المیزان جلد۱۷ بخش۲۹
«إِن تَکْفُرُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَنىُّ عَنکُمْ وَ لا يَرْضى لِعِبَادِهِ الْکُفْرَ ...»:
اين آيه، در صدد بيان اين معنا است که دعوت به سوى توحيد و اخلاص دين براى خداى سبحان، از اين جهت نيست که خداى تعالى محتاج است به اين که مشرکان، رو به سوى او آورند و از عبادت غير او منصرف شوند، بلکه بدين جهت است که خداى تعالى، به سعادتمندى ايشان عنايت و لطف دارد و ايشان را به سوى سعادتشان دعوت مى کند. همان طور که به رزقشان عنايت دارد و نعمت هاى بى شمار، به ايشان افاضه مى کند، و همچنان که به حفظ شان نيز عنايت دارد، و به همين جهت، ايشان را ملهم کرده که آفات را از خود دفع کنند.
پس در جملۀ «إن تَکفُرُوا فَإنّ اللّهَ غَنِىٌّ عَنکُم»، خطاب به عموم مکلفين است. مى فرمايد: اگر به خدا کفر بورزيد و او را يگانه ندانيد، او به ذات خود، از شما بى نياز است. از ايمان و طاعت شما بهره مند و از کفر و نافرمانى تان متضرر نمى شود. چون به طور کلى، نفع و ضرر و احتياج در عالَم امکان پيدا مى شود، و اما واجب، غنىّ بالذات است، و در حق او، نه انتفاع تصور دارد، و نه متضرر شدن.
و جملۀ «وَ لَا يَرضَى لِعِبَادِهِ الکُفر»، دفع توهمى است که ممکن است از جملۀ «فَإنّ اللّهَ غَنِىٌّ عَنکُم»، به ذهن کسى آيد، و آن توهم اين است که: وقتى خدا از ما بى نياز است، نه از کفر ما متضرر مى شود، و نه از ايمان ما بهره مند. پس ديگر براى چه از ما مى خواهد که ايمان آورده و شکرش به جاى آوريم؟
جملۀ مورد بحث، اين توهم را دفع مى کند که هرچند خدا از شما بى نياز است، ليکن عنايت الهيّه اش، اقتضا مى کند که کفر را براى شما نپسندد. چون شما بندگان او هستيد (همچنان که اقتضا مى کند که هر يک از آفريده هايش را به کمالى که براى آن کمال خلق شده برساند).
و مراد از کفرى که خدا بر بشر نمى پسندد، کفران نعمت است، که عبارت است از ترک شکر. چون جملۀ مقابل اين جمله که مى فرمايد: «وَ إن تَشکُرُوا يَرضَهُ لَکُم: و اگر شکر گزاريد، شکر را برايتان مى پسندد»، قرينه بر اين معنا است. و از همين جا، روشن مى شود که چرا فرمود: «خدا، براى بندگانش کفر را نمى پسندد»، و نفرمود «براى شما»، براى اين است که خواست به علت حکم (راضى نبودن) اشاره کرده باشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۶۵
و حاصل معناى آيه اين مى شود: شما بنده و مملوک خداى سبحان ايد، و غوطه ور در نعمت هاى او. رابطۀ مملوکيت و مالکيت و عبوديت و مولويت با کفران عبد و ناديده گرفتن نعمت هاى مولايش، سازگار نيست. عبد نمى تواند ولايت مولاى خود را فراموش کند و براى خود اوليايى ديگر بگيرد. او، نمى تواند به مولاى خود که غرق در نعمت هاى اوست، عصيان ورزد، آن وقت دشمن او را اطاعت کند، با اين که آن دشمن هم، بندۀ خداست و مُهر بندگى او، به پيشانى اش خورده و مالک هيچ نفع و ضررى براى خودش نيست، تا چه رسد براى غير.
«وَ إن تَشکُرُوا يَرضَهُ لَکُم» - ضمير در «يَرضَهُ»، به «شکر» بر مى گردد، که از کلمه «تَشکُرُوا» استفاده مى شود. نظير آيه «إعدِلُوا هُوَ أقرَبُ لِلتّقوى»، که ضمير «هُوَ» در آن، به عدالتى بر مى گردد که از کلمۀ «إعدِلُوا» استفاده مى شود.
و معنايش اين است که: اگر به مقتضاى عبوديت و اخلاص دين براى خدا، شکر خدا را به جا آورديد، خداوند همين شکر را براى شما که بندگان او هستيد، مى پسندد. و شکر خدا منطبق با ايمان به خداست، هم چنان که در مقابلش، کفران خدا، منطبق با کفر به وى است.
و از آنچه گذشت، روشن گرديد که کلمۀ «عِبَاد» در جملۀ «وَ لَا يَرضَى لِعِبَادِهِ الکُفرَ»، عام است و شامل جميع بندگان خدا مى شود. پس اين که بعضى از مفسران گفته اند که: منظور از اين کلمه، اشخاص خاصى است که در آيه «إنّ عِبَادِى لَيسَ لَکَ عَلَيهِم سُلطَانٌ إلّا مَنِ اتّبَعَکَ مِنَ الغَاوِين»، سخن از آنان رفته و آنان، عبارتند از: «مُخلَصِين». و يا - بنابر تفسير زمخشرى - «معصومين»؛ صحيح نيست.
چون لازمۀ اين تفسير، آن است که بگوييم: خدا ايمان را براى مؤمنان و کفر را براى کفار پسنديده، مگر معصومين، که از ايشان ايمان خواسته و از کفر حفظ شان فرموده. اين تفسيرى است که بسيار ناپسند و سياق، جدّاً آن را رد مى کند. چون اگر معناى آيه اين باشد، آن وقت آيه إشعار دارد به اين که خدا کفر را براى کفار پسنديده، در اين صورت، برگشت کلام به مانند اين مى شود که بگوييم: اگر کافر شويد، خدا از شما بى نياز است، و براى انبيائش مثلا کفر را نمى پسندد. چون ايمان را براى آنان پسنديده و اما اگر شما شکر کنيد، براى شما هم همين شکر را مى پسندد، و اگر کفران کنيد، همين کفران را برايتان مى پسندد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۶۶
و اين معنا به طورى که ملاحظه مى فرماييد، بسيار سخيف و بى پايه و ساقط است. و مخصوصا، از نظر وقوعش در سياق آياتى که بشر را به سوى خدا و شکر او، دعوت مى کند.
علاوه بر اين، انبيا - مثلا - داخل در شکرگزاران اند، و خدا شکر و ايمان را برايشان پسنديده، و کفر را برايشان نپسنديده. پس ديگر چه معنايى دارد که دوباره تنها انبيا را نام ببرد و بفرمايد: «وَ لَا يَرضَى لِعِبَادِهِ الکُفرَ»، با اين که قبلا يعنى در جملۀ «وَ إن تَشکُرُوا يَرضَهُ لَکُم»، خشنودى خود را از انبيا، در ضمن همۀ شکرگزاران اعلام کرده بود.
«وَ لَا تَزِرُ وَازِرَةً وِزرَ أُخرَى» - يعنى: هيچ کس که خود حامل وزر، و بار گناه خويش است، بار گناه ديگرى را نمى کشد. يعنى به جرم گناهى که ديگران کرده اند، مؤاخذه نمى گردد. يعنى کسى به جرم گناهانی مؤاخذه مى شود، که مرتکب آن شده باشد.
«ثُمّ إلَى رَبّکُم مَرجِعُکُم فَيُنَبّئُکُم بِمَا کُنتُم تَعمَلُونَ إنّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصّدُور» - يعنى: اين هايى که درباره شکر و کفران ذکر شد، همه راجع به دنياى کسانى بود که شکر و يا کفر مى ورزيدند، سپس شما را دوباره زنده مى کند و حقيقت اعمالتان را برايتان روشن ساخته و بر طبق آنچه که در دل هايتان هست، شما را محاسبه مى کند. و در معانى اين چند جمله، در سابق، مکررا بحث و گفتگو کرديم.
گفتارى در معناى خشم و رضاى خدا
«رضا»، يکى از معانى است که صاحبان شعور و اراده با آن توصيف مى شوند، و به عبارتى، وصف صاحبان شعور و اراده است. (هيچ وقت نمى گوييم: اين سنگ، از من راضى است). و در مقابل اين صفت، صفت «خشم» و «سخط» قرار دارد. و هر دو، وصفِ وجودى هستند، (نه چون علم و جهل، که «علم»، وجودى و «جهل»، عدمى است، و به معناى عدم علم است).
مطلب ديگر اين که: رضا و خشنودى، همواره به اوصاف و افعال مربوط مى شود، نه به ذوات. (مثلا مى گوييم: من از اوصاف و افعال فلانى راضی ام. و نمى گوييم: من از اين گُل، راضى هستم).
در قرآن کريم مى فرمايد: «وَ لَو أنّهُم رَضُوا مَا آتَاهُمُ اللّهُ وَ رَسُولُهُ». و نيز فرموده: «وَ رَضُوا بِالحَيَاةِ الدّنيَا».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۶۷
و اگر گاهى مى بينيم که به ذوات هم مربوط مى شود، حتما عنايتى در کار هست، و بالاخره برگشتش، باز به همان معنا مى شود. مانند آيه: «وَ لَن تَرضَى عَنکَ اليَهُودُ وَ لَا النّصَارَى»، (که هرچند عدم رضايت يهود و نصارا را مربوط به شخص رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» کرده، ولى مى دانيم که منظور رفتار رسول خداست. و معنايش اين است که: يهود و نصارا، هرگز از رفتار تو راضى نمى شوند، مگر آن که چنين و چنان کنى).
و ديگر اين که: بايد دانست که «رضا» عبارت از اراده نيست، هرچند که هر عملى که اراده متعلق بدان شود، بعد از وقوعش، رضايت هم دنبالش هست، ولى رضايت، عين اراده نيست. براى اين که «اراده» - به طورى که ديگران هم گفته اند - همواره به امرى مربوط مى شود که هنوز واقع نشده، و «رضا»، همواره به چيزى تعلق مى گيرد که واقع شده و يا وقوعش فرض شده. و راضى بودن انسان از يک عمل، عبارت از اين است که آن عمل را با طبع خود سازگار ببيند، و از آن متنفر نباشد، و اين حالت، حالتى است قائم به شخص راضى، نه به عمل مرضىّ.
مطلب ديگر اين که: «رضا»، به خاطر اين که بعد از وقوع چيزى، بدان متعلق مى شود، در نتيجه، با وقوع و حادث شدن آن عمل حادث مى گردد. لذا ممکن نيست آن را صفتى از اوصاف قائم به ذات خدا بدانيم. چون خداى تعالى، منزّه هست از اين که محل حوادث قرار گيرد. پس هرجا رضايت به خداى سبحان نسبت داده شده، بايد بدانيم که «رضا»، صفت فعل او و قائم به فعل اوست. و خلاصه صفتى است که از فعل انتزاع مى شود، مانند: رحمت، غضب، اراده و کراهت. و ما براى نمونه، چند آيه از کلام مجيدش، در اين جا ذکر مى کنيم:
«رَضِىَ اللّهُ عَنهُم وَ رَضُوا عَنهُ». و آيه «وَ أن أعمَلُ صَالِحاً تَرضَاهُ». و آيه: «وَ رَضِيتُ لَکُمُ الإسلَامَ دِيناً».
پس «رضايت خدا» از امرى از امورى، عبارت از اين است که: فعل خدا با آن امر سازگار باشد. در نتيجه، از آن جا که فعل خدا به طور کلّى دو قسم است، يکى تشريعى و يکى تکوينى، قهرا رضاى او هم، دو قسم مى شود: «رضاى تکوينى» و «رضاى تشريعى».
پس هر امر تکوينى، يعنى هر چيزى که خدا اراده اش کرده و ايجادش نموده، مرضىّ به رضاى تکوينى خداست. به اين معنا که فعل او (ايجادش)، ناشى از مشيّتى سازگار با آن موجود بوده.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۶۸
و هر امر تشريعى، يعنى دستورات و تکاليف اعتقادى و عملى، مانند ايمان آوردن و عمل صالح کردن، مرضىّ خداست، به رضاى تشريعى او. به اين معنا که آن اعتقاد و آن عمل با تشريع خدا سازگار است.
و اما عقايد و اعمالى که در مقابل اين عقايد و اعمال قرار دارند، يعنى عقايد و اعمالى که نه تنها امر بدان نفرموده، بلکه از آن نهى نموده، مورد رضاى او نمى تواند باشد، چون با تشريع او سازگار نيست. مانند: کفر و فسوق، همچنان که خودش فرموده: «إن تَکفُرُوا فَإنّ اللّهَ غَنِىٌّ عَنکُم وَ لَا يَرضَى لِعِبَادِهِ الکُفرَ». و نيز فرموده: «فَإن تَرضَوا عَنهُم فَإنّ اللّهَ لَا يَرضَى عَنِ القَومِ الفَاسِقِين».
«وَ إِذَا مَسّ الإنسَانَ ضُرُّ دَعَا رَبَّهُ مُنِيباً إِلَيْهِ ...»:
کلمۀ «إنابه»، به معناى برگشتن است. و کلمۀ «خَوّلَهُ»، ماضى است از باب تفعيل و از مادۀ «خول»، «تَخوِيل» - به طورى که در مجمع البيان گفته - به معناى عطيّه اى بزرگ، به عنوان بخشش و کرامت است.
انسان کفران پیشه، در حال اضطرار، به خدا روی می آورد، و در خوشى ها، او را فراموش می کند
بعد از آن که در آيه قبلى، سخن از کفرانگران نعمت بود و در آن فرمود: «خداى سبحان، با اين که بى نياز از مردم است، مع ذلک اين عمل را براى آنان نمى پسندد»، اينک در اين آيه، تنبه مى دهد به اين که انسان، طبعا کفران پيشه است. با اين که او، بالفطره پروردگار خود را مى شناسد و در هنگام بيچارگى و اضطرار، که دستش از همه جا کوتاه مى شود، بى درنگ رو به سوى او مى کند و از او نجات مى طلبد. همچنان که خود او فرموده: «وَ کَانَ الإنسَانُ کَفُوراً». و نيز فرموده: «إنّ الإنسَانَ لَظَلُومٌ کَفّار».
بنابراين، معناى آيه چنين مى شود که: وقتى شدت و يا مرض يا قحطى و امثال آن به انسان مى رسد، پروردگار خود را، در حالى که اعتراف به ربوبيتش دارد، مى خواند، و به سوى او بر مى گردد، و از ماسواى او اعراض مى کند. از او مى خواهد که گرفتارى اش را برطرف سازد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۶۹
و معناى «ثُمّ إذَا خَوّلَهُ نِعمَةً مِنهَ نَسِىَ مَا کَانَ يَدعُوا إلَيهِ مِن قَبل»، اين است که: چون خداى سبحان، گرفتاری اش را برطرف کرد و نعمتى از ناحيه خود به او داد، سرگرم و مستغرق در آن نعمت شده، دوباره آن گرفتارى اش را از ياد مى برد. گرفتاريى که خدا را به سوى آن مى خواند، يعنى مى خواند تا آن را برطرف کند.
و بنابراين کلم، «ما» در جملۀ «مَا کَانَ يَدعُوا إلَيه»، موصوله است، و منظور از آن، همان گرفتاری هاى قبل از نجات است. و ضمير در «إلَيهِ»، به همان «مَا» بر مى گردد. ولى بعضى گفته اند: «مَا»، مصدريه است و ضمير در «إلَيهّ»، به خداى سبحان بر مى گردد، و معنايش اين است که: دعا کردن به سوى پروردگارش را از ياد مى برد. دعايى که قبل از رفع گرفتارى مى کرد.
بعضى ديگر گفته اند: کلمۀ «مَا»، موصوله است و مراد از آن، خداى سبحان است. اين کلام از ساير وجوه، بعيدتر است.
«وَ جَعَلَ لِلّهِ أندَاداً لِيُضِلّ عَن سَبِيلِه» - کلمۀ «أندَاداً»، به معناى امثال است، و مراد از آن - به طورى که گفته شده - بتها و ربّ النوع هاى آن هاست. و «لام» در جملۀ «لِيُضِلّ عَن سَبِيِلِه»، «لام» عاقبت است، و معنايش اين است که: براى خدا امثالى گرفته، که آن ها را به پندار خود، شريک در ربوبيت و الوهيت مى دانند، تا آن جا که همين پندار، باعث آن مى شود که مردم از راه خدا گمراه گردند. چون مردم داراى اين طبيعت اند که به يکديگر نگاه مى کنند. هرچه آن يکى کرد، اين هم کورکورانه تقليد مى کند، و همان طور که با زبان دعوت مى شوند، با عمل هم دعوت مى شوند.
و بعيد نيست که مراد از «أندَاد»، مطلق اسبابى باشد که بشر بر آن ها اعتماد نموده، و آرامش درونى پيدا مى کند و در نتيجه، از خدا غافل مى ماند. و يکى از آن اسباب، بت هاى بت پرستان است. چون آيه شريفه، همۀ انسان ها را به اين وصف معرفى مى کند، و همۀ انسان ها، بت پرست نيستند. اگرچه مورد آيه، کفّارند، اما مورد، مخصّص نمى شود و باعث نمى گردد که بگوييم منظور از آيه هم، همين مورد خاص است.
«قُل تَمَتَّع بِکُفرِکَ قَلِيلاً إنّکَ مِن أصحَابِ النّار» - يعنى اى انسان غافل از خدا! با همين بى خبريت از خدا، سرگرم باش، سرگرمى اندک و ناپايدارى. چون تو از اهل آتشى، بازگشتت به سوى آتش است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۷۰
و اين امر (سرگرم باش)، امر و دستورى است تهديدى و در معناى خبر دادن است. يعنى: تو، سرانجام به سوى آتش مى روى، و اين سرگرمى در چند روزى اندک، آتش را از تو دفع نمى کند.
«أَمَّنْ هُوَ قَانِتٌ آنَاءَ اللَّيْلِ سَاجِداً وَ قَائماً يَحْذَرُ الآخِرَةَ وَ يَرْجُوا رَحْمَةَ رَبِّهِ ...»:
اين آيه، بى مناسبت و بدون اتصال با آيه قبلى نيست که مى فرمود: «وَ لَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزرَ أُخرَى». چون فحواى آيه قبل اين است که: کافر و شاکر برابر نيستند، و با هم مشتبه و مختلط نمى گردند. و در آيه مورد بحث، آن را توضيح داده مى فرمايد: قانت و عابدى که از عذاب خدا مى ترسد، و به رحمت پروردگارش اميدوار است، با کسى که چنين نيست، يکسان نمى باشد.
پس جمله «أمّن هُوَ قَانِتٌ آنَاءَ اللّيلِ سَاجِداً وَ قَائِماً يَحذَرُ الآخِرَةَ وَ يَرجُو رَحمَةَ رَبّه»، يکى از دو طرف ترديد است، و طرف ديگرش، حذف شده و تقدير کلام، چنين است: «أهَذَا الّذِى ذَکَرنَا خَيرٌ أم مَن هُوَ قَانِتٌ...».
و کلمه «قُنُوت» - به طورى که راغب گفته - به معناى ملازم بودن با عبادت است. البته عبادت با خضوع. و کلمه «آنَاءَ»، جمع «أنى» است، که به معناى وقت است. و معناى «يَحذَرُ الآخِرَة»، «يَحذَرُ عَذَابَ الآخِرَة» است. همچنان که خداى تعالى فرموده: «إنّ عَذَابَ رَبّکَ کَانَ مَحذُوراً». و اين جمله، با جملۀ «يَرجُوا رَحمَةَ رَبّه»، مجموعا خوف از عذاب و رجاء رحمت را مى رسانند. و اگر عذاب را مقيد به آخرت کرد، ولى رحمت را مقيد به آن نکرد، بدين جهت است که رحمت آخرت، اى بسا دنيا را هم فرا مى گيرد.
و معناى آيه اين است که: آيا اين کافر که گفتيم از اصحاب آتش است، بهتر است، يا کسى که همواره ملازم با اطاعت و خضوع براى پروردگارش است و در اوقاتى از شب، هنگامى که فرا مى رسد، به نماز مى ايستد و در حالى که يا در سجده است و يا ايستاده، و از عذاب آخرت مى ترسد، و در عين حال اميدوار به رحمت پروردگارش است؟ يعنى اين دو با هم يکسان نيستند.
«قُل هَل يَستَوِى الّذِينَ يَعلَمُونَ وَ الّذِينَ لَا يَعلَمُون» - در اين آيه، شريفه علم داشتن و نداشتن، هر دو مطلق آمده و نفرموده: علم به چه چيز، وليکن مراد از آن، بر حسب مورد آيه، علم به خداست. چون علم به خداست که آدمى را به کمال مى رساند و نافع به حقيقت معناى کلمه است. و نيز نداشتنش ضرر مى رساند. و اما علوم ديگر مانند مال هستند، که تنها در زندگى دنيا، به درد مى خورد و با فناى دنيا، فانى مى گردد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۷۱
«إنّمَا يَتَذَکّرُ أُولُوا الألبَاب» - يعنى: از اين تذکر، تنها کسانى متذکر مى شوند که صاحبان عقل اند، و اين جمله، در مقام تعليل مساوى نبودن دو طايفه است. مى فرمايد: اين که گفتيم مساوى نيستند، علتش آن است که اوّلى، به حقايق امور متذکر مى شود و دوّمى نمى شود. پس برابر نيستند، بلکه آن ها که علم دارند، بر ديگران رجحان دارند.
«قُلْ يَا عِبَادِ الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا رَبَّکُمْ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا فى هَذِهِ الدُّنْيَا حَسنَةٌ ...»:
جار و مجرور «فِى هَذِهِ الدُّنيَا»، متعلق است به جملۀ «أحسَنُوا». در نتيجه مراد از آن، وعده اى است به کسانى که نيکوکارند، يعنى همواره ملازم اعمال نيک اند. مى فرمايد: اين گونه اشخاص، حسنه و پاداشى دارند که نمى توان وصف آن را بيان کرد.
و در اين آيه، «حسنه» را مطلق آورده و معين نکرده که مراد از آن، پاداش هاى دنيوى و يا اخروى است، و ظاهر اين اطلاق، آن است که: مراد از آن، اعمّ از حسنۀ آخرت و حسنۀ دنيا است، که نصيب مؤمنان نيکوکار مى شود. از قبيل: طيب نفس، سلامت روح، و محفوظ بودن جان ها از آنچه دل هاى کفار بدان مبتلا است. مانند: تشويش خاطر، پريشانى قلب، تنگى سينه، خضوع در برابر اسباب ظاهرى، و نداشتن کسى که در همه گرفتاری هاى روزگار، به او پناهنده شود و از او يارى بگيرد، و در هنگام پيش آمدن حوادث ناگوار، به او تکيه داشته باشد. و همچنين براى مؤمنان نيکوکار در آخرت، سعادت جاودان و نعيم مقيم است. و بعضى از مفسران گفته اند: جملۀ «فِى هَذِهِ الدُّنيَا»، متعلق به «حسنه» است، ولى اين طور نيست.
«وَ أرضُ اللّهِ وَاسِعَةٌ» - اين جمله، تحريک و تشويق ايشان است به مهاجرت کردن از مکه، به خاطر اين که توقف در مکّه براى مؤمنان به رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» دشوار بود، و مشرکان، هر روز بيشتر از روز قبل، سختگيرى مى کردند و ايشان را دچار فتنه و گرفتارى مى نمودند.
البته آيه شريفه، از نظر لفظ عام است و اختصاص به مهاجرت از مکّه ندارد. بعضى از مفسّران گفته اند: «مراد از ارض اللّه، بهشت است. مى فرمايد: بهشت وسيع است، و در آن مزاحمتى نيست، پس در صدد به دست آوردن آن به وسيلۀ اطاعت و عبادت باشید»، وليکن اين معنا، از لفظ آيه بعيد است.
پاداش بی حساب صابران، در پيشگاه پروردگار
«إنّمَا يُوَفّى الصّابِرُونَ أجرَهُم بِغَيِر حِسَاب» - «توفيه اجر»، به معناى آن است که آن را به طور تام و کامل بدهند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۷۲
و از سياق بر مى آيد انحصارى که کلمه «إنّما» مفيد آن است، متوجه جملۀ «بِغَيرِ حِسَاب» باشد. بنابراين، جار و مجرور «بِغَيرِ حِسَاب»، متعلق مى شود به کلمۀ «يُوَفّى»، و صفتى است براى مصدرى که «يُوَفّى» بر آن دلالت دارد.
و معنايش اين است که : صابران اجرشان داده نمى شود، مگر اعطايى بى حساب. پس صابران بر خلاف ساير مردم، به حساب اعمالشان رسيدگى نمى شود و اصلا نامۀ اعمالشان باز نمى گردد، و اجرشان، همسنگ اعمالشان نيست.
در آيه شريفه، «صابران» هم، مطلق ذکر شده و مقيّد به «صبر در اطاعت»، و يا «صبر در ترک معصيت»، و يا «صبر بر مصيبت» نشده، هرچند که صبر در برابر مصائب دنيا، به خصوص صبر در مقابل اذيت هاى اهل کفر و فسوق که به مؤمنان مخلص و باتقوا مى رسد، با مورد آيه منطبق است (وليکن همان طور که در ساير موارد گفته ايم، مورد، مخصّص نيست).
بعضى از مفسران گفته اند: «بِغَيرِ حِسَاب»، حال از «أجرَهُم» است. يعنى اجر بى حساب و بسيار، ولى وجه سابق، قريب تر است به ذهن.
بحث روايتى
در الدر المنثور است که: ابن مردويه، از يزيد رقاشى روايت کرده که گفت: مردى به رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» عرضه داشت: ما اموال خود را به اين و آن مى دهيم، تا در غياب، ذکر خير ما گويند، آيا در اين گونه انفاق ها، اجرى هم داريم يا نه؟
رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» فرمود: خداى تعالى، هيچ عمل نيکى را نمى پذيرد، مگر از کسى که آن را خالص براى خدا انجام داده باشد. آنگاه اين آيه را تلاوت فرمود: «ألِا لِلّهِ الدّينُ الخَالِص».
و نيز، در همان کتاب آمده که ابن جرير، از طريق جويبر، از ابن عباس روايت کرده که در تفسير جملۀ «وَ الّذِينَ اتّخَذُوا مِن دُونِهِ أولِيَاء...» گفته: اين آيه، درباره سه قبيلۀ بنى عامر، بنى کنانه، و بنى سلمه نازل شد، که هر سه، بت مى پرستيدند و مى گفتند ملائکه، دختران خدايند. و نيز مى گفتند: «مَا نَعبُدُهُم إلّا لِيُقَرّبُونَا إلَى اللّهِ زُلفَى».
مؤلف: آيه شريفه، مطلق است و شامل عموم وثنى مذهبان مى شود. و جملۀ «مَا نَعبُدُهُم إلّا لِيُقَرّبُونَا إلَى اللّهِ زُلفَى»، منطق همگى آنان است، و همچنين اعتقاد به فرزند داشتن خدا، و در آيه هم، تصريحى نشده به اين که ملائکه را دختران خدا مى پنداشتند. پس حق مطلب آن است که اين روايت، از باب تطبيق است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۷۳
و در کافى و علل الشرايع، هر يک به سند خود، از زراره، از امام باقر «عليه السلام» روايت آورده اند که در ذيل جملۀ «آنَاءَ اللّيلِ سَاجِداً وَ قَائِماً» فرمود: منظور نماز شب است.
و در کافى، به سند خود، از امام ابى جعفر «عليه السلام» روايت آورده که در ذيل اين آيه از کلام خداى عزّوجلّ که مى فرمايد: «هَل يَستَوِى الّذِينَ يَعلَمُونَ وَ الّذِينَ لَا يَعلَمُونَ إنّمَا يَتَذَکّرُ أُولُوا الألبَاب» فرموده: ما هستيم که داراى علميم و دشمنان مايند که بى علم اند؛ و شيعيان ما صاحبان خردند.
مؤلف: اين مضمون، به طرق بسيارى، از امام باقر و صادق «عليهما السلام» روايت شده، و از باب تطبيق کلّى بر مورد است، نه از باب تفسير.
و در الدر المنثور است که: ابن سعد، در طبقات خود و ابن مردويه، از ابن عباس روايت کرده اند که در ذيل جملۀ «أمّن هُوَ قَانِتٌ آنَاءَ اللّيلِ سَاجِداً وَ قَائِماً» گفته است: اين آيه، در حقّ «عمار بن ياسر» نازل شد.
مؤلف: نظير اين مضمون، از جويبر، از عکرمه نيز نقل شده. و از جويبر، از ابن عباس نيز آمده که گفت: اين آيه درباره ابن مسعود، عمّار، و سالم مولاى ابى حذيفه نازل شده.
و از ابى نعيم و ابن عساکر، از ابن عُمَر روايت شده که گفت: عثمان بوده، و روايات ديگرى، آن را درباره اشخاص ديگرى دانسته اند.
و همۀ اين روايات، از باب تطبيق عموم آيه، به مورد آن است، نه اين که آيه در خصوص موردى نازل شده باشد، تا شأن نزول اصطلاحى باشد. چون اين سوره، يک مرتبه و دفعتاً نازل شده است. (ديگر معنا ندارد که دربارۀ همه نامبردگان نازل شده باشد).
و در مجمع البيان آمده که عياشى، به سند خود، از عبداللّه بن سنان، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که فرمود رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» فرمود: روزى که نامه هاى اعمال باز مى شود و ميزان اعمال نصب مى گردد، براى اهل بلاء، نه ميزانى نصب مى شود، و نه نامۀ عملى باز مى گردد. آن وقت اين آيه را تلاوت فرمود: «إنّمَا يُوَفّى الصّابِرُونَ أجرَهُم بِغَيرِ حِسَاب».
مؤلف: در الدر المنثور هم از ابن مردويه، از انس بن مالک، از رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» روايتى نقل کرده که در آن، اين مضمون آمده.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۷۴
آيات ۱۱ - ۲۰ سوره زمر
قُلْ إِنّى أُمِرْت أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ مخْلِصاً لَّهُ الدِّينَ(۱۱)
وَ أُمِرْتُ لاَنْ أَکُونَ أَوَّلَ الْمُسلِمِينَ(۱۲)
قُلْ إِنّى أَخَافُ إِنْ عَصيْتُ رَبّى عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ(۱۳)
قُلِ اللَّهَ أَعْبُدُ مُخْلِصاً لَّهُ دِينى (۱۴)
فَاعْبُدُوا مَا شِئْتُم مِّن دُونِهِ قُلْ إِنَّ الخَْاسِرِينَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنفُسَهُمْ وَ أَهْلِيهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَلا ذَلِک هُوَ الخُْسرَانُ الْمُبِينُ(۱۵)
لهَُم مِّن فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ مِّنَ النَّارِ وَ مِن تَحْتهِمْ ظُلَلٌ ذَلِک يُخَوِّف اللَّهُ بِهِ عِبَادَهُ يَا عِبَادِ فَاتَّقُونِ(۱۶)
وَ الَّذِينَ اجْتَنَبُوا الطاغُوت أَن يَعْبُدُوهَا وَ أَنَابُوا إِلى اللَّهِ لهَُمُ الْبُشرَى فَبَشّرْ عِبَادِ(۱۷)
الَّذِينَ يَستَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسنَهُ أُولَئک الَّذِينَ هَدَاهُمُ اللَّهُ وَ أُولَئک هُمْ أُولُوا الاَلْبَابِ(۱۸)
أَ فَمَنْ حَقَّ عَلَيْهِ کلِمَةُ الْعَذَابِ أَ فَأَنت تُنقِذُ مَن فى النَّارِ(۱۹)
لَکِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبّهُمْ لهَُمْ غُرَفٌ مِّن فَوْقِهَا غُرَفٌ مَّبْنِيَّةٌ تجْرِى مِن تَحْتهَا الاَنهَارُ وَعْدَ اللَّهِ لا يُخْلِف اللَّهُ الْمِيعَادَ(۲۰)
«ترجمه آيات»
بگو: من مأمور شده ام که خدا را بپرستم و دين را خالص براى او بدانم (۱۱).
و نيز مأمورم که اولين مسلمان باشم (۱۲).
بگو: من مى ترسم در صورت نافرمانى ام از امر خدا، دچار عذاب روزى عظيم گردم (۱۳).
بگو: من تنها خدا را مى پرستم و دين خود را، براى او خالص مى سازم (۱۴).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۷۵
شما هرچه مى خواهيد به جاى خدا بپرستيد، بگو براستى زيانکاران واقعى آن هايند که نفس خود و خويشان خود را در روز قيامت باخته باشند، آگاه باشيد که به راستى خسران مبين، همين است (۱۵).
که از بالاى سر طبقاتى از آتش و در زير پا طبقاتى از آتش دارند. اين است که خداوند، بندگان خود را با آن مى ترساند که اى بندگان من، از قهر من بپرهيزيد (۱۶).
و کسانى که اجتناب دارند از طاغوت از اين که او را بپرستند و به سوى خدا باز می گردند، ايشان (نزد خدا) بشارت دارند. پس بندگان مرا بشارت ده (۱۷).
همان هايى را که به هر سخنى گوش مى دهند، پس بهترين آن را پيروى مى کنند. آنان هستند که خدا هدايتشان کرده و آنان هستند صاحبان خرد (۱۸).
آيا کسى که عذاب برايش حتمى شده، آيا تو مى خواهى کسى را که داخل آتش است، نجات دهى؟ (۱۹)
ليکن کسانى که از پروردگارشان مى ترسند، غرفه هايى دارند که مافوق آن نيز، غرفه هايى است بنا شده، که از دامنه و چشم اندازش، نهرها جارى است. اين وعدۀ خداست و خدا، خُلف وعده نمى کند(۲۰).
«بیان آيات»
در اين آيات، به نوعى به آغاز کلام برگشت شده، رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» را دستور مى دهد به مردم ابلاغ کند که اگر ايشان را به توحيد و اخلاص دين براى خدا مى خواند، بدان جهت است که او مأمور از طرف خداست. و نيز مأمور شده است که خود او هم، مانند سايرين به اين دعوت پاسخ مثبت دهد.
چيزى که هست، اين فرق را با سايرين دارد که او، بايد اولين کس باشد به اسلام آوردن و تسليم در برابر آنچه به سويش دعوت مى کند، و خلاصه به چيزى دعوت کند که خودش قبل از دعوت ديگران، به آن ايمان داشته باشد. حال چه اين که مردم دعوتش را بپذيرند و يا آن را رد کنند.
پس ديگر مردم چشم اين طمع را نبايد داشته باشند که آن جناب بر خلاف دعوتش عمل کند و سيره اش مخالف دعوتش باشد. براى اين که آن جناب، دعوت پروردگار خود را قبلا پذيرفته و اجابت کرده، و او در دين خود استوار و ثابت قدم و از عصيان خداى تعالى، ترسان است. با چنين حالى مردم را دعوت مى کند، کفار را انذار و مؤمنان را بشارت مى دهد. آنان را به عذابى که خدا برايشان آماده کرده، و اينان را به نعيمى که خدا برايشان تهيه کرده.
رده:تفسیر المیزان