، و يا اين که در تحت فرمان او قرار گيرد، و او با امر و نهى و حکم راندن بر وى مسلط باشد، مانند تسلطى که يک سلطان بر رعيت خود، و آنچه در دست ايشان است دارد، که قسم دوم را «مُلک» - به ضمه ميم - تعبير مى کنند.
پس «مِلک» - به کسره ميم - عمومى تر است از «مُلک» - به ضمّه ميم - همچنان که راغب نيز گفته: «مَلِک» - به فتحه ميم و کسره لام - به معناى متصرف به امر و نهى است در مردم، و اين کلمه، تنها به کسى اطلاق مى شود که سياست و اداره امور آدميان را به عهده دارد. و بدين جهت گفته مى شود: فلانى مَلِک مردم است، ولى گفته نمى شود مَلِک اين اشياء است.
تا آن جا که مى گويد: پس «مُلک» - به ضمّه ميم - به معناى ضبط شئ مورد تصرف است، به وسيله حکم. و «مِلک» - به کسره ميم - نظير جنس براى مطلق ملک است. پس هر مُلک - به ضمّه ميم - مِلک به کسره ميم - هست، ولى هر مِلک - به کسرۀ ميم، مُلک - به ضمه ميم - نيست. و چه بسا مى شود که مِلک - به کسره - مختص به مالکيت رقبه، و مُلک - به ضمّه ميم - مختص به غير آن مى شود.
پس اين که فرمود: «الَّذِى لَهُ مُلکُ السَّمَاوَاتِ وَ الأرض» - با در نظر داشتن اين که «لام»، اختصاص را مى رساند - اين معنا را افاده مى کند که آسمان ها و زمين، مملوک خدايند، و به هيچ وجهى از وجوه، از خود استقلال نداشته، و از خدا و تصرفات او با حکمش بى نياز نيستند، و حکم در آن و اداره و گرداندن آسياى آن، مختص به خداى تعالى است. پس تنها خدا، مليک و متصرف به حکم در آن است، آن هم متصرف على الاطلاق.
و با اين بيان، ترتب جملۀ «وَ لَم يَتَّخِذ وَلَداً» بر ماقبل، روشن مى شود. چون داشتن مُلک علی الاطلاق، حاجتى باقى نمى گذارد براى اتخاذ فرزند. چون اتخاذ فرزند براى يکى از دو حاجت است:
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۲۴۲
يا براى اين است که فرزند به قسمتى از امورش برسد، چون خودش به تنهايى نمى تواند امور خود را اداره کند، و خداى سبحان که مالک هر چيزى است و تواناى بر هر کارى است که بخواهد انجام دهد، چنين فرضى درباره اش نمى شود.
و يا براى اين است که هستى اش محدود، و بقايش تا زمانى معين است، و هرچه را مالک است، تا مدتى معين مالک است، لذا فرزند مى گيرد تا بعد از خود، جانشينش شود، و بعد از خودش به امورش قيام نمايد، و خداى سبحان که مالک هر چيز است و هستى اش سرمدى و ابدى است و فنا در او راه ندارد، به هيچ وجه حاجتى به اتخاذ فرزند ندارد. اين بيان، هم ردّ بر مشرکان است و هم ردّ بر نصارا.
و همچنين جمله بعدى که مى فرمايد: «وَ لَم يَکُن لَهُ شَرِيکٌ فِى المُلک»، چون احتياج به شريک در جايى که مُلک شامل همه امور نباشد، تصور مى شود، و مُلک خدا، عام و شامل تمامى موجودات عالَم با همه جهات آن ها است، و هيچ چيز از تحت ملکيت او بيرون نيست. اين جمله نيز، ردّ بر مشرکان است.
و جملۀ «وَ خَلَقَ کُلَّ شَئٍ فَقَدَّرَهُ تَقدِيراً»، بيان رجوع تدبير عامۀ امور به سوى خداى تعالى به تنهايى است. هم خلقت آن ها و هم تقدير آن ها. پس او، ربُّ العالَمين است، و هيچ ربّى، سواى او نيست.
رده:تفسیر المیزان