المیزان جلد۱۸ بخش۲۸
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۵۳
آيات ۱۶ - ۲۳ سوره محمّد
وَ مِنهُم مَّن يَستَمِعُ إِلَيْک حَتى إِذَا خَرَجُوا مِنْ عِندِک قَالُوا لِلَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مَا ذَا قَالَ ءَانِفاً أُولَئک الَّذِينَ طبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبهِمْ وَ اتَّبَعُوا أَهْوَاءَهُمْ(۱۶)
وَ الَّذِينَ اهْتَدَوْا زَادَهُمْ هُدًى وَ ءَاتَاهُمْ تَقْوَاهُمْ(۱۷)
فَهَلْ يَنظرُونَ إِلّا السّاعَةَ أَن تَأْتِيهُم بَغْتَةً فَقَدْ جَاءَ أَشرَاطُهَا فَأَنّى لهَُمْ إِذَا جَاءَتهُمْ ذِکْرَاهُمْ(۱۸)
فَاعْلَمْ أَنَّهُ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ وَ استَغْفِرْ لِذَنبِک وَ لِلْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ وَ اللَّهُ يَعْلَمُ مُتَقَلَّبَکُمْ وَ مَثْوَاکُم(۱۹)
وَ يَقُولُ الَّذِينَ ءَامَنُوا لَوْلا نُزِّلَت سورَةٌ فَإِذَا أُنزِلَت سورَةٌ محْکَمَةٌ وَ ذُکِرَ فِيهَا الْقِتَالُ رَأَيْت الَّذِينَ فى قُلُوبهِم مَّرَضٌ يَنظرُونَ إِلَيْک نَظرَ الْمَغْشىِّ عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَأَوْلى لَهُمْ(۲۰)
طاعَةٌ وَ قَوْلٌ مَّعْرُوفٌ فَإِذَا عَزَمَ الاَمْرُ فَلَوْ صدَقُوا اللَّهَ لَکانَ خَيراً لَّهُمْ(۲۱)
فَهَلْ عَسيْتُمْ إِن تَوَلَّيْتُمْ أَن تُفْسِدُوا فى الاَرْضِ وَ تُقَطعُوا أَرْحَامَکُمْ(۲۲)
أُولَئک الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فَأَصمَّهُمْ وَ أَعْمَى أَبْصارَهُمْ(۲۳)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۵۴
«ترجمه آيات»
و بعضى از آن کفار به تلاوت قرآنت گوش مى دهند، ولى همين که بيرون مى شوند، از آنان که خداوند آگاهی شان داده، مى پرسند: همين چند لحظه قبل چه گفت؟ اينان کسانى هستند که خدا بر دل هايشان مُهر نهاده و در نتيجه هواهاى نفسانى خود را پيروى مى کنند (۱۶).
و کسانى را که راه يافته اند، هدايتشان را بيشتر مى کند و از مراحل تقوا، آنچه را که اهليت آن را دارند، به ايشان مى دهد (۱۷).
آيا اين کفار منتظر آنند که قيامت ناگهانى بيايد، آن وقت ايمان آورند، اينک علامت هاى آن آمده، ايمان بياورند و اما خود قيامت، اگر بيايد، ديگر کجا مى توانند به خود آيند و از تذکر خود بهره مند شوند(۱۸).
پس بدان که هيچ معبودى جز او نيست و براى گناه خود و مؤمنان و مؤمنات استغفار کن، که خدا به سکونت و انتقال شما آگاه است (۱۹).
و آن هايى که ايمان آوردند، مى گويند: چرا سوره اى جديد نازل نمى شود، ولى همين که سوره اى محکم نازل شد و در آن دستور قتال آمد، آن هايى که در دل بيمارى دارند، آن چنان به تو نگاه مى کنند و خيره مى شوند، که محتضرِ دم مرگ به اطرافيان خود خيره مى شود و بايد هم چنين نظر کنند (۲۰).
(چون دروغ مى گفتند که ما ايمان آورديم) و گرنه معناى اين که گفتند سمعا و طاعتا، که در جاى خود سخنى درست بود، اين بود که بر ما اعتماد کنند و وقتى فرمانى (از ناحيه خدا) داده مى شود، خدا را تصديق کنند که اگر چنين مى کردند، برايشان بهتر بود (۲۱).
بايد به ايشان گفت اگر تصديق نکنيد، انتظار جز اين از شما نمى رود که در زمين فساد راه انداخته، رحم خود را قطع کنيد (۲۲).
اينان کسانى هستند که خدا لعنتشان کرده، و کر و کورشان ساخته است (۲۳).
چرا در قرآن تدبر نمى کنند، آيا بر دل هايشان قفل زده شده است ؟ (۲۴)
کسانى که بعد از روشن شدن راه هدايت، به کفر قبلى خود بر مى گردند، شيطان اين عمل زشت را در نظرشان زينت داده و به آمالى کاذب، آرزومندشان کرده است (۲۵).
و اين را بدان جهت گفتيم که اين بيماردلان به کفارى که از آيات خدا کراهت دارند، گفتند: ما در پاره اى امور شما را اطاعت خواهيم کرد و خدا بر اسرار نهانشان آگاه است (۲۶).
چطور است حالشان وقتى که ملائکه جانشان را مى گيرند و به صورت و پشتشان مى کوبند (۲۷).
و براى اين مى کوبند که همواره دنبال چيزى هستند که خدا را به خشم مى آورد و از هرچه مايه خشنودى خدا است، کراهت دارند، خدا هم اعمالشان را بى نتيجه و اجر کرد (۲۸)
بلکه اين بيماردلان پنداشته اند که خدا کينه هاى درونى شان را بيرون نمى کند (۲۹).
و ما اگر بخواهيم تک تک آنان را به تو نشان مى دهيم، ولى تو خودت ايشان را هم به علامت هايشان خواهى شناخت و هم به لحن سخنانشان مى شناسى و خدا از اعمال شما اطلاع دارد (۳۰).
و ما به طور قطع همه شما را مى آزماييم، تا معلوم کنيم مجاهدان و خويشتنداران چه کسانى هستند و اعمالتان خبر دهد که در باطن چه داريد (۳۱).
به درستى کسانى که کافر شدند و از راه خدا جلوگيرى نموده با رسول دشمنى ورزيدند، با اين که هدايت برايشان روشن گرديد، هرگز ضررى به خدا نمى زنند و به زودى اعمالشان بى نتيجه و بى اجر مى شود(۳۲).
«بیان آيات»
سياق اين آيات، طبق سياق آيات قبلى جريان يافته و در آن متعرض حال کسانى شده که منافق و بيمار دل اند، و بعد از ايمان به کفر بر مى گردند.
«وَ مِنهُم مَن يَستَمِعُ إلَيکَ حَتّى إذَا خَرَجُوا مِن عِندِکَ قَالُوا لِلّذِينَ أُوتُوا العِلمِ مَاذَا قَالَ آنِفاً...»:
کلمه «آنفا»، اسم فاعل است که بنابر ظرفيت منصوب شده. ممکن هم هست نصب آن از اين جهت باشد که مفعول فيه قرار گرفته و معناى آن «لحظه اى قبل از اين لحظه» است. بعضى گفته اند: معناى «آنفا»، همين ساعت است. به هر حال اين کلمه، از واژه «أنف: بينى» گرفته شده.
و ضمير در جمله «وَ مِنهُم مَن يَستَمِعُ إلَيکَ»، به کفار بر مى گردد. و مراد از گوش دادنشان به رسول خدا، گوش دادن به قرآن خواندن آن جناب و بياناتى است که در اصول معارف و احکام دين داشته.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۵۶
«حَتّى إذَا خَرَجُوا مِن عِندِک» - ضمير در «خَرَجُوا»، به کلمه «مَن: کسى که» بر مى گردد. و اگر آن را جمع آورده، به اعتبار معناى آن است، همچنان که اگر «يَستَمِعُ» را مفرد آورده، به اعتبار لفظ آن است.
و استفهام در جمله «مَاذَا قَالَ آنِفا»، به قول بعضى، براى به دست آوردن حقيقت مطلب است. چون آن ها غرق در کبر و غرور و پيروى هواهاى خود بودند و اين هواها نمى گذاشت سخن حق را بفهمند، همچنان که در جاى ديگر فرموده: «فَمَالِ هَؤُلاء القَومَ لا يَکَادُونَ يَفقَهُونَ حَدِيثا».
بعضى هم گفته اند: استفهام به منظور استهزاء است. بعضى گفته اند: براى تحقير است. تو گويى سخن حق در نظرشان پر از اباطيل بوده و اصلا معناى درستى نداشته. و براى هر يک از اين سه قول، وجهى است.
«أُولَئِکَ الّذِينَ طَبَعَ اللّهُ عَلى قُلُوبِهِم» - اين جمله در مقام معرفى کفار است، و جمله «وَ اتّبَعُوا أهوَاءَهُم»، تعريفى ديگر و به منزله عطف تفسير است براى تعريف اول، و از آن بر مى آيد که در حقيقت معناى پيروى هواها، امارت و فرماندهى طبع بر قلب و عقل است. پس قلبى که محکوم طبع نبوده و بر طهارت فطرى و اصلى خود باقى مانده باشد، در فهم معارف دينى و حقائق الهى درنگى ندارد.
اثر متفاوت استماع قرآن بر دل کفار و مؤمنان هدايت يافته
«وَ الَّذِينَ اهْتَدَوْا زَادَهُمْ هُدًى وَ ءَاتَاهُمْ تَقْوَاهُمْ»:
مقابله اى که بين اين آيه و آيه قبلى به چشم مى خورد، اين نکته را مى فهماند که مراد از «إهتداء»، معنايى است مقابل ضلالتى که طبع در قلب ايجاد مى کند. پس اهتداء عبارت است از: تسليم شدن و پيروى کردن هر حقى که فطرت سالم به سوى آن هدايت مى کند، و زيادى هدايت در جمله «و هدايتشان را زياد کرد»، عبارت است از اين که خداى سبحان، درجه ايمان او را بالا ببرد. در سابق هم گفتيم که ايمان و هدايت، مراتب مختلفى دارد. و مراد از «تقوى»، معنايى است مقابل پيروى هواها، که به صورت پرهيز از محارم الهى و اجتناب از ارتکاب گناهان جلوه مى کند.
با اين بيان روشن شد که زياد شدن هدايت مربوط به تکميل در ناحيه علم است، و دادن تقوا، مربوط به ناحيه عمل است. و نيز با مقابله مذکور روشن مى شود که اثر طبع بر دل ها، نتيجه نداشتن کمال علم و پيروى هواى نفس، و نتيجه فقدان عمل صالح و محروميت از آن است. و اين با بيان گذشته ما که گفتيم جمله «وَ اتّبَعُوا أهوَائَهُم»، به منزله عطف تفسيرى است براى جمله «طَبَعَ اللّه ...» منافاتى ندارد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۵۷
«فَهَلْ يَنظرُونَ إِلا السّاعَةَ أَن تَأْتِيهُم بَغْتَةً فَقَدْ جَاءَ أَشرَاطهَا ...»:
«نظر» که مصدر «يَنظُرُونَ» است به معناى انتظار است. و کلمه «أشراط»، جمع «شرط» به معناى علامت است. و اصل در معناى شرط، همان توقف است. چيزى که هست، از آن جايى که وجود شرط علامت وجود مشروط است، کلمه مزبور را در معناى علامت نيز استعمال مى کنند.
مقصود از اين که فرمود: «علامت هاى قيامت آمده است»
پس «اشراط قيامت»، به معناى علامت هاى آن است.
و چون سياق آيه، سياق تهکّم است، بايد گفت کأنّه مردم در موقفى ايستاده اند که يا از حق پيروى مى کنند و عاقبت به خير مى گردند، و يا منتظر قيامت هستند و به هيچ وظيفه اى عمل نمى کنند، تا اين که مشرف بر آن مى شوند. آنگاه يقين به وقوعش پيدا نموده و متذکر مى شوند و ايمان آورده، پيرو حق مى گردند. اما امروز گوششان بدهکار پيروى حق نيست و با هيچ محبت و موعظه و يا عبرتى خاضع نمى شوند.
اما تذکرى که بعد از وقوع قيامت برايشان دست مى دهد، هيچ سودى به حالشان ندارد. چون قيامت بدون اطلاع قبلى مى آيد. وقتى علامت هاى آن پيدا مى شود، ديگر مهلتشان نمى دهد که به دنبال آن تذکر و خضوع و ايمان، دست به عملى صالح زنند، تا تذکرشان مايه سعادتشان شود. و وقتى قيامت برپا شود، ديگر وقت عمل باقى نمانده، چون آن روز، روز جزاء است، نه روز عمل، همچنان که قرآن فرموده: «يَومَئِذٍ يَتَذَکّرُ الإنسَانُ وَ أنّى لَهُ الذّکرَى * يَقُولُ يَا لَيتَنِى قَدّمتُ لِحَيَاتِى».
علاوه براين، اشراط و علامت هاى قيامت آمده و محقق شده. و شايد مراد از علامت هاى آن، خلقت انسان و دو نوع بودن آن - نوعى صلحاء و نوعى مفسدين، نوعى متقيان و نوعى فجار باشد که خود همين، قيامتى مى خواهد تا بين اين دو نوع جدايى بيندازد. يکى هم مرگ است، که آن نيز از اشراط وقوع قيامت است.
بعضى از مفسران گفته اند: منظور از اين که فرموده: «علامت هاى قيامت آمده»، ظهور رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» است که آخرين انبياء است و در عهد او، شق القمر - که يکى از علامت ها است - صورت گرفت. و يکى نزول قرآن است که آخرين کتب آسمانى است.
اين آن معنايى است که تدبّر در آيه به دست مى دهد و به طورى که ملاحظه مى کنيد، در عين اين که جنبه اتمام حجت دارد، حجتى برهانى نيز هست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۵۸
و بنابر اين، کلمه «بغتة»، حال از آمدن قيامت است که آن را به منظور بيان واقع آورد، تا جمله «فَأنّى لَهُم إذَا جَاءَتهُم ذِکرَيهُم» را بر آن متفرع کند و از آن نتيجه بگيرد. نه اين که قيد انتظار باشد تا معنا چنين شود: «کفار منتظر آنند که قيامت ناگهان بيايد». و به خاطر دفع همين توهم بود که فرمود: «إلّا السّاعَة أن تَأتِيَهُم بَغتَةً»، و گرنه مى فرمود: «هَل يَنظُرُونَ إلّا أن تَأتِيَهُمُ السّاعَةُ بَغتَةً».
«فَأنّى لَهُم إذَا جَاءَتهُم ذِکرَيهُم» - کلمه «أنّى»، خبرى است که قبل از مبتداء آمده. و کلمه «ذِکرَيهُم»، مبتدایى است که مؤخر آمده. و جمله «إذَا جَاءَتهُم»، جمله اى است معترضه که بين مبتداء و خبر فاصله شده. و معناى جمله اين است که: چگونه مى توانند متذکر شوند بعد از آمدن قيامت؟ يعنى چگونه از تذکر خود در آن روز انتفاع مى برند، روزى که عمل سودى ندارد و فقط روز جزاء است.
مفسران در معناى جمله هاى آيه و معناى مجموع آن جملات، اقوالى مختلف دارند که از نقل آن صرف نظر کرديم. اگر کسى بخواهد، مى تواند به تفاسير مفصل مراجعه کند.
«فَاعْلَمْ أَنَّهُ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ وَ استَغْفِرْ لِذَنبِک وَ لِلْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ ...»:
بعضى از مفسران گفته اند: اين آيه، نتيجه اى است که از همه آيات قبلى گرفته مى شود. يعنى از سعادت مؤمنان و شقاوت کفار. گويا فرموده: حال که معلوم شد سعادت آن طایفه و شقاوت اين دسته چه دليلى دارد، پس نسبت به علمى که به وحدانيت خداى سبحان دارى، ثابت قدم باش. در نتيجه معناى «فَاعلَم»، «ثابت در علم باش» است.
ممکن هم هست آيه شريفه تفريع بر دو آيه قبل باشد. يعنى آيه «وَ مِنهُم مَن يَستَمِعُ إلَيکَ ... وَ آتَاهُم تَقوَاهُم»، که مى فرمايد: خداى تعالى، مُهر مى زند بر دل هاى مشرکان و به حال خود رهايشان مى کند، تا هر گناهى خواستند بکنند، و نسبت به کسانى که به راه توحيد و ايمان به او هدايت يافته اند، عکس اين عمل را رفتار مى کند.
پس گويا گفته شده: حال که جريان بدين قرار است، پس تو به علمى که به وحدانيت إله دارى، تمسک بجوى و از گناهت و گناه زنان و مردان مؤمن امتت، طلب مغفرت کن، تا از آن هايى نباشى که خدا بر دل هايشان مُهر زده و آن ها را به سبب اين که رهايشان کرده، از نعمت تقوا محرومشان ساخته. مؤيّد اين وجه، ذيل آيه است که مى فرمايد: «وَ اللهُ يَعلَمُ مُتَقَلّبَکُم وَ مَثوَيکُم».
پس معناى جمله: «فَاعلَم أنّهُ لا إلهَ إلّا اللّه» - به طورى که سياق هم تأييدش مى کند - اين است که: تو به علمى که نسبت به «لا إله إلّا اللّه» دارى، تمسک بجوى و آن را رها نکن و براى گناهت طلب مغفرت کن.
در سابق، در معناى نسبت گناه به رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» توضيحى گذشت، و نيز به زودى در تفسير اول سوره «فتح»، توضيحى در اين زمينه خواهد آمد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۵۹
«وَ لِلمُؤمِنِينَ وَ المُؤمِنَات» - اين جمله، دستور مى دهد به رسول خدا که براى مؤمنين و مؤمنات از امتش طلب مغفرت کند. و حاشا بر خداى تعالى که دستور استغفار بدهد و آن استغفار را با مغفرت مواجه نسازد. دستور دعا بدهد و اجابت نکند.
معناى اين که خدا «مُتَقَلّب» و «مثواى» شما را مى داند
«وَ اللّهُ يَعلَمُ مُتَقَلّبَکُم وَ مَثوَيکُم» - اين جمله، مطلب اول آيه که مى فرمود: «فَاعلَم أنّهُ» را تعليل مى کند و ظاهرا کلمه «مُتَقَلّب»، مصدر ميمى به معناى انتقال از حالى به حالى باشد. و همچنين کلمه «مَثوَى»، به معناى مصدرى، يعنى استقرار و سکونت باشد و مراد اين باشد که خداى تعالى، همه احوال شما را مى داند. هم حال دگرگونگى شما را، و هم ثباتتان را. هم حرکتتان را، هم سکونتان را. پس چه بهتر که بر دين توحيد ثابت باشيد و از او طلب مغفرت کنيد و بترسيد از اين که مُهر بر دل هايتان زده، مهارتان را به دست هواهايتان بسپارد.
بعضى از مفسران گفته اند: مراد از «مُتَقَلّب» و «مَثوى»، تصرف در زندگى و دنيا و استقرار در آخرت است. بعضى ديگر گفته اند: «تقلّب»، به معناى تصرف در بيدارى، و «مَثوى»، به معناى محل خواب است. بعضى ديگر گفته اند: «تقلّب»، تصرف در معايش و کار و کسب، و «مَثوى»، استقرار در منازل است، ولى آنچه ما اختيار کرديم، ظاهرتر و عمومى تر است.
«وَ يَقُولُ الَّذِينَ ءَامَنُوا لَوْلا نُزِّلَت سُورَةٌ فَإِذَا أُنزِلَت سُورَةٌ ...»:
کلمه «لَولا»، به معناى کلمه «هَلّا: چرا» است. مى پرسند: چرا سوره اى نازل نشد و به اين وسيله اظهار رغبت مى کنند به اين که سوره اى جديد نازل شود و تکاليفى جديد بياورد، تا امتثالش کنند. و مراد از «سوره محکمه»، سوره اى است که بيانش روشن و بدون تشابه باشد. و مراد از اين که فرمود: «در آن قتال ذکر شود»، اين است که در آن به قتال امر شود.
و مراد از «الّذِينَ فِى قُلُوبِهِم مَرَضٌ»، مؤمنانى است که ايمانشان ضعيف است، نه منافقان. چون آيه صريح است در اين که اظهار کنندگان مذکور که آن حرف ها را زدند، مؤمنان بوده اند، نه منافقان و نه اعم از مؤمنان و منافقان. چون عبارت «الّذِينَ آمَنُوا»، منافقان را شامل نمى شود، مگر با نوعى مسامحه که آن هم لايق به کلام خداى تعالى نيست.
پس آيه مورد بحث، نظير آيه «ألَم تَرَ إلَى الّذِينَ قِيلَ لَهُم کُفُّوا أيدِيَکُم وَ أقِيمُوا الصّلوةَ وَ آتُوا الزّکوةَ فَلَمّا کُتِبَ عَلَيهِمُ القِتَالُ إذَا فَرِيقٌ مِنهُم يَخشَونَ النّاسَ کَخَشيَةِ اللّه أو أشَدّ خَشيَة» است، که در باره طایفه اى از مؤمنان مى فرمايد: وقتى جهاد بر آنان واجب شد، مانند ساير مردم يا بيشتر، به ترس افتادند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۶۰
و معناى جمله «المَغشِىّ عَلَيهِ مِنَ المَوت»، محتضرى است که در سکرات مرگ قرار گرفته. و کلمه «غشيه» و «غِشَاوَة»، به معناى پوشاندن و پيچيدن چيزى در لفافه است، و چون با صيغه مجهول گفته مى شود: «غشى عَلى فُلان»، معنايش اين است که فلانى در اثر عارضه اى فهمش از کار افتاد. و «نَظر المَغشِىّ عَلَيهِ مِنَ المَوت»، نگاهى است که محتضر به تو مى افکند، بدون اين که پلک را به هم زند.
در جمله «فَأولَى لَهُم»، احتمال دارد خبرى باشد از مبتدایى محذوف که تقدير آن «أولَى لَهُم ذَلِک» است. يعنى سزاوارشان اين است که اين طور نظر کنند. يعنى به حالت احتضار درآمده، بميرند. و از اصمعى نقل شده که گفته: «أولَى لَکَ»، کلمه تهديد است، و معنايش به فارسى «شر، يقه ات را گرفت» مى باشد و اين آيه، نظير آيه شريفه «أولَى لَکَ فَأولَى * ثُمّ أولَى لَکَ فَأولَى» است.
و معناى آيه اين است که: آن هايى که ايمان آوردند، مى گويند: چرا سوره اى نازل نشد، ليکن وقتى سوره اى محکم و بدون شبهه نازل شد و در آن مأمور به قتال و جهاد شدند، مى بينى افراد ضعيف الايمان از ايشان را که از شدت ترس به تو نظرى مى افکنند، که محتضر به اطرافيان خود مى افکند و سزاوارشان هم همين است.
معناى آيه: «طَاعَةٌ وَ قَولٌ مَعرُوفٌ...»
«طاعَةٌ وَ قَوْلٌ مَّعْرُوفٌ فَإِذَا عَزَمَ الاَمْرُ فَلَوْ صدَقُوا اللَّهَ لَکانَ خَيراً لَّهُمْ»:
جمله «عَزم الأمر»، به اين معنا است که مسأله جدّى و منجر شد. و جمله «طَاعَةٌ وَ قَولٌ مَعرُوفٌ» گويا خبرى است براى مبتدایى محذوف، که تقدير آن «أمرنا طاعة ...»، و يا «أمرُهُم طَاعَة...»، و يا «شأنهم طَاعَة...»، و يا «إيمانهم بنا طَاعَة...» است. يعنى ايمان آنان به ما، طاعتى است که بر آن با ما پيمان بستند و قولى معروف و غير منکر است که گفتند، و آن اين بود که اظهار سمع و طاعت کردند. همچنان که خداى تعالى، در جاى ديگر از ايشان حکايت کرده، مى فرمايد: «آمَنَ الرّسُولُ بِمَا أُنزِلَ إلَيهِ مِن رَبّه وَ المُؤمِنُون... وَ قَالُوا سَمِعنَا وَ أطَعنَا».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۶۱
و بنابراين، جمله «فَإذَا عَزَمَ الأمر فَلَو صَدَقُوا اللّهَ لَکَانَ خَيراً لَهُم» کمال اتصال را به ماقبل خود دارد، و معنايش اين است که: امر همان است که به خدا بر سر آن امر اعتماد کرده و گفتند: «سَمِعنَا وَ أطَعنَا». پس اگر اينان در هنگامى که تکليف منجر مى شود خدا را در آنچه خود گفتند تصديق نموده و در آنچه دستور داده - که از آن جمله امر به قتال است - اطاعت کنند، برايشان بهتر است.
احتمال هم دارد کلمه «طاعة...»، خبرى باشد براى ضميرى که به قتال مذکور بر مى گردد و تقدير چنين باشد: آن قتال که در اين سوره نامش برده شد، طاعتى است از مؤمنان و قولى است معروف. پس اگر ايشان در هنگامى که تکليف منجر مى شود خدا را در ايمانشان تصديق کنند و او را اطاعت نمايند، برايشان بهتر است. اما اين که رفتن به قتال اطاعتى است از ايشان، روشن است. و اما اين که قولى است معروف، دليلش اين است که واجب شدن قتال و امر به دفاع از مجتمع صالح اسلامى به منظور ابطال و خنثى کردن نقشه دشمن نيز قولى است پسنديده، که همه عقلا آن را مى پسندند.
بعضى هم گفته اند: کلمه «طاعة...»، مبتدایى است که خبرش حذف شده و تقدير آن «طاعة و قول معروف خيرٌ لَهُم» است. يعنى اطاعت خدا و قول معروف براى آنان بهتر است. بعضى ديگر گفته اند: مبتدایى است که خبرش «فَأولَى لَهُم» در آيه قبلى است. پس اين آيه تتمه آيه قبلى است. ولى اين تفسير بسيار ناپسند است و از آن بدتر، اين تفسير است که بعضى گفته اند: «کلمه طاعة...»، صفت براى سوره است، آن جا که فرموده: «فَإذَا أنزِلَت سُورة». و وجوهى ديگر نيز گفته اند.
«فَهَلْ عَسيْتُمْ إِن تَوَلَّيْتُمْ أَن تُفْسِدُوا فى الاَرْضِ وَ تُقَطعُوا أَرْحَامَکُمْ»:
خطاب در اين آيه به همان کسانى است که فرمود: در دل هايشان مرض هست، و از رفتن به جهاد در راه خدا بهانه جويى مى کردند. و به همين جهت، خطاب را به ايشان کرد تا توبيخ و سرزنش شديدتر کند. و استفهام در آيه، استفهام تقريرى است. مى خواهد بفرمايد: شما اين طوريد. و کلمه «تَولّى»، به معناى اعراض است و مراد از آن، اعراض از کتاب خدا و معارف آن و برگشتن به شرک و ترک کردن دين است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۶۲
و معناى آيه اين است که: آيا از شما توقع مى رفت که از کتاب خدا و عمل به آنچه در آن است - که يکى از آن ها جهاد در راه خدا است - اعراض نموده و در نتيجه، دست به فساد در زمين بزنيد و با قتل و غارت و هتک عرض و به علت تکالب بر سر جيفه دنيا قطع رحم کنيد؟ مى خواهد بفرمايد: در صورتى که اعراض کنيد، توقع همه اين انحراف ها از شما مى رود.
با اين بيان روشن گرديد که آيه شريفه مى خواهد جمله «لَکَانَ خَيراً لَهُم» را که در آيه قبل بود، تعليل کند و به همين جهت در اول آن حرف «فاء» را آورد.
بعضى از مفسران گفته اند: مراد از «تَولّى»، تصدى حکم و ولايت است و معنايش اين است که: آيا از شما انتظار مى رفت که اگر به مقام ولايت رسيديد، در زمين فساد کنيد و با ريختن خون هاى حرام و گرفتن رشوه، و جور در حکم، قطع رحم نماييد. ولى اين معنا از سياق آيه بعيد است.
«أُولَئک الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فَأَصمَّهُمْ وَ أَعْمَى أَبْصارَهُمْ»:
اشاره «اولئک - اينان»، به مفسدان در زمين و قطع کنندگان رحم است. ايشان را چنين توصيف کرده که خدا لعنتشان کرده و کرشان ساخته، ديگر سخن حق را نمى شنوند و چشمشان را کور کرده، ديگر حق را نمى بينند. چون در واقع ديده آدمى کور نمى شود، بلکه دل هايى که در سينه ها است، کور مى گردد.
«أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْءَانَ أَمْ عَلى قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا»:
استفهام در اين جمله توبيخى است. و ضمير جمع در «يَتَدَبّرُون»، به همان نامبردگان در آيه قبل بر مى گردد. و اگر کلمه «قلوب» را نکره آورد، براى اين است که - به قول بعضى - دلالت کند بر اين که مراد، قلوب آنان و امثال ايشان است.
در مجمع البيان گفته: اين آيه دلالت دارد بر بطلان اين سخن که بعضى گفته اند: جایز نيست کسى ظاهر قرآن را تفسير کند، مگر به وسيله خبرى که از ائمه رسيده باشد و يا انسان خودش از امام چيزى شنيده باشد.
«إِنَّ الَّذِينَ ارْتَدُّوا عَلى أَدْبَارِهِم مِّن بَعْدِ مَا تَبَينَ لَهُمُ الْهُدَى الشيْطانُ سوَّلَ لَهُمْ وَ أَمْلى لَهُمْ»:
کلمه «ارتداد على الأدبار»، به معناى برگشتن به عقب بعد از رو آوردن است؛ و اين استعاره اى است که منظور از آن ترک کردن بعد از گرفتن است. و کلمه «تَسوِيل» - که مصدر «سوّل» است، به معناى جلوه دادن چيزى است که نفس آدمى حريص بر آن است، به طورى که زشتى هايش هم در نظر زيبا شود. و مراد از «إملاء»، امداد و يا طولانى کردن آرزو است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۶۳
«ذَلِک بِأَنَّهُمْ قَالُوا لِلَّذِينَ کَرِهُوا مَا نَزَّلَ اللَّهُ سنُطِيعُکمْ فى بَعْضِ الاَمْرِ وَ اللَّهُ يَعْلَمُ إِسرَارَهُمْ»:
اشاره «ذَلِکَ»، به تسويل شيطان و املاء او است ،که آيه قبل آن را بيان مى داشت. و خلاصه اشاره به تسلط شيطان بر مرتدين است. و مراد از «الّذِينَ کَرِهُوا»، همان کفارند که در جمله «وَ الّذِينَ کَفَرُوا فَتَعساً لَهُم وَ أضَلّ أعمَالَهُم» در اوائل سوره نامشان برده شد و در آن جا هم مى فرمود: «ذَلِکَ بِأنّهُم کَرِهُوا مَا أنزَلَ اللّهُ».
جمله «سَنُطِيعُکُم فِى بَعضِ الأمر»، حکايت گفتارى است که مرتدين با کفار دارند و به ايشان وعده اطاعت مى دهند. و از اين که اطاعت خود را مقيد مى کنند به بعضى از امور، پيداست که مردمى بوده اند که نمى توانسته اند صريح حرف بزنند. چون خود را در تظاهر به اطاعت مطلق از کفار در خطر مى ديدند، لذا به طور سرّى به کفار قول مى دهند که در پاره اى از امور، يعنى تا آن حدّى که خطر نداشته باشد، از آن ها اطاعت مى کنند، آنگاه اين سرّ خود را مکتوم داشته، در انتظار فرصت بيشترى مى نشينند.
مقصود از کسانى که مرتدين به آن ها وعدۀ اطاعت مى دادند
و از اين زمينه گفتار استفاده مى شود که مرتدين مذکور، قومى از منافقان بوده اند که با کفار سر و سرّى داشته اند، و قرآن آن اسرار را در اين جا حکايت کرده. مؤيد اين احتمال، جمله «وَ اللّهُ يَعلَمُ أسرَارَهُم» است.
و اما اين که اينان چه کسانى بوده اند که مرتدين به آنان وعده اطاعت مى دادند، مفسران، در آن اختلاف کرده اند: بعضى گفته اند: يهوديان بودند که به منافقان از مسلمانان وعده مى دادند و مى گفتند اگر کفر خود را علنى کنيد، ما ياری تان مى کنيم. بعضى ديگر گفته اند: منافقان و يهوديان بوده اند که به مشرکان وعده مى دادند.
اشکالى که متوجه اين دو قول است، اين است که گفتار در آيه، راجع به مرتدين است که بعد از ايمان، به کفر برگشتند و يهوديان اصلا ايمان نياوردند، تا مرتد شوند.
بعضى ديگر گفته اند: منافقان بوده اند که به يهوديان وعده نصرت مى دادند، همچنان که خداى تعالى، در جاى ديگر فرموده: «ألَم تَرَ إلَى الّذِينَ نَافَقُوا يَقُولُونَ لإخوَانِهِمُ الّذِينَ کَفَرُوا مِن أهلِ الکِتَابِ لَئِن أخرِجتُم لَنَخرُجَنّ مَعَکُم وَ لَا نُطِيعُ فِيکُم أحَداً أبَداً وَ إن قُوتِلتُم لَنَنصُرَنّکُم».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۶۴
ولى آيه مورد بحث قابل انطباق با اين آيه نيست، ليکن مى شود آن را با يهود که به مشرکان وعده نصرت مى دادند، تطبيق کرد، آن هم به زحمت و با اين توجيه که در حقيقت يهوديان هم، که علم به صدق رسالت رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» داشتند، مرتد از دين خود بودند، ولى از ناحيه لفظ آيه، دليلى بر اين تطبيق نيست. لذا بايد بگوييم شايد قومى از منافقان بوده اند، نه يهود.
«فَکَيْف إِذَا تَوَفَّتْهُمُ الْمَلَائکَةُ يَضرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَ أَدْبَارَهُمْ»:
اين آيه تفريع و نتيجه گيرى از مطالب قبل است و معنايش چنين است: اين است وضع آنان امروز که بعد از روشن شدن هدايت باز هرچه مى خواهند، مى کنند. حال ببين در هنگامى که ملائکه جانشان را مى گيرند و به صورت و پشتشان مى کوبند، چه حالى دارند.
«ذَلِک بِأَنَّهُمُ اتَّبَعُوا مَا أَسخَط اللَّهَ وَ کرِهُوا رِضوَنَهُ فَأَحْبَط أَعْمَالَهُمْ»:
ظاهرا مراد از «مَا أسخَطَ اللّهُ»، هواهاى نفس و تسويلات شيطان است که گناهان کشنده را در پى دارد، همچنان که فرموده: «وَ اتّبَعُوا أهوَاءَهُم». و نيز فرموده: «الشّيطَانُ سَوَلّ لَهُم وَ أملَى لَهُم».
کلمه «سخط» و «رضا»، نام دو صفت از صفات فعلى خدا است. و مراد از اولى، عقاب و از دومى، ثواب او است.
و اشاره «ذَلِکَ»، به مطالب در آيه قبل است که از عذاب ملائکه در هنگام گرفتن جان آنان سخن مى گفت. مى فرمايد: سبب عقاب آنان اين است که اعمالشان به خاطر پيروى از آنچه که مايه خشم خدا است، و به خاطر کراهتشان از خشنودى خدا، حبط مى شود و چون ديگر عمل صالحى برايشان نمانده، قهرا با عذاب خدا بدبخت و شقى مى شوند.
«أَمْ حَسِب الَّذِينَ فى قُلُوبِهِم مَّرَضٌ أَن لَّن يخْرِجَ اللَّهُ أَضغَانهُمْ»:
راغب مى گويد: کلمه «ضغن»، به کسره و به ضمّه ضاد، به معناى کينه شديد است، که جمعش «أضغان» مى آيد. و مراد از جمله «الّذِينَ فِى قُلُوبِهِم مَرَضٌ»، اشخاص ضعيف الايمان هستند و شايد کسانى باشند که از اول با ايمانى ضعيف، ايمان آوردند، سپس به سوى نفاق متمايل شده و در آخر، بعد از ايمان، به سوى کفر برگشته اند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۶۵
دقت در تاريخ صدر اسلام اين معنا را روشن مى کند که مردمى از مسلمانان که به رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» ايمان آوردند، چنين وصفى داشته اند، همچنان که قومى ديگر از ايشان، از همان روز اول تا آخر عمرشان منافق بودند. و بنابر اين، تعبير از منافقان دسته اول به مؤمنان، به ملاحظه اوائل امرشان بوده است.
و معناى آيه اين است که: نه، بلکه اين منافقان که در دل بيمارند، گمان کرده اند که خدا کينه هاى شديدشان را نسبت به دين و اهل دين بيرون نمى ريزد.
رده:تفسیر المیزان