تفسیر المیزان

المیزان جلد۱۹ بخش۳۸

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۹۲ بحث روایتی: (چند روايت در ذيل برخى آيات گذشته) در کتاب فقيه آمده که شخصى از امام «عليه السلام»، از کلام خدا پرسيد، آن جا که مى فرمايد: «فَأصَدَّقَ وَ أکُن مِنَ الصَّالِحِين». فرمود: «أصَدّقَ» از صدقه است، يعنى تا صدقه دهم. و منظور از جملۀ «وَ أکُن مِنَ الصَِالِحِين»، حج است. يعنى تا حج خانه خدا کنم. مؤلف: ظاهرا ذيل حديث از قبيل اشاره به بعضى از مصاديق «صلاح» باشد، نه اين که بخواهد «صلاح» را منحصر در «حج» کند. و در مجمع البيان، از ابن عباس نقل کرده که گفته است: هيچ کس از کسانى که مال زکات نداده دارند، و استطاعت حج داشتند و نرفته اند، از دنيا نمى رود، مگر اين که هنگام مرگ، از خدا درخواست بازگشتن به دنيا مى کند. شنوندگانش گفتند: اى ابن عبّاس! از خدا بترس، اين چه حرفى است که مى گويى؟ ما اين افراد کافر را هم مى بينيم که درخواست برگشتن به دنيا را مى کنند؟ گفت: من از قرآن برايتان دليل مى آورم. آنگاه اين آيه را خواند: «يَا أيُّهَا الّذِينَ آمَنُوا لَا ُتلهِکُم ... مِنَ الصَّالِحِين». آنگاه گفت: «صلاح» در اين جا، حج است. صاحب مجمع البيان نیز، اين معنا را از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده. مؤلف: الدرّ المنثور هم، آن را از عده اى از ارباب کتب حديث، از ابن عباس روايت کرده است. و در تفسير قمى، به سند خود، از ابى بصير، از امام باقر «عليه السلام» روايت آورده که در ذيل کلام خدا که فرموده: «وَ لَن يُؤخّر اللّهُ نَفساً إذَا جَاءَ أجَلُهَا» فرموده: نزد خدا کتاب ها و مقدراتى است موقوف و غير حتمى، هر کدام را بخواهد عملى مى کند، تا شب قدر برسد. در آن شب، همه چيزهايى را که تا سال بعد بايد رُخ دهد، نازل مى کند. اين است معناى آيه «وَ لَن يُؤخّرَ اللّهُ نَفساً إذَا جَاءَ أجَلُهَا». يعنى وقتى که خدا آن مقدّر را در شب قدر نازل کرده باشد، و نويسندگان آسمان ها، آن را نوشته باشند، و اين همان مقدّرى است که ديگر تأخير داده نمى شود. * * * ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۹۳ «سوره تغابن» آيات ۱ - ۱۰ سوره تغابن * سوره «تغابن»، مدنى است و هجده آيه دارد. بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ * يُسبِّحُ للَّهِ مَا فِى السّمَاوَاتِ وَ مَا فِى الاَرْضِ لَهُ الْمُلْک وَ لَهُ الْحَمْدُ وَ هُوَ عَلى کُلِّ شىْءٍ قَدِيرٌ(۱) هُوَ الَّذِى خَلَقَکُمْ فَمِنکُمْ کافِرٌ وَ مِنکُم مُّؤْمِنٌ وَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ(۲) خَلَقَ السّمَاوَاتِ وَ الاَرْض بِالحَْقِّ وَ صَوَّرَکُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَکُمْ وَ إِلَيْهِ الْمَصِيرُ(۳) يَعْلَمُ مَا فِى السّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ وَ يَعْلَمُ مَا تُسِرُّونَ وَ مَا تُعْلِنُونَ وَ اللَّهُ عَلِيمُ بِذَاتِ الصدُورِ(۴) أَلَمْ يَأْتِکُمْ نَبَؤُا الَّذِينَ کَفَرُوا مِن قَبْلُ فَذَاقُوا وَبَالَ أَمْرِهِمْ وَ لهَُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ(۵) ذَلِک بِأَنَّهُ کانَت تَّأْتِيهِمْ رُسلُهُم بِالْبَيِّنَاتِ فَقَالُوا أَ بَشرٌ يهْدُونَنَا فَکَفَرُوا وَ تَوَلَّوا وَّ استَغْنى اللَّهُ وَ اللَّهُ غَنىُّ حَمِيدٌ(۶) زَعَمَ الَّذِينَ کَفَرُوا أَن لَّن يُبْعَثُوا قُلْ بَلى وَ رَبّى لَتُبْعَثُنَّ ثمَّ لَتُنَبَّؤُنَّ بِمَا عَمِلْتُمْ وَ ذَلِک عَلى اللَّهِ يَسِيرٌ(۷) فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَ رَسولِهِ وَ النُّورِ الَّذِى أَنزَلْنَا وَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ(۸) يَوْمَ يجْمَعُکُمْ لِيَوْمِ الجَْمْع ذَلِک يَوْمُ التَّغَابُنِ وَ مَن يُؤْمِن بِاللَّهِ وَ يَعْمَلْ صالِحاً يُکَفِّرْ عَنْهُ سيِّئَاتِهِ وَ يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تجْرِى مِن تحْتهَا الاَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَداً ذَلِک الْفَوْزُ الْعَظِيمُ(۹) وَ الَّذِينَ کَفَرُوا وَ کذَّبُوا بِئَايَاتِنَا أُولَئک أَصحَابُ النَّارِ خَالِدِينَ فِيهَا وَ بِئْس الْمَصِيرُ(۱۰) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۹۴ «ترجمه آیات » به نام خداى رحمان و رحيم. تسبيح مى گويد هر آنچه در آسمان ها و زمين است خداى را، و مُلک همه اش از او و حمد نيز همه اش براى اوست و او بر هر چيز توانا است (۱). او کسى است که شما را بيافريد، بعضى از شما کافر و بعضى مؤمن اند، و خدا بدانچه مى کنيد، بيناست (۲). آسمان ها و زمين را به حق آفريد و شما را صورتگرى کرد و صورت هايتان را زيبا کرد و بازگشت به سوى اوست (۳). او آنچه را که در آسمان ها و زمين است، مى داند و نيز آنچه را که شما پنهان کنيد و آنچه را آشکار سازيد، مى داند و خدا داناى به درون دل ها است (۴). مگر خبر آن کسانى که قبل از اين کافر شدند، به شما نرسيده که چگونه در دنيا وبال کفر خود را چشيدند، و در آخرت هم، عذابى اليم دارند (۵). و اين بدان جهت بود که همواره پيامبرانشان با آيات و معجزات روشن مى آمدند، ولى آن ها مى گفتند: آيا يک فرد انسان، ما را هدايت کند؟ در نتيجۀ اين تکبّر، کافر شدند و از پذيرفتن حق اعراض نمودند. خدا هم از آنان و از ايمان آوردنشان اظهار بى نيازى کرد و خدا بى نيازى ستوده است (۶). کسانى که کافر شدند، پنداشتند که مبعوث نمى شوند، بگو چرا، به پروردگارم سوگند که به طور قطع مبعوث مى شويد و بدانچه که کرده ايد، خبرتان خواهند داد و اين براى خدا آسان است (۷). پس به خدا و رسول او و نورى که ما نازل کرده ايم، ايمان بياوريد و خدا بدانچه مى کنيد، با خبر است (۸). روزى که شما را جمع مى کند براى يوم الجمع، آن روز، روز تغابن است و کسى که به خدا ايمان آورده، عمل صالح کرده باشد، خدا گناهانش را مى آمرزد و در جناتى داخلش مى کند که از زير درختانش، نهرها روان است و در آن جنّات، تا ابد جاودانه خواهد بود و اين، خود رستگارى عظيمى است (۹). و کسانى که کافر شدند و آيات ما را تکذيب کردند، آنان اهل آتش و در آتش خالدند و چه سرانجامى است (۱۰). «بیان آیات » اين سوره، از نظر سياق و نظم، شبيه به سوره حديد است، و گويى خلاصه اى از آن است. و غرض سوره اين است که مؤمنان را تشويق و تحريک کند به اين که در راه خدا انفاق کنند. و غرض ديگرش اين است که ناراحتى ها و تأسّف هايى که در اثر هجوم مصائب در دل هاشان نشسته برطرف سازد، و نويد دهد که اگر در راه ايمان به خدا و جهاد در راه او و انفاق در آن راه، مشقاتى را متحمل مى شوند، همه به اذن خدا است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۹۵ و آياتى که در صدر سوره واقع شده، جنبۀ مقدمه و زمينه چينى براى بيان اين غرض را دارد. در آن آيات بيان مى کند که اسماى حُسنا و صفات عُلياى خدا اقتضا مى کند که براى بشر، بعث و بازگشتى فراهم سازد، تا همه به سويش برگردند و در آن بازگشت، اهل ايمان و عمل صالح به سوى بهشت جاودان هدايت شوند، و اهل کفر و تکذيب، به سوى آتش ابدى رانده شوند. پس اين مطالب، مقدمه چينى است براى آيات بعد که مى فرمايد: بايد خدا و رسول را اطاعت کنيد و بر مصائب و نيز در برابر انفاق در راه خدا خويشتندار باشيد، بدون اين که از منع موانع متأثر و از ملامت شماتتگران، بيمى به خود راه دهيد. و اين سوره، به شهادت سياق آياتش، در مدينه نازل شده. ذکر پاره اى از اسماء حُسنای خداوند، که بر وجود بعث و جزا دلالت دارند «يُسبِّحُ للَّهِ مَا فّى السّمَاوَاتِ وَ مَا فى الاَرْضِ لَهُ الْمُلْک وَ لَهُ الْحَمْدُ وَ هُوَ عَلى کُلِّ شىْءٍ قَدِيرٌ»: گفتار در معناى تسبيح و معناى مُلک و حمد و قدرت، و نيز اين که مراد از آنچه در آسمان ها و زمين است، شامل خود آسمان ها و زمين نيز مى شود، در سوره «جمعه» گذشت. اطلاق در جملۀ «لَهُ المُلک» بر اطلاق ملک خدا، و عدم محدوديت آن به هيچ حدّ و قيدى و هيچ شرطى دلالت دارد. پس هيچ حکم نافذى غير حکم او نيست و او، هيچ حکمى ندارد، مگر آن که طبق اراده اش نافذ است. و همچنين اطلاق در جملۀ «وَ لَهُ الحَمد» مى فهماند که تمامى حمدهايى که از هر حامدى سر مى زند، به او بر مى گردد. براى اين که «حمد»، عبارت است از: ثناى در برابر عمل نيکى که به اختيار از کسى سر زده باشد. و وقتى خلائق همه از خداست، و امر و تدبير خلائق هم از اوست، پس هيچ ذاتى جميل و صفتى جميل و عملى جميل از هيچ محمودى سر نمى زند، مگر آن که از خدا سر زده است. همه آفرين و مرحبا و متشکرم ها نيز، ثناى خداست. و همچنين جملۀ «وَ هُوَ عَلى کُلّ شَئٍ قَدِيرٌ» - که آن نيز کليّت دارد - بر عموميت متعلق قدرت او دلالت مى کند، و مى فهماند قدرت او، محدود به هيچ حد، و مقيد به هيچ قيد و شرطى نيست. و وقتى آيات همان طور که اشاره کرديم، در مقام اثبات معاد است، قهرا آيه مورد بحث به منزلۀ مقدمه اول براى اثبات معاد مى شود، و مى فهماند خداى عزّوجلّ، منزّه از هر نقصى و هر نقطه ضعفى در ذات و صفات و افعالش است. او، مالک حکم بر هر چيز و تصرف در آن است، هر طور که بخواهد و اراده کند. و معلوم است که به جز جميل اراده نمى کند، و قدرت او هر چيزى را فرا گرفته. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۹۶ پس او مى تواند در خلقش تصرف نموده و دوباره زنده اش سازد، همان طور که در آغاز تصرف کرد و ايجادش نمود. پس او مى تواند مُردگان را مبعوث کند، هر طورى که اراده اش تعلّق گرفته باشد، که البته جز به حکمت تعلق نمى گيرد. «هُوَ الَّذِى خَلَقَکُمْ فَمِنکُمْ کافِرٌ وَ مِنکُم مُّؤْمِنٌ وَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ»: حرف «فاء» در کلمۀ «فَمِنکُم»، صرف ترتب کفر و ايمان بر خلقت را مى رساند. يعنى تنها مى فهماند اگر خلقتى نبود، کفر و ايمانى هم نبود. پس حرف مذکور نمى خواهد بفهماند کفر و ايمان، هم دو مخلوق خداى تعالى هستند و يا نيستند، از اين جهت ساکت است. تنها مى خواهد بفهماند مردم بعد از آن که خلق شدند، دو دسته شدند. بعضى کافر و بعضى مؤمن. و اگر کافر را اول ذکر کرد، براى اين که هميشه اکثريت با کافران است. و حرف «مِن» در دو کلمۀ «فَمِنکُم» و «وَ مِنکُم» براى تبعيض است و چنين معنا مى دهد که: بعضى از شما کافر و بعضى مؤمن اند؛ و با جملۀ «وَ اللّهُ بِمَا تَعمَلُونَ بَصِير» توجه داد که تقسيم شدن مردم به دو قسم - همان طور که گفتيم - حق است، و آن دو، نزد خدا از يکديگر متمايزند. چون ملاک کفر و ايمان، ظاهر و باطن اعمال است، که خدا به آن بيناست. نه چيزى از آن بر او پوشيده است، و نه به يکديگر مشتبه مى شوند. اين آيه، مقدمۀ دوم براى اثبات معاد و حتميت آن است. مى فرمايد: مردم مخلوق خدايند، و از نظر کفر و ايمان و اعمال خوب و بد، براى او متمايزند. «خَلَقَ السّمَاوَاتِ وَ الاَرْض بِالحَْقِّ وَ صوَّرَکُمْ فَأَحْسنَ صُوَرَکُمْ وَ إِلَيْهِ الْمَصِيرُ»: مراد از «حق»، معنايى خلاف معناى باطل است. و باطل اين است که آسمان ها و زمين را بدون هدف و غرضى ثابت، خلق کرده باشد. همچنان که در جاى ديگر، در نفى چنين خلقتى باطل فرمود: «لَو أرَدنَا أن نَتّخِذَ لَهواً لَاتّخَذنَاهُ مِن لَدُنّا». و نيز فرمود: «وَ مَا خَلَقنَا السّمَاوَاتِ وَ الأرضِ وَ مَا بَينَهُمَا لَاعِبِينَ مَا خَلَقنَاهُمَا إلّا بِالحَقّ وَلکِنّ أکثَرَهُم لَا يَعلَمُونَ». معناى جملۀ «وَ صَوّرَکُم فَأحسَنَ صُوَرَکُم» و در جملۀ «وَ صَوّرَکُم فَأحسَنَ صُوَرَکُم»، منظور از «تصوير»، قلم به دست گرفتن و نقشه کشيدن نيست، بلکه منظور، اعطاى صورت است، و صورت هر چيز، قوام و نحوۀ وجود آن است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۹۷ همچنان که در جاى ديگر فرمود: «لَقَد خَلَقنَا الإنسَانَ فِى أحسَنِ تَقوِيمٍ». و «حُسن صورت»، عبارت است از تناسب تجهيزات آن نسبت به يکديگر، و تناسب مجموع آن ها، با آن غرضى که به خاطر آن غرض ايجاد شده. اين است معناى حُسن. نه خوشگلى و زيبايى منظر و يا نمکين بودن. چون «حُسن»، يک معناى عامى است که در تمامى موجودات جارى است، همچنان که فرمود: «الّذِى أحسَنَ کُلّ شَئِ خَلَقَهُ». و اگر در آيه مورد بحث، تنها حُسن صورت انسان ها را نام برد، شايد براى اين بوده که مردم را توجه دهد به اين که خلقت انسان ها طورى شده که با بازگشت آنان به سوى خدا سازگار است. براى اين که وقتى خداى تعالى، مَلِکى قادر على الاطلاق است، مى تواند به آنچه مى خواهد، حکم کند، و به هر طور که مى خواهد، در آن تصرف نمايد. و او در افعالش منزّه از هر نقص و عيب، و بلکه محمود و ستايش شده است. از سوى ديگر، مردم از نظر کفر و ايمان مختلف اند و او، به اعمال آنان بيناست، و خلقت هم لغو نيست، بلکه براى آن، غايت و هدفى است. پس بر او واجب است که مردم را بعد از نشئه دنيا، براى نشئه ديگر مبعوث کند. براى نشئه جاودانه و فناناپذير، تا در آن نشئه، به مقتضاى اختلافى که از نظر کفر و ايمان داشتند، زندگى کنند و اين، همان جزا است که مؤمن با آن سعادتمند، و کافر شقى مى شود. و جملۀ «وَ إلَيهِ المَصِير»، اشاره به همين نتيجه است. «يَعْلَمُ مَا فِى السّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ وَ يَعْلَمُ مَا تُسِرُّونَ وَ مَا تُعْلِنُونَ وَ اللَّهُ عَلِيمُ بِذَاتِ الصّدُورِ»: در اين آيه شريفه، شبهه منکران معاد را که به جز استبعاد، اساسى ندارد، دفع مى کند. شبهه آنان اين است که چطور ممکن است موجودات فانى و متلاشى شده در عالَم، دوباره برگردند؟ با اين که حوادث عالَم و اعمال و صفات قابل شمار نيست؟ بعضى ظاهر و علنى، و بعضى باطن و سرّى است. بعضى به چشم ديده مى شود و بعضى، جزو غيب به شمار مى رود؟ آيه شريفه جواب مى دهد که: خدا آنچه در آسمان ها و زمين است - که آن نيز قابل شمار نيست - مى داند، و آنچه شما در باطن خود پنهان مى کنيد و آنچه علنى مى سازيد، همه را مى داند. و جملۀ «وَ اللّهُ عَلِيمُ بِذَاتِ الصّدُور»، به گفته بعضى، اعتراضى است که به عنوان دنباله سخن آورده شد، تا شمول علم خدا به «مَا تُسِرّونَ» و به «مَا تُعلِنُون» را کاملا روشن سازد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۹۸ و معنايش اين است که: وقتى خداى تعالى، محيط به مضمرات و اسرار نهفته در سينه هاى مردم است، اسرارى که خودشان هم توجهى به آن ها ندارند، آن وقت چگونه ممکن است «مَا تُسِرّون» و «مَا تُعلِنُون» بر او پوشيده بماند. و در جملۀ «وَ اللّهُ عَلِيم...»، با اين که مى توانست بفرمايد: «وَ هُوَ عَلِيمٌ»، اگر به جاى ضمير، اسم ظاهر را آورد، براى اين بود که به علت حکم اشاره کرده و فهمانده باشد اگر عالِم به اسرار و آشکار شماست، براى اين است که «الله» است. و نيز، براى اين بود که قاعده اى کلّى باشد، تا نظير مَثَلى معروف، همه به آن تمسک کنند. ای مشرکان! از سرنوشت اقوام گذشته عبرت بگيرید «أَ لَمْ يَأْتِکمْ نَبَؤُا الَّذِينَ کَفَرُوا مِن قَبْلُ فَذَاقُوا وَبَالَ أَمْرِهِمْ وَ لهَُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ»: منظور از «وبال امر»، آثار سوء کفر و فسق آنان است، و منظور از «امر»، همان کفر و آثار کفر يعنى فسق است. از آن جا که مقتضاى اسماى حُسنا و صفات عُلياى مذکور در آيات قبلى اين بود که خداى عزّوجلّ براى مردم معادى برقرار کند، و آنان را دوباره به سوى خود برگرداند، لذا لازم بود اين مقتضا را اعلام نمايد، و نيز آنچه که بر مردم لازم است انجام دهند، و آنچه را که واجب است اجتناب کنند، و خلاصه شرع و دينى را که لازم است براى تأمين سعادت معادشان داشته باشند، اعلام بدارد. و چون طرق اين شرع رسالت است، لذا لازم بود رسولانى بر اساس انذار از عقاب آخرت و تبشير به ثواب آن، و يا بگو بر اساس انذار از خشم خدا و تبشير به رضاى او، گسيل بدارد. در آيه مورد بحث، به منظور اشاره به اين معنا سرگذشت اقوامى را به ياد مى آورد که در زمان هاى پيش زندگى مى کردند، و نسبت به دين خدا کفر ورزيدند، و به همين جهت وبال امر خود را چشيدند، و در آخرت عذابى دردناک دارند. آنگاه از اين يادآورى، منتقل مى شود به اين که چرا کفر ورزيدند؟ و مى فرمايد: سبب کفرشان تکذيب رسالت بود، و سبب تکذيبشان هم، انکار بعث و معاد بود. و در آخر نتيجه مى گيرد که: پس بر مردم حاضر واجب است به خدا و رسولش و دينى که بر آن رسول نازل فرموده، ايمان بياورند. و مقدمه چينى هاى مذکور را با تبشير و انذار ختم فرمود. البته به طور اشاره به آنچه براى مؤمنان تهيه ديده که همان بهشت جاودانه است، و آنچه براى کفار تکذيب گر مهيا نموده که همان آتش ابدى است. پس اين که فرمود: «ألَم يَأتِکُم نَبَأُ الّذِينَ کَفَرُوا مِن قَبل»، خطابش به مشرکان است، و منظورش از خبر آن هايى که قبلا کافر شدند، داستان هاى اقوام گذشته است. چون قوم نوح و عاد و ثمود و ديگران است که خدا به کيفر گناهان هلاکشان کرده بود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۹۹ و جملۀ «فَذَاقُوا وَبَالِ أمرِهِم»، اشاره است به آن عذاب بنيانکن که خدا بر آنان نازل کرد و منصرفشان فرمود. و جملۀ «وَ لَهُم عَذَابٌ ألِيم»، اشاره است به عذاب اخروى آنان. «ذَلِک بِأَنَّهُ کانَت تَّأْتِيهِمْ رُسُلُهُم بِالْبَيِّنَاتِ فَقَالُوا أَ بَشرٌ يَهْدُونَنَا ...»: اين آيه، علت آن عذاب انقراض و عذاب آخرت را بيان مى کند، و به همين جهت آيه را بدون عطف آورد تا به منزله جوابى از سؤالى فرضى باشد. گويا سائلى پرسيده: چرا آن عذاب ها بر سرِ آن اقوام نازل شد؟ در جواب فرموده باشد: «ذَلِکَ»، اين نزول عذاب براى آن بود که آن ها چنين و چنان کردند. پس کلمۀ «ذَلِکَ» اشاره به عذاب هايى است که در آيه قبل ذکر شده بود. بهانه مشترک کفار در همۀ عصرها، بر عدم پذيرش رسالت الهی و اگر از مسأله آمدن رسولان و دعوت آنان تعبير کرد به جمله «کَانَت تَأتِيهِم - هميشه به سوى آنان مى آمدند»، و نيز از کفر کفار و سخنان ايشان تعبير کرد به «فَقَالُوا» و «کَفَرُوا»، و «تَوَلّوا»، که به مقابله دلالت بر نداشتن استمرار دارد، بدين جهت بود که بفهماند کلمه و بهانه کفار در همه اعصار يک چيز بوده، و بر سرِ همان يک کلمه پافشارى هم داشتند. و آن کلمه، عبارت بود از: عناد و لجبازى. و بنابراين، آيه شريفه در معناى آيه زير است که مى فرمايد: «تِلکِ القُرَى نَقُصّ عَلَيکَ مِن أنبَائِهَا وَ لَقَد جَاءَتهُم رُسُلُهُم بِالبَيّنَاتِ فَمَا کَانُوا لِيُؤمِنُوا بِمَا کَذّبُوا مِن قَبل کَذَلِکَ يَطبَعُ اللّه عَلَى قُلُوبِ الکَافِرِين». و نيز، در معناى آيه شريفه زير است که مى فرمايد: «ثُمّ بَعَثنَا مِن بَعدِهِ رُسُلاً إلى قَومِهِم فَجَاؤُهُم بِالبَيّنَاتِ فَمَا کَانُوا لِيُؤمِنُوا بِمَا کَذّبُوا بِهِ مِن قَبل کَذَلِکَ نَطبَعُ عَلى قُلُوبِ المُعتَدِين». «فَقَالُوا أبَشَرٌ يَهدُونَنَا» - کلمه «بَشَرٌ»، هم به يک نفر اطلاق مى شود و هم بر جمع، و مراد از آن، در اين جا معناى دوم است. به دليل اين که دنبالش مى فرمايد: «يَهدُونَنَا - ما را هدايت کنند»، و اگر کلمه «بَشَرٌ» را نکره (بدون الف و لام) آوردند، به منظور تحقير هدايتگران بوده، و استفهام در آيه، انکارى است. مى فرمايد از درِ انکار پرسيدند: آيا افرادى از بشر که هيچ برترى بر ما ندارند، ما را هدايت کنند؟ ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۵۰۰ و اين سخن از ايشان، به جز کبرورزى، منشأ ديگرى نداشته. علاوه براين، اکثر اين امت ها که هلاک شدند، وَثَنى مذهب بودند، و منکر نبوت (و معاد)، که اساس دعوت انبيا است، و به همين جهت، خداى تعالى، جملۀ «فَکَفَرُوا وَ تَوَلّوا» را متفرع کرد بر جملۀ «أبَشَرٌ يَهدُونَنَا»، و فهماند که کفر و اعراض خود را بر اساس تکبر خود بنا کردند. معناى جملۀ «وَ استَغنَى اللهُ» و مراد از بى نیازی خداى سبحان «وَ استَغنَى اللّهُ » - کلمۀ «إستغناء»، به معناى طلب بى نيازى است و استعمال آن، در مورد خداى تعالى، به اين معنا نيست. چون خداى عزّوجلّ، غنىّ بالذات است؛ بلکه به معناى اظهار بى نيازى است، و بدين جهت اظهار بى نيازى کرده که بت پرستان، علم و نيرو و استطاعت را خاص خود دانسته، مى پنداشتند که همين کمالات، جمع آنان را از فنا نگه مى دارد، و بقا را براى آنان تضمين مى کند. گويا عالَم وجود، بى نياز از ايشان نيست، همچنان که در جاى ديگر، قرآن از آنان حکايت کرده که گفتند: «مَا أظُنّ أن تَبِيدَ هذِهِ أبَداً». و نيز فرموده: «وَ لَئِن أذَقنَاهُ رَحمَةً مِنّا مِن بَعدِ ضَرّاءَ مَسّتهُ لَيَقُولَنّ هَذَا لِى وَ مَا أظُنّ السّاعَةَ قَائِمَةً». و مآل اين اعتقاد، در حقيقت به اين است که خدا به آنان احتياج دارد، و احتياجى که دارد، در دست اينان است. و بنابراين، مراد از جملۀ «وَ استَغنَى اللّهُ»، همان بلاى انقراض کفار خواهد بود، که جمله «فَذَاقُوا وَبَالَ أمرِهِم» نيز، بر آن دلالت مى کرد. علاوه براين، انسان طبعا خودپسند است، و پيش خود چنين مى پندارد که خداى تعالى، رهينِ منّت اوست، و او، حقّ حرمتى نزد خدا دارد، و بر خدا واجب است وى را، هر جا که باشد، مورد احسان قرار دهد. مثل اين که خداى تعالى احتياج دارد به اين که سعادت او را تأمين نموده و به وى احسان کند. همچنان که آيه زير نيز، به این پندار باطنى انسان اشاره نموده، مى فرمايد: «وَ مَا أظُنّ السّاعَةَ قَائِمَةً وَ لَئِن رُدِدتُ إلى رَبّى لَأجِدَنّ خَيراً مِنهَا مُنقَلَباً». و نيز فرموده: «وَ مَا أظُنّ السّاعَةَ قائِمَةً وَ لَئِن رُجِعتُ إلى رَبّى إنّ لِى عِندَهُ لَلحُسنَى». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۵۰۱ و مآل اين پندار، در حقيقت به اين است که سعادتمند کردن آنان، به هر طريق که خودشان بخواهند، وظيفۀ خداست. مثل اين که العياذ باللّه، دست خدا زير سنگ ايشان است، و در دنيا چشاندن وبال اين پندار، و در آخرت عذاب کردنشان، در حقيقت اظهار بى نيازى او از ايشان است. بنابراين، مراد از استغناى خداى تعالى از ايشان، همان مجموعى است که از جملۀ «فَذَاقُوا وَبَالَ أمرِهِم وَ لَهُم عَذَابٌ ألِيمٌ» استفاده مى شود. پس دو وجه در معناى «استغناى خداى تعالى» آورديم، و معناى دوم، عمومى تر است. به هر حال، چه آن مراد باشد و چه اين، از جملۀ مورد بحث، عظمت و قدرتى استفاده مى شود که بر هيچ کس پوشيده نيست، و اين جمله، در معناى آيه شريفه زير است که مى فرمايد: «ثُمّ أرسَلنَا رُسُلَنَا تَترَا کُلّمَا جَاءَ أمّةً رَسُولُهَا کَذّبُوهُ فَأتبَعنَا بَعضَهُم بَعضاً وَ جَعَلنَاهُم أحَادِيثَ فَبُعداً لِقَومٍ لَا يُؤمِنُونَ». و بعضى از مفسران گفته اند: مراد از جمله مورد بحث، اين است که: خداى تعالى، بى نياز از استدلال و اقامه برهان است، و در نتيجه اتمام حجت بر آنان، به بيشتر از اين است که آنان را ارشاد نموده، به سوى ايمان رهنمون شود. بعضى ديگر گفته اند: مراد اين است که: خداى تعالى، از اطاعت و عبادت آنان، از ازل تا ابد بى نياز است. براى اين که او، غنىّ بالذات است. ولى اين دو وجه - به طورى که ملاحظه مى کنيد - چندان دلچسب نيست. «وَ اللّهُ غَنّىٌّ حَمِيدٌ» - اين جمله، جاى تعليل مضمون آيه را گرفته، و آيه را چنين معنا مى دهد: خداى تعالى، در ذاتش غنى و در افعالش محمود است. پس آنچه بر سرِ کفار بياورد، يعنى چشاندن وبال امر آنان، و تعذيبشان به عذاب اليم در مقابل کفر و اعراضشان، همه از مقتضاى غناى او و عدل اوست. چون به جز مقتضاى عمل خود آنان را، به آنان برنگردانيده. بيان رکن ديگری از ارکان کفر بت پرستان «زَعَمَ الَّذِينَ کَفَرُوا أَن لَّن يُبْعَثُوا قُلْ بَلى وَ رَبى لَتُبْعَثُنَّ ثمَّ لَتُنَبَّؤُنَّ بِمَا عَمِلْتُمْ وَ ذَلِک عَلى اللَّهِ يَسِيرٌ»: در اين آيه، رکن ديگری از ارکان کفر بت پرستان را بيان مى کند و آن، اين است که: بت پرستان با انکار معاد، اديان آسمانى را منکرند. چون وقتى معاد را که اثر دين است، و امر و نهى و حساب و جزاى دين بر پايه آن استوار است، منکر شدند، خود دين را هم منکر گشته اند. تنها انکار معاد است که مى تواند بهانه و علت انکار رسالت باشد. چون با انکار معاد، ديگر تبليغ و انذار و تبشير معنا ندارد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۵۰۲ و در آيه مورد بحث، منظور از «الّذِينَ کَفَرُوا»، عموم بت پرستان است، که يک دسته آنان، معاصر رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» بودند، و از آن ميان نيز، جمعى در مکّه و اطراف آن زندگى مى کردند. ولى بعضى از مفسران گفته اند: منظور تنها مشرکان اهل مکّه است. و در جملۀ «قُل بَلى وَ رَبّى لَتُبعَثُنّ ثُمّ لَتُنَبَؤُنّ بِمَا عَمِلتُم»، به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» دستور فرموده از پندار مشرکان پاسخ دهد، و در جواب اين که پنداشتند «أن لَن يُبعَثُوا»، بفرمايد «بَلى وَ رَبّى لَتُبعَثُنّ - به پروردگارم سوگند که به طور يقين، مبعوث خواهيد شد». و در اين جمله، مطلب به چند وسيله تأکيد شده. يکى کلمۀ «بَلى». يکى سوگند «رَبّى». يکى «لام» تاکيد. و چهارم، نون تأکيد ثقيله. و کلمۀ «ثُمّ» در جملۀ «ثُمّ لَتُنَبَؤُنّ»، تراخى و بعديّت را مى رساند. البته بعديّت بر حسب رتبه کلام. و در اين جمله، اشاره اى هم به غرض بعث شده و آن غرض، رسيدگى به حساب خلق است. و معناى جملۀ «وَ ذَلِکَ عَلَى اللّه يَسِيرٌ» اين است که: مبعوث کردن مردم و خبر اعمالشان را به ايشان دادن، براى خداى تعالى آسان است و هيچ دشوارى ندارد. و اين، ردّ اعتقاد مشرکان است که مسأله بعث را محال دانسته، مى گفتند: ممکن نيست خداى تعالى، چنين کارى بکند و دليلى، به جز استبعاد نداشتند. و در جاى ديگر، قرآن، از اين «آسانى بعث»، به مثل «وَ هُوَ الّذِى يَبدَؤُا الخَلقَ ثُمّ يَعِيدُهُ وَ هُوَ أهوَنُ عَلَيهِ» تعبير آورده، فرموده: او، کسى است که خلق را بدون سابقه و از هيچ بيافريد، و سپس دوباره او را بر مى گرداند، و بر گرداندنش، بر او آسان تر است. و دليل بر اين که معاد براى خداى تعالى دشوارى ندارد، همان اسماء و صفاتى است که در صدر آيات نام برد. يعنى خلق، ملک، علم، محموديت، و منزه بودن، که جامع همۀ آن اسماء و صفات، کلمۀ «اللّه» است، که معنايش، دارندۀ تمامى صفات کمال است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۵۰۳ از اين جا روشن مى شود که چرا در جمله مورد بحث نفرمود «وَ ذَلِکَ عَلَيهِ يَسِيرٌ»، و چرا نام جلاله را آورد؟ خواست تا به علت حکم اشاره کرده باشد و فرموده باشد: اگر گفتيم «معاد» براى خدا آسان است، براى اين بود که او «اللّه» است. پس جمله مورد بحث، يک حجّت برهانى است، نه صرف ادّعا. آياتى که در آن ها، براى وقوع قيامت، سوگند ياد شده است مفسران گفته اند: آيه مورد بحث، سومين آيه اى است که پيغمبر گراميش را براى وقوع معاد، وادار به سوگند به پروردگار خود کرده. يکى ديگر از آن موارد، آيه زير است که مى فرمايد: «وَ يَستَنبِؤنَکَ أحَقّ هُوَ قُل إى وَ رَبّى». و يکى ديگرش اين است که مى فرمايد: «وَ قَالَ الّذِينَ کَفَرُوا لَا تَأتِينَا السّاعَةُ قُل بَلى وَ رَبّى لَتَأتِيَنّکُم»، و سومى آن ها، آيه مورد بحث ما است. «فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَ رَسولِهِ وَ النُّورِ الَّذِى أَنزَلْنَا وَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ»: اين جمله، نتيجه گيرى از مضمون آيه قبلى است. به دليل اين که حرف «فَاء» در اولش آمده. مى فرمايد: وقتى مسلّم شد که شما به طور يقين مبعوث خواهيد شد، و شما را به ريز و درشت آنچه کرده ايد، خبر خواهند داد. پس واجب است بر شما که به خدا و رسولش ايمان بياوريد و نيز به آن نورى که بر رسولش نازل کرده، که همان قرآن باشد که با نور ساطع خود، شما را به سوى صراط مستقيم هدايت نموده و شرايع دين را بيان مى کند، ايمان بياوريد. در جملۀ «وَ النّورِ الّذِى أنزَلنَا»، التفاتى از غيبت «فَآمِنُوا بِالله»، به تکلّم با غير «أنزَلنَا» به کار رفته، و شايد نکته اين التفات تکميل حجت باشد، و بخواهد حجت قبلى را از راه شهادت که بهتر عذر را قطع مى کند، تکميل نمايد. چون خيلى فرق هست بين اين که بگوييم «وَ النّورِ الّذِى أنزل» که يک جمله خبرى است، و اين که بفرمايد: «وَ النّورِ الّذِى أنزَلنَا» که ديگر جمله خبرى نيست، بلکه شهادتى است از خداى تعالى بر قرآن، کتابى آسمانى و نازل از ناحيه او، و معلوم است که شهادت، تأکيدش از صرف خبر بيشتر است. ممکن است در اين جا بپرسى که: چه فايده اى در شهادت است، با این که مشرکان منکر اين هستند که قرآن کلام خداى تعالى است و از ناحيۀ او نازل شده، و اگر کفار اين معنا را قبول داشتند، همان حجت گذشته براى اثبات معاد کافى بود، و احتياجى به اين التفات نداشت؟ ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۵۰۴ در پاسخ مى گوييم: قبل از اين آيات، خداى تعالى، چند نوبت به وسيلۀ تحدّى انکار مشرکان را باطل کرده و فرموده بود: اگر شک داريد که اين قرآن از ناحيه خداست، و احتمال مى دهيد خود محمد که يک فرد بشر است، آن را ساخته و پرداخته باشد، شما مشرکان هم بشريد، و عرب هم هستيد، يک سوره و حداقل يک آيه به مثل آن بياوريد. پس در مقام آيه چنين بهانه اى در کار نيست، و براى اقامۀ حجت، شهادت، مؤکّدتر از صرف خبر است و حتى از خبرى که مدلّل است، نيز مؤکّدتر است. «وَ اللّهُ بِمَا تَعمَلُونَ خَبِير» - اين جمله، علم خداى تعالى را به ياد آنان مى آورد، علمش به دقائق اعمال آنان. مى خواهد دستور «فَآمِنُوا» را به اين وسيله تأکيد کند، و معناى آن اين است که: ايمان بياوريد، و در ايمان آوردن خود کوشش هم بکنيد. براى اين که خدا به دقائق اعمالتان عالِم است. هرگز از هيچ يک از آن اعمال غافل نمى ماند، و او به طور قطع، جزاى اعمالتان را مى دهد. چه کسانی در روز قیامت، مغبون می شوند؟ «يَوْمَ يجْمَعُکُمْ لِيَوْمِ الجَْمْع ذَلِک يَوْمُ التَّغَابُنِ ...»: کلمۀ «يَوم»، ظرف است براى جمله قبلى که مى فرمود: «به طور قطع مبعوث مى شويد...»، و منظور از «يَوم جمع»، روز قيامت است که مردم همگى جمع مى شوند، تا خداى تعالى، بينشان فصل قضا کند، همچنان که فرمود: «وَ نُفِخَ فِى الصّورِ فَجَمَعنَاهُم جَمعاً». و مسأله جمع شدن براى روز قيامت در قرآن کريم، مکرر آمده، و امثال آيه زير، آن را تفسير مى کند و مى فرمايد: «إنّ رَبّکَ يَقضِى بَينَهُم يَومَ القِيَامَةِ فِيمَا کَانُوا فِيهِ يَختَلِفُون». و نيز مى فرمايد: «فَاللّهُ يَحکُمُ بَينَهُم يَومَ القِيَامَةِ فِيمَا کَانُوا فِيهِ يَختَلِفُون». و مى فرمايد: «إنّ رَبّکَ هُوَ يَفصِلُ بَينَهُم يَومَ القِيَامَةِ فِيمَا کَانُوا فِيهِ يَختَلِفُونَ»، که همه اين آيات، اشاره دارند به اين که جمع شدن مردم در قيامت، به منظور فصل القضاء و داورى است. «ذَلِکَ يَومُ التّغَابُن» - راغب مى گويد: کلمه «غبن» (که تغابن، مصدر باب تفاعل آن است)، به معناى اين است که: وقتى با کسى معامله مى کنى، از راهى که او متوجه نشود، کلاه سر او بگذارى، (اگر مى خرى، پول کمترى بدهى، و اگر مى فروشى، پول بيشترى بگيرى). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۵۰۵ آنگاه مى گويد: منظور از «يَومُ التّغَابُن» که در قرآن آمده، روز قيامت است. چون در آن روز، براى همه مردم کشف مى شود که در معامله اى که آيات زير بدان اشاره نموده، مغبون شده اند، و اينک آن آيات: «وَ مِنَ النّاسِ مَن يَشرِى نَفسَهُ ابتِغَاءَ مَرضَاتِ اللّه - بعضى از مردمند که جان خود را در برابر خشنودی هاى خدا، مى فروشند». «إنّ اللّهَ اشتَرَى مِنَ المُؤمِنِينَ أنفُسَهُم ... - خدا از مؤمنان، جان هايشان را خريدارى کرده...». «وَ الّذِينَ يَشتَرُونَ بِعَهدِ اللّه وَ أيمَانِهِم ثَمَناً قَلِيلاً - آن هايى که با عهد خدا و سوگندهاشان، بهاى اندکى به دست مى آورند». در روز قيامت، براى همۀ اين معامله گران کشف مى شود که مغبون شده اند. آن کس که معامله نکرده، مى فهمد که از معامله نکردن مغبون شده، و آن کس که در معامله اش بهاى اندک دنيا به دست آورده، مى فهمد که از معامله کردنش، مغبون شده. پس همۀ مردم، در آن روز، مغبون خواهند بود. و از بعضى از مفسران، وقتى سؤال شده که «يَومُ التّغَابُن» به چه معناست؟ گفته اند: به این معنا است که در آن روز، تمام اشياء بر خلاف معيارها و مقادير دنيايى، ظهور مى کنند. و اين که در آغاز کلامش گفت «تغابن»، به معناى کلاه گذارى است، وقتى درست است که «تغابن» در آيه را به اين معنا بگيريم که کفار، معامله سودبخش را رها نموده، معامله زيان آور را اختيار کردند، و هرچند اين معنا، معناى خوبى است، ولى با کلمه «تغابن» نمى سازد. چون اين کلمه از باب «مفاعله» است، و مغبون کردن هر دو طرف، يکديگر را مى رساند. و آن وجه دوم - که از بعضى نقل کرد - وجه دقيق ترى است، و آيات زير، هم آن را تأييد مى کند: «فَلا تَعلَمُ نَفسٌ مَا أخفِىَ لَهُم مِن قُرّة أعيُن». «لَهُم مَا يَشَاؤُنَ فِيهَا وَ لَدَينَا مَزِيدٌ، وَ بَدَا لَهُم مِنَ اللّه مَا لَم يَکُونُوا يَحتَسِبُونَ». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۵۰۶ و مقتضاى اين وجه، عموميت «تغابن» است. يعنى بنابر اين وجه، بايد گفت که: هم کفار در قيامت تغابن دارند و هم مؤمنان. تغابن مؤمنان، براى آن است که وقتى آن قرّةُ العين هاى در جوار رحمت حق را مى بينند، ناراحت مى شوند که چرا بيشتر عمل نکردند. و اما کفّار، تغابن شان، براى است که چرا عمل نکردند. و وجهى که بين دو طايفه مشترک است، این است که چرا در دنيا، آن طور که بايد، روز قيامت را نشناختند. ولى اين وجه هم، مثل وجه قبلى، با معناى تغابن نمى سازد. براى این که معناى «تغابن»، مغبون کردن يکديگر است. البته در اين ميان، وجه سومى هم هست و آن، اين است که «تغابن» را تنها مخصوص گمراهان بدانيم و بگوييم: اين دسته، دو طايفه هستند که هر يک به دست ديگرى، مغبون مى شوند. يکى طايفۀ گمراه کننده. ديگرى گمراه شونده. طايفۀ گمراه کننده، «غابن» هستند. زيرا پيروان خود را وادار به دنياپرستى و ترک آخرت، و در نتيجه وادار به گمراهى نموده، آنان را «مغبون» مى سازند. و «مغبون» هستند، براى اين که همان پيروان ضعيف، ايشان را با پيروى کورکورانۀ خود، کمک نموده، استکبارشان را بيشتر مى کنند. پس هر دو طايفه، هم «غابن» اند و هم «مغبون». وجه چهارمى هم هست، که طبق آن، روايت هم وارد شده و آن، اين است که بگوييم: تمامى بندگان خدا، چه خوب و چه بد، در بهشت سهم و منزلى، و در دوزخ هم منزلى دارند. بنده، اگر اطاعت خدا کند، به منزلى که در بهشت برايش فراهم شده، داخل مى شود، و اگر نافرمانى خدا را بکند، داخل منزلى که در آتش دارد، مى شود. و روز قيامت، منزل هاى بهشتى اهل دوزخ را به اهل بهشت مى دهند، و منزل دوزخى اهل بهشت را به اهل دوزخ مى دهند. پس در قيامت، اهل بهشت، دوزخيان را مغبون نموده، مؤمنان، «غابن» و کفّار، «مغبون» مى شوند. بعضى از مفسران، بعد از ايراد اين وجه گفته اند: «تغابن» در خود آيه، با جملۀ «وَ مَن يُؤمِن بِاللّه... وَ بِئسَ المَصِير» تفسير شده، ولى ما آن طور که بايد، ظهورى در آيه نديديم، که چگونه آيه تغابن را تفسير نموده است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۵۰۷ و اما جملۀ «وَ مَن يُؤمِن بِاللّه وَ يَعمَل صَالِحاً... وَ بِئسَ المَصِير»، از آن جا که در طول اين تفسير مکرر معنا شده، ديگر به معنايش نمى پردازيم. رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه