تفسیر المیزان

چرا دوزخيان در جواب فرشتگان گفتند: «لَو کُنّا نَسمَعُ أو نَعقِلُ...» «وَ قَالُوا لَوْ کُنَّا نَسمَعُ أَوْ نَعْقِلُ مَا کُنَّا فى أَصحَابِ السّعِيرِ»: کلمه «سمع»، گاهى در معناى شنيدن صدا و سخن اطلاق مى شود، و گاهى در غرضى که عقلا از شنيدن سخن دارند. و غرض عقلا از شنيدن سخن اين است که به مقتضاى آن ملتزم شوند. اگر مقتضاى آن اين است که کارى را انجام دهند يا ترک کنند، انجام داده و يا ترک کنند. و اما ماده «عقل»، بيشتر در نيروى تشخيص خير از شر و نافع از مضر استعمال مى شود. البته گاهى هم در غايت و غرض از تشخيص به کار مى رود، و غرض از تشخيص خير و شر اين است که آدمى به مقتضاى آن عمل کند، و به آن ملتزم و معتقد باشد، در مقام به دست آوردن خير و نافع بر آيد، و شر و مضر را ترک کند. آيه شريفه زير، عقل و سمع را در غرض از عقل و سمع استعمال کرده، مى فرمايد: «لَهُم قُلُوبٌ لَا يَفقَهُونَ بِهَا وَ لَهُم أعيُنٌ لَا يُبصِرُونَ بِهَا وَ لَهُم آذَانٌ لَا يَسمَعُونَ بِهَا أولئکَ کَالأنعَامِ بَل هُم أضَلّ». چون معناى اين کلام اين است که با اين وسائل درک، مطالب را درک مى کنند، ولى به مقتضاى آن ملتزم نيستند، و عمل نمى کنند. و چون بيشتر مردم تنها از نيروى سمع استفاده مى کنند، نه از نيروى عقل، چون از درک دقائق امور و ادراک حقيقت آن و راهيابى به مصالح و مفاسد واقعى عاجزند، و از نيروى عقل تنها خواص از مردم بهره مند مى شوند، لذا در آيه اول، کلمه «نَسمَعُ» را و سپس «نَعقِلُ» را آورد. «لَو کُنّا نَسمَعُ أو نَعقِلُ » - منظور از «سمع»، استجابت دعوت رسولان، و التزام به مقتضاى سخن ايشان است، که خيرخواهان امين اند. و منظور از عقل، التزام به مقتضاى دعوت به حق ايشان است، تا آن را تعقل کنند و با راهنمايى عقل بفهمند که دعوت ايشان حق است، و بايد انسان در برابر حق خاضع شود. و معناى آيه اين است که: دوزخيان در پاسخ فرشتگان مى گويند: اگر ما در دنيا رسولان را در نصايح و مواعظشان اطاعت کرده بوديم، و يا حجت حق آنان را تعقل مى کرديم، امروز در زمرۀ اهل جنهم نبودیم، و همانند ايشان در آتش جاودانه، معذب نمى شديم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۵۹۳ بعضى از مفسران گفته اند: اگر در آيه، هم سمع را آورد و هم عقل را، براى اين بود که تکاليف دينى دائر مدار ادلۀ سمعى و عقلى است. «فَاعْترَفُوا بِذَنبهِمْ فَسُحْقاً لاَصحَابِ السّعِيرِ»: جمله قبلى را از روى ندامت گفتند. ندامت از اين که چرا در برابر خداى تعالى، کوتاهى نموده و خيرى را که خدا برايشان در نظر گرفته بود، از دست دادند. و در اين جمله، اعتراف مى کنند به اين که آنچه کرده اند، اثرش همين است که امروز داخل آتش شوند، و جا داشت که آن طور عمل نکنند، و آن گناه و ذنبى که به آن اعتراف مى کنند، همين است. و اگر کلمه «ذنب» را مفرد آورد، از اين بابت است که منظور از آن، معناى مصدرى است. هرچند که در اصل مصدر است. و کلمه «سحق» در جملۀ «فَسُحقاً لِأصحَابِ السّعِير» - به طورى که راغب گفته - به معناى آن است که چيزى را با دست تکه تکه و خُرد کنى، و اين جمله نفرينى است به آنان. «إِنَّ الَّذِينَ يَخْشوْنَ رَبَّهُم بِالْغَيْبِ لَهُم مَّغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ کَبِيرٌ»: بعد از آن که حال کفار و جزايى که در برابر کفر دارند، بيان کرد، در مقابل آن حال مؤمنين به غيب را بيان کرد تا تقسيم را تمام کرده باشد. و از اوصاف مؤمنين، خصوص خشيت و ترس از خدا را آورد. چون مقام، مقام انذار و وعيد بود، و اگر خشيت آنان را خشيت به غيب خواند، براى اين است که آن عذابى که به آن ايمان آورده اند و از آن مى ترسند، عذابى است در پرده غيب، نه عذابى که امروز با حواس خود آن را احساس کنند. جواب به شبهه اى درباره معاد، و احاطۀ مطلق خداوند بر اعمال و احوال موجودات «وَ أَسِرُّوا قَوْلَکُمْ أَوِ اجْهَرُوا بِهِ إِنَّهُ عَلِيمُ بِذَاتِ الصدُورِ»: در اين جمله شبهه اى را که ممکن بود در دل ها خلجان کند برطرف نموده و آن شبهه به غير از استبعاد، اساسى ندارد. توضيح اين که: بعد از آن که رشته سخن به بيان ربوبيت براى تمامى موجودات کشيده شد، و معلوم شد که همين معنا مستلزم بعث قيامت براى کيفر و پاداش است، و نيز بعد از آن که سخن از ملک مطلق و قدرت مطلقه خدا و خلقت و تدبير او به ميان آمد، و سخنى از آگاهى خدا و احاطه به احوال و اعمال موجودات نرفت، با این که مسأله بعث و جزا بدون علم خدا تصور ندارد، لذا جا داشت کسى توهم کند که اعمال موجودات با کثرت بيرون از شمارى که دارد، چگونه براى خدا ممکن است همه آن ها را ضبط کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۵۹۴ مخصوصا نيات درونى انسان ها که راهى براى به دست آوردن آن نيست، چگونه به حساب مى آيد؟ و اين توهم ناشى از اين است که انسان هر چيزى را با وضع خودش مقايسه مى کند، و با سنگ و ترازوى خودش مى سنجد. و چون خودش قادر به چنين آمارگيرى و ضبط گسترده اى نيست، تا چه رسد به ضبط نيات درونى که اعمال قلب و پنهان در زواياى دل است، لذا از خود مى پرسد: خدا چطور اين ها را ضبط مى کند؟! آيه شريفه، اين شبهه را دفع نموده، مى فرمايد: سخن چه آهسته باشد و چه با صوت بلند، نسبت به خداى تعالى يکسان است. چون او داناى به نيات است. سياق آيه شهادت مى دهد به اين که منظور از اين يکسانى، يکسانى همه اعمال ظاهرى و پنهانى نسبت به خداى تعالى است. چه سخنان و چه اعمال ديگر، نه تنها سخنان آهسته و بلند. و اگر آن را در خصوص سخنان ذکر کرد، از اين جهت بود که معناى پنهان و آشکار در سخنان روشن تر بود، (يک عمل را اگر بخواهيم پنهانى انجام دهيم، بايد مکانى خلوت پيدا کنيم، و به زحمت بيفتيم، ليکن يک سخن را به آسانى مى توان پنهان و آشکار کرد، و بيش از اين هزينه اى ندارد که آن را با صداى بلند و يا آهسته و بيخ گوش طرف بگويد). «أَ لا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَ هُوَ اللَّطِيفُ الخَْبِيرُ»: استفهامى است انکارى، که حجتى را بر علم خدا به اعمال ظاهرى و باطنى، و سرّى و علنى خلق در بر دارد. بيان آن حجت اين است که: اعمال خلق - که يکى از آن ها اعمال اختيارى خود اوست - هرچند که نسبتى به خود او دارد، وليکن در حقيقت اين خداى سبحان است که آن عمل را اراده و از طريق اختيار بنده اش و اقتضاى ساير اسباب ايجاد مى کند. پس در حقيقت خالق آن اعمال هم خدا است. چون او است که صاحب عمل را آفريده، و صاحب عمل با همه آثار و اعمالش و روابطى که بين او و بين آثارش موجود است، و او را به آثارش مى رساند و آثارش را از او ظاهر مى کند، همه و همه مخلوق خدايند: «اللّهُ خاَلِقُ کُلّ شَئ وَ هُوَ عَلى کُلّ شَئ وَکِيل». «الّذِى خَلَقَ فَسَوّى وَ الّذِى قَدّرَ فَهَدى». پس خداى سبحان، محيط به خلايق است. هم به عين و جسم آن ها، و هم به آثار و اعمالشان، چه ظاهرش و چه باطنش. چه اين که پنهان بدارند، و چه آشکار کنند، و چگونه تصور دارد که محيط باشد، ولى آگاه نباشد؟! ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۵۹۵ در ضمن، در اين آيه اشاره اى است به اين که خلقت خدا تنها شامل جرم موجودات نيست، بلکه آثار و اعمال آن ها هم مخلوق اوست. براى اين که در اين آيه، براى اثبات علم خدا به آثار و احوال و اعمال يک مخلوق استدلال کرده است به اين که به خود آن مخلوق علم دارد. و اگر آثار و احوال و اعمال يک موجود از وجود خود آن موجود خارج بود، اين استدلال تمام نبود. علاوه بر اين، احوال و اعمال يک موجود از مقتضيات خود آن موجود است، (و معناى «فُلانٌ مَوجُودٌ» همين است که داراى فلان احوال و اعمال باشد، و گرنه موجودى ديگر مى بود)، و بنابراين، وقتى خود موجود منسوب به خداست، قهرا احوال و اعمالش هم منسوب به اوست. «وَ هُوَ اللّطِيفُ الخَبِير» - يعنى خداى تعالى در باطن اشيا هم نفوذ دارد. (حتى از نور هم لطيف تر است)، و به جزئيات وجود اشيا و آثارش آگاه است. جمله مورد بحث، جمله اى است حاليه که مطالب قبل خود را تعليل مى کند و دو اسم «لطيف» و «خبير» از اسماى حُسناى خدا است، که در آخر آيه آمده، تا مضمون آن را تأکيد کند. بحث روایی: (رواياتى پیرامون برخى از آيات گذشته) در کافى، به سند خود، از سفيان بن عيينه، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که در ذيل آيه «لِيَبلُوَکُم أيّکُم أحسَنُ عَمَلا» فرموده: منظور اين نيست که معلوم کند کداميک بيشتر عمل مى کنيد، بلکه منظور اين است که معلوم کند عمل شما، کدامش صواب تر و درست تر است، و درستى عمل به خشيت از خدا و نيت صادقه است. (خلاصه منظور مقدار نيست، بلکه کيفيت است). آنگاه فرمود: و مهم هم همان کيفيت است، انجام خود عمل خيلى دشوار نيست. اين دشوار است که انسان آن را خالص انجام دهد، و همچنان خالص باقيش بدارد. و آگاه باشيد که عمل خالص، آن عملى است که نخواهى مردم تو را در برابر آن بستايند، و جز خدا کسى را منظور نداشته باشى. آرى، نيت، مهمتر از عمل است. آگاه و هوشيار باشيد که ارزش عمل به همان نيت است. و در پايان، اين آيه را تلاوت کردند: «کُلّ يَعمَلُ عَلى شَاکِلَتِه». يعنى هر کسى بر نيت خود عمل مى کند. و در مجمع البيان آمده که ابوقتاده گفت: من از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، از جمله «أيّکُم أحسَنُ عَمَلا» پرسيدم، که منظور از آن چيست؟ فرمود: منظور اين است که کدامیک از شما عقل بهتری دارید. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۵۹۶ آنگاه فرمود: عقل آن کس از شما کاملتر است که خوفش از خدا بيشتر باشد، و بهتر در اوامر و نواهى او نظر کند، هرچند که عمل مستحبى او کمتر باشد. و نيز در همان کتاب، از ابن عمر نقل کرده که گفت: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، آيه «تَبَارَکَ الّذِى بِيَدِهِ المُلک ... أيّکُم أحسَنُ عَمَلا» را تلاوت کرد، و در معناى جمله آخر فرمود: يعنى کدامتان از حرام هاى خدا بيشتر مى پرهيزد، و واجبات خدا را سريع تر انجام مى دهد. و در تفسير قمى، در ذيل آيه شريفه «الّذِى خَلَقَ سَبعَ سَمَاوَات طِبَاقاً» آمده که: يعنى روى هم قرار گرفته اند. و در همان کتاب، درباره جمله «مِن تَفَاوُت» فرموده: يعنى از فساد. و نيز در همان کتاب، در ذيل جمله «ثُمّ ارجِعِ البَصَر» آمده که: در ملکوت آسمان ها و زمين نظر بيفکن. و در همان کتاب، درباره جمله «بِمَصَابِيح» آمده که: يعنى به ستارگان. و در همان کتاب، درباره جمله «سَمِعُوا لَهَا شَهِيقاً» آمده: يعنى صداى افتادن در آتش را مى شنوند. و در همان کتاب، در رابطه با جمله «تَکَادُ تَمَيّزُ مِنَ الغَيظ» آمده: يعنى غيظ بر دشمنان خدا. و در همان کتاب، درباره جمله «وَ قَالُوا لَو کُنّا نَسمَعُ أو نَعقِلُ مَا کُنّا فِى أصحَابِ السّعِير» آمده که فرمود: منظور اين نيست که گوش ها نشنيدند، و فهم ها درک نکردند، نه، هم شنيدند و هم درک کردند، ولى اطاعت نکردند و نپذيرفتند. دليل بر اين که هم شنيدند و هم فهميدند، اين است که مى فرمايد: «فَاعتَرَفُوا بِذَنبِهِم فَسُحقاً لِأصحَابِ السّعِير». مولف: معنى اين آيه دلالت دارد بر اين که منظور از نشنيدن و تعقل نکردن، همان اطاعت نکردن و نپذيرفتن بعد از شنيدن و فهميدن است، و خداى تعالى، همين جمله «اگر مى شنيديم و مى فهميديم» را اعتراف به گناه خواند، و معلوم است که وقتى عملى گناه مى شود که فاعلش به بدى آن عمل علم داشته باشد. يا علم سمعى يعنى دليل نقلى، و يا علم عقلى يعنى دليل عقلى. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۵۹۷ آيات ۱۵ - ۲۲ سوره مُلک هُوَ الَّذِى جَعَلَ لَکُمُ الاَرْض ذَلُولاً فَامْشوا فى مَنَاکِبهَا وَ کُلُوا مِن رِّزْقِهِ وَ إِلَيْهِ النُّشورُ(۱۵) ءَ أَمِنتُم مَّن فى السمَاءِ أَن يخْسِف بِکُمُ الاَرْض فَإِذَا هِىَ تَمُورُ(۱۶) أَمْ أَمِنتُم مَّن فى السمَاءِ أَن يُرْسِلَ عَلَيْکُمْ حَاصِباً فَستَعْلَمُونَ کَيْف نَذِيرِ(۱۷) وَ لَقَدْ کَذَّب الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ فَکَيْف کانَ نَکِيرِ(۱۸) أَوَ لَمْ يَرَوْا إِلى الطيرِ فَوْقَهُمْ صافَّاتٍ وَ يَقْبِضنَ مَا يُمْسِکُهُنَّ إِلا الرَّحْمَنُ إِنَّهُ بِکُلِّ شىْءِ بَصِيرٌ(۱۹) أَمَّنْ هَذَا الَّذِى هُوَ جُندٌ لَّکمْ يَنصُرُکُم مِّن دُونِ الرَّحْمَنِ إِنِ الْکَافِرُونَ إِلا فى غُرُورٍ(۲۰) أَمَّنْ هَذَا الَّذِى يَرْزُقُکمْ إِنْ أَمْسک رِزْقَهُ بَل لَّجُّوا فى عُتُوٍّ وَ نُفُورٍ(۲۱) أَفَمَن يَمْشى مُکِباًّ عَلى وَجْهِهِ أَهْدَى أَمَّن يَمْشى سوِياًّ عَلى صِرَاطٍ مُّستَقِيمٍ(۲۲) «ترجمه آيات» اوست آن کسى که زمين را براى شما رام کرده، پس در اقطار آن آمد و شد کنيد و از رزق آن بخوريد و بدانيد که زنده شدن بار ديگر شما، به سوى اوست (۱۵). چگونه خاطرتان جمع و ايمن از اين است که فرشتگان آسمان، زمين را در زير پايتان بشکافند، يا اين که اگر چنين کنند، زمين چون گهواره در مى آيد؟ (۱۶) و آيا ايمن هستيد از اين که آنان که در آسمانند، سنگ پاره ها را بر سرتان ببارند، اگر اين طور است، پس به زودى خواهيد فهميد که تهديد چيست (۱۷). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۵۹۸ اين غفلت تنها از شما نيست، کسانى هم که قبل از شما بودند، پيامبران را تکذيب کردند و نمى دانند که به چه عقوبتى گرفتار شدند (۱۸). مگر پرواز مرغان بر بالاى سر خود را نديدند که چگونه پر و بال خود را باز و بسته مى کنند و جز رحمان، کسى آن ها را در فضا نگه نمى دارد. آرى، او به هر چيزى بيناست (۱۹). آيا چه کسى است آن کسى که شما او را به جاى رحمان ياور و لشکر خود مى پنداريد تا شما را يارى کند؟ نه، کافران هيچ يک از آنچه گفتيم ندارند، تنها سرمايه آنان، غرور است و بس (۲۰). و يا کسى را که خدا مى دانيد اگر اللّه به شما رزق ندهد، او مى دهد؟ نه، هرگز، بلکه کفار با روشن شدن حق از آن دورى مى کنند و در گريز از آن لجاجت مى ورزند (۲۱). پس آيا کسى که با صورت روى زمين مى خزد، هدايت يافته تر است و يا آن کس که استوار و راست قامت در صراط مستقيم گام بر مى دارد؟ (۲۲). «بیان آيات» پاره اى از نشانه هاى تدبير الهى در اين آيات پشت سر هم، نشانه هاى تدبير الهى را ذکر مى کند. تدبيرى که ربوبيت آن جناب را اثبات مى نمايد، و اين نشانه ها را با انذار و تخويف ذکر نموده، مى فرمايد: «هُوَ الّذِى جَعَلَ لَکُمُ الأرضَ ‍ ذَلُولاً»، دنبالش مى فرمايد: «أوَلَم يَرَوا إلَى الطّيرِ»، که بعد از انذار در آيه: «الّذِى خَلَقَ المَوتَ وَ الحَيوة» و آيه «الّذِى خَلَقَ سَبعَ سَمَاوَات...» و آيه «وَ لَقَد زَيّنَا...» قرار گرفته. «هُوَ الَّذِى جَعَلَ لَکُمُ الاَرْض ذَلُولاً فَامْشوا فى مَنَاکِبهَا وَ کلُوا مِن رِّزْقِهِ وَ إِلَيْهِ النُّشورُ»: کلمه «ذَلُول» در مرکب ها، به معناى مرکب رام و راهوار است. مرکبى که به آسانى مى توان سوارش شد، و اضطراب و چموشى ندارد. و کلمه «مَنَاکِب»، جمع منکب است، که نام محل برخورد استخوان بازو با شانه است. و اگر نقاط مختلف زمين را منکب ها خوانده، استعاره است. راغب مى گويد: استعاره آوردن منکب براى زمين، مثل استعاره آوردن «ظهر - پشت» براى زمين در آيه ۴۵ سوره فاطر است: «مَا تَرَکَ عَلى ظَهرِهَا مِن دَابّة - هيچ جنبنده اى بر پشت زمين زنده و باقى نمى گذاشت». و اگر زمين را - چون اسبى - رام خواند، و قطعات آن را «پشت»، (گُرده) و منکب (شانه) ناميد، به اين اعتبار بود که زمين براى انواع تصرفات انسان رام است. نه چموشی - زلزله - دارد، و نه از تصرفات بشر امتناع می ورزد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۵۹۹ مفسران ديگر، در توجيه ذلول بودن و منکب داشتن زمين، توجيهات مختلفى دارند که تمام آن ها به همين توجيه ما بر مى گردد. امر در جمله «بخوريد از رزق آن»، امر وجوبى نيست، بلکه تنها جواز و اباحه را مى رساند. و کلمه «نُشُور» و همچنين کلمه «نشر»، به معناى احياى مُردگان بعد از مردن است. و اصل اين کلمه به معناى نشر طومار و جامه، يعنى گشودن آن بعد از جمع کردن و پيچيدن آن است. و معناى آيه اين است که: خداى تعالى، آن کسى است که زمين را منقاد و رام شما کرد، تا بتوانيد بر پشت آن قرار بگيريد، و از اين قطعه به آن قطعه اش برويد، و از رزقش که او برايتان مقدر فرموده، بخوريد، و به انواع مختلفى براى به دست آوردن آن رزق در زمين تصرف کنيد. «وَ إلَيهِ النُّشَور» - يعنى طومار زندگى مُردگان که با مرگ پيچيده شده، دوباره در قيامت در محضر او باز مى شود. مُردگان را از زمين در مى آورد، و براى حساب و سپس جزا زنده مى کند. پس به همين دليل ربّ و مدبر امر زندگى دنيايتان اوست، که در زمين جايگزين تان نموده، به راه و روش زندگى در آن هدايتتان کرد. و نيز حکومت بر شما در ميراندن و زنده کردن و حساب و جزاء براى اوست. و در ناميدن زمين به نام ذلول، و تعبير اين که بشر روى شانه هاى آن قرار دارد، اشاره اى است روشن به اين که زمين نيز يکى از سيارات است، و اين همان حقيقتى است که علم هيأت و آسمان شناسى، بعد از قرن ها بگومگو و بحث، به آن دست يافته. «ءَ أَمِنتُم مَن فِى السّمَاءِ أَن يخْسِف بِکُمُ الاَرْض فَإِذَا هِىَ تَمُورُ»: بعد از آن که در آيه قبل اقامه حجت کرد بر ربوبيت خداى سبحان، اينک در اين آيه بشر را تهديد مى کند، و نيز در برابر بى اعتنايى و سهل انگاريش ‍ در مسأله ربوبيت، او را توبيخ مى نمايد، که تا کى از خدا بى خبريد، و شکر نعمت هايش را به جا نمى آوريد؟ يعنى در برابر ربوبيتش خاضع نمى شويد و شريک هاى خود تراشيده را دور نمى ريزيد؟ و مراد از کلمۀ «مَن فِى السّمَاء - آن کس که در آسمان است»، فرشتگانى هستند که موکّل بر آسمان و حوادث عالم اند. و اگر ضمير مفرد - يَخسِفُ - به کلمۀ «مَن» برگردانده، با اين که اين کلمه در معنا جمع است، به اين جهت است که کلمه مذکور در لفظ مفرد است. و وقتى گفته مى شود: «خَسَفَ الأرض بِقَوم کَذَا»، معنايش اين است که زمين زير پاى فلان قوم شکافته شد، و همه را در شکم خود فرو برد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۰۰ و کلمه «مَور» که مصدر فعل «تَمُور» است، به طورى که صاحب مجمع گفته، به معناى تردد در آمد و شد است. نظير کلمه «موج» که آن نيز به همين معناست. و معناى آيه اين است که: چگونه با خاطر جمع و دل آسوده، به ربوبيت خداى تعالى کفر ورزيده ايد، و چه ايمنى از ملائکه ساکن آسمان و موکّل بر امور عالَم داريد از اين که زمين را زير پايتان بشکافند، و به امر خدا شما را در شکم زمين پنهان سازند، در حالى که زمين همچنان متزلزل و مضطرب باشد و چون گهواره، آمد و شد داشته باشد؟ بعضى از مفسران گفته اند: مراد از کسى که در آسمان است، خداى سبحان، و منظور از «در آسمان بودن خدا» اين است که سلطنت و تدبير امور خدا در آسمان است، و گرنه معنا ندارد خدا در مکان بگنجد، و آسمان و عالَمى از عوالم او را در خود جاى دهد. ولى از نظر ما هرچند معناى بى اشکالى است، ليکن خلاف ظاهر آيه است. «أَمْ أَمِنتُم مَّن فى السّمَاءِ أَن يُرْسِلَ عَلَيْکُمْ حَاصِباً فََستَعْلَمُونَ کَيْفَ نَذِيرِ»: کلمه «حاصب» به معناى باد تندى است که ريگ و شن و سنگ با خود بياورد. و معناى آيه اين است که: «آيا از ملائکه آسمان ايمن شده ايد، که باد سنگ و ريگ دار بر شما بفرستند»، همان طور که بر قوم لوط فرستادند، و قرآن جريانشان را چنين حکايت کرده: «إنّا أرسَلنَا عَلَيهِم حَاصِباً إلّا آلَ لُوط». «فَسَتَعلَمُونَ کَيفَ نَذِير» - کلمه «نذير» مصدر به معناى انذار است، و اين جمله به خاطر اين که حرف «فاء» بر سر دارد، متفرع بر مطلبى است که از آيات قبل استفاده مى شود، و آن عبارت است از اين که: مشرکان به ربوبيت خداى تعالى کافر شدند، و از عذاب او ايمن گشتند. لذا در جمله مورد بحث مى فرمايد: پس به زودى خواهند فهميد معناى انذار چيست، و معناى آيه روشن است. بعضى از مفسران گفته اند: کلمه «نَذِير» صفت مشبهه و به معناى بيمرسان است، که منظور از آن رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» است، ليکن اين سخن بى پايه است. «وَ لَقَدْ کَذَّبَ الَّذِينََ مِن قَبْلِهِمْ فَکَيْف کَانَ نَکِيرِ»: مراد از کلمه «نکير»، عقوبت و دگرگون شدن نعمت است. ممکن هم هست به معناى انکار باشد، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۰۱ و اين آيه نظير شاهدى است که بر صدق جملۀ «فَسَتَعلَمُونَ کَيفَ نَذِير» شهادت داده، وعيد و تهديد آن را تصديق مى کند. و معناى آيه است که: امت هاى منقرض گذشته، آيات مرا تکذيب کردند. پس چگونه بود عقوبت من و دگرگون ساختن نعمتم؟ و يا چگونه بود انکار من بر آنان که هلاک و منقرضشان کردم؟ در اين آيه، التفاتى از خطاب به غيبت به کار رفته. در آيات جلوتر مردم کافر مورد خطاب قرار گرفته بودند، و در اين آيه، غايب به حساب آمده اند: «مِن قَبلِهِم - قبل از ايشان»، و نکته اين التفات براى آن است که اشاره کند به اين که کفار به خاطر جهالت و اهمالشان در تدبر در آياست ربوبيت خدا، و بى باکی شان نسبت به خشم پروردگارشان، کوچکتر از آنند که خدا با آنان سخن بگويد، و آنان را به چنين شرافتى مشرف سازد. بدين جهت از آنان روى گردانيده، معارفى را که مى خواست بيان کند، به پيامبرش خطاب کرد. ذکر آيت پرواز پرندگان، که جز خدا، کسى آن ها را در فضا نگه نمى دارد «أَ وَ لَمْ يَرَوْا إِلى الطّيرِ فَوْقَهُمْ صَافَّاتٍ وَ يَقْبِضنَ مَا يُمْسِکُهُنَّ إِلا الرَّحْمَنُ إِنَّهُ بِکُلِّ شىْءِ بَصِيرٌ»: منظور از اين که «طير، فوق انسان ها باشند»، اين است که بالاى سر انسان در هوا پرواز مى کنند. و منظور از کلمۀ «صافّات» و کلمۀ «يَقبِضنَ» اين است که مرغان در هوا بال خود را باز مى کنند، و سپس ‍ مى بندند. و اگر اين دو کلمه را به صيغه جمع آورد، با اين که سخن از طير - مفرد - داشت نه طيور، بدان جهت بود که مراد از کلمه «طير»، جنس مرغان است، نه يک مرغ. و جمله «مَا يُمسِکُهُنّ إلّا الرّحمن»، به منزله جواب است از سؤالى تقديرى و فرضى. گويا شخصى پرسيده: منظور قرآن از اين که توجه مردم را به سوى پرواز طيور و باز و بسته شدن بال هاى آن ها در هوا جلب کرده، چيست؟ در اين جمله پاسخ داده که منظور اين است که: بفهمند جز خدا، کسى طيور را در فضا نگه نمى دارد. گو اين که ماندن طيور در فضا و ساقط نشدن آن ها مستند به اسبابى طبيعى است، همچنان که ماندن انسان در زمين هم همين طور است، و ماندن و شنا کردن ماهى هاى سنگين وزن در روى آب نيز اين طور است. و همه امور طبيعى همين طور مستند به اسباب و علل طبيعى است، وليکن همه اين علل طبيعى به خداى تعالى منتهى مى شود. و به همين جهت، صحيح است که ماندن مرغان در هوا را به خدا نسبت دهيم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۰۲ خواهى گفت: اين اختصاص به مرغان ندارد، چرا در آيه خصوص مرغان را نام برد؟ جوابش اين است که بعضى از اسباب طبیعی براى همه شناخته شده نيست. مثل ماندن مرغان در فضا و آمد و شد کردن در هوا، که در بدو نظر سؤال انگيز است، و به محض مشاهده آن، انسان را منتقل به خداى سبحان مى کند، و مى فهماند سبب حقيقى و اعلاى پيدايش مرغان، خداست و پروازشان هم، مستند به اوست. و بعضى ديگر اين طور نيستند. نظير ايستادن و زندگى کردن انسان در روى زمين، که انسان معمولى را به اين معنى منتقل نمى کند. و لذا مى بينيم خداى سبحان در کلامش، نظر بندگان خود را به آن گونه امور جلب مى کند، تا زودتر و بهتر به وحدانيت خداى تعالى در ربوبيت پى ببرند. و در کلام الهى نمونه هاى بسيارى از اين قبيل امور آمده. نظير نگه داشتن آسمان ها بدون ستون، و نگه داشتن زمين از متلاشى شدن، و نگهدارى کشتى ها بر روى آب، و اختلاف ميوه ها و رنگ ها و زبان ها و امثال آن، که سبب طبيعى نزديک آن ها از نظرها پنهان است، و در نگاه اول، ذهن از توجه به آن امور به آسانى منتقل مى شود به اين که خدا آن ها را ايجاد کرده، و اگر بعدها در اثر دقت و تحقيق متوجه سبب طبيعى و نزديک آن گردد، آن وقت در پديد آورنده سبب طبيعی اش فکر مى کند، تا در آخر باز به خداى تعالى منتهى شود، و بفهمد که «إلى رَبّکَ المُنتَهى». در تفسير کشاف، در پاسخ اين که چرا در مقابل کلمۀ «صافّات» نفرمود: «قَابِضَات»، و به جاى آن، فعل «يَقبِضنَ» را آورد؟ مى گويد: علتش اين است که اصل در طيران و پرواز، گشودن بال ها است، نه جمع کردن آن ها. چون طيور در فضا مانند ماهيان در دريا شناورند، و اصل در شناورى، باز کردن و گشودن بال است. و اما جمع کردن و بستن آن، براى اين است که به اين وسيله جلو برود، و از بالى که زده بود، نتيجه بگيرد. پس اصل در پرواز و شنا، همان بال زدن است، و بدين جهت عمل اصلى را به صيغۀ اسم فاعل (صافّات) آورد، و عمل غير اصلى را به صيغۀ فعل مضارع (يَقبِضنَ)، تا بفهماند عمل طيور مانند ماهيان همان بال زدن است. و اما بال جمع کردن، براى نتيجه گيرى از بال زدن است، و خودش مقصود اصلى نيست. و اين سخن، وقتى درست است که آيه شريفه بخواهد يکى از آيات الهى را خاطر نشان سازد. آيتى که از مجموع جمله «صَافّات و يَقبِضنَ» استفاده مى شود، و آن مسأله طيران است. ولى احتمال دارد آيه شريفه بخواهد دو آيت را ارائه دهد. يکى نيفتادن مرغان در حال بال زدن، و یکی نیفتادن شان در حال بال جمع کردن. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۰۳ و در اين که بعد از يادآورى ذلول بودن زمين، و سوار بودن انسان بر منکب زمين، مسأله پرواز طيور در هوا را آورد، لطفى نهفته است که بر کسى پوشيده نيست. «أَمَّنْ هَذَا الَّذِى هُوَ جُندٌ لَکُمْ يَنصُرُکم مِّن دُونِ الرَّحْمَنِ إِنِ الْکَافِرُونَ إِلّا فِى غُرُورٍ»: آيه توبيخ و سرکوبى کفار است، که به جاى خداى تعالى، معبودهايى ديگر گرفتند تا ياريشان کنند، و به همين سياق آيه قبلى را - که سياق غيبت بود - به سياق خطاب بر گردانيد تا توبيخ و سرکوبى، رُخ به رُخ انجام گيرد، و سرزنش دردناک تر شود. و معناى جملۀ «أمّن هَذَا الّذِى ...»، اين است که: نه، بلکه مى پرسم: آن چه کسى است که به آن اشاره مى شود، که اين ياور شما و لشکر شما است غير از رحمان، اگر خداى رحمان سرنوشت شومى و يا عذابى براى شما مقدر کرده باشد، آيا آن ياور، شما را يارى مى کند؟ نه، پس غير از خدا کسى نيست که شما را يارى کند. و اين بيان، اشاره است به اين که پندار مشرکان خطاست. مشرکان بت ها را نمى پرستند، مگر به خاطر همين که آنان را در شدائد يارى کنند، با اين که اين مشرکان و خدايانشان هر دو ملک خدايند، و بت ها نه براى خود، مالک نفع و ضررى هستند، و نه براى ديگران. و چون مشرکان از اين توبيخ و سرکوبى خدا پاسخى نداشتند، بدهند، لذا خود خداى تعالى از آن سؤال ملامت آميز جواب داد، که: «إنِ الکَافِرُونَ إلّا فِى غُرُور». يعنى غرور آن چنان به آنان حمله ور شده که از هر طرف احاطه شان کرده، خيال کرده اند اعتقادشان به الوهيت آلهه، اعتقاد درستى است. تمثيلى براى بيان حال مؤمن طالب بصيرت و کافر جاهل و لجوج «أَمَّنْ هَذَا الَّذِى يَرْزُقُکُمْ إِنْ أَمْسک رِزْقَهُ بَل لَّجُّوا فى عُتُوٍّ وَ نُفُورٍ»: کلمه «أم» در اين جا نيز به معناى «بلکه» است. مى فرمايد: بلکه مى پرسم آن چه کسى است که به آن اشاره مى شود و گفته مى شود: اين است آن که شما را روزى مى دهد، و آيا اگر خدا روزى خود را از شما دريغ بدارد، آن کس به جاى خدا، شما را روزى مى دهد؟ آنگاه خود خداى سبحان پاسخ مى دهد به اين که: «بَل لَجُّوا فِى عُتُوّ وَ نُفُورٍ». يعنى حق براى آنان روشن شده، ولى در برابر آن خاضع نمى شوند تا تصديقش کنند و پيرويش نمايند، بلکه در دور شدن از حق و نفرت از آن همچنان ادامه داده، و بيشتر جلو مى روند. «أَ فَمَن يَمْشى مُکِباًّ عَلى وَجْهِهِ أَهْدَى أَمَّن يَمْشى سَوِياًّ عَلى صِرَاطٍ مُّستَقِيمٍ»: کلمه «مُکِبّ» اسم فاعل از «إکباب» (باب إفعال) است، و «إکبابُ الشَئ عَلى وَجهِهِ» به معناى آن است که کسى را به رو به زمين بيندازى. در کشّاف گفته: معنای عبارت «أکبّ» این است که: داخل شد در «کب» و داراى «کب» شد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۰۴ آيه مورد بحث استفهامى است انکارى از يکسان بودن دو حالت سر پا راه رفتن و با صورت روى زمين خزيدن. و اين تعريض و توبيخى است از کفار، که در ضمن روى سخن را هم از آنان برگردانيد، و از شرافت حضور و خطاب محرومشان کرد. ساده تر بگويم: در آيه قبلى کفار را مخاطب قرار داده بود، ولى بعد از آن که در آخر آن آيه، سخن از لجاجت ايشان رفت، در آيه مورد بحث ديگر خطاب را ادامه نداد، بلکه آنان را غايب فرض کرد و اين، خود مزيد بر تعريض است. و منظور آيه اين است که کفار در لجاجت و سرکشى عجيبى که دارند، و در نفرتشان از حق، مثل کسى مى مانند که راهى را که مى خواهد طى کند، با خزيدن روى زمين، آن هم به صورت، طى کند. و معلوم است که چنين کسى نه بلندی هاى مسير خود را مى بيند، نه پستى ها را. و نه نقاط پرتگاه و سراشيبى ها را. پس چنين کسى هرگز نظير آن کس ديگر که سرِ پا و مستقيم راه مى رود، نمى تواند باشد. چون او جاى هر قدم از قدم هاى خود را مى بيند، و احيانا اگر موانعى هم سرِ راهش باشد، مشاهده مى کند، و علاوه بر اين مى داند که اين راه به کجا منتهى مى شود. و اين کفار راه زندگى خود را مثل آن شخص خزنده طى مى کنند. اين ها با اين که مى توانند مستقيم راه بروند، خوابيده روى زمين مى خزند. يعنى با اين که حق را تشخيص مى دهند، متعمدا چشم خود را از شناختن آنچه که بايد بشناسند، مى بندند، و خود را به نديدن مى زنند. و با اين که مى توانند طبق وظيفه اى که بايد عمل کنند، از عمل کردن به وظيفه چشم مى پوشند، در برابر حق خاضع نمى شوند، و در نتيجه بصيرتى به امور ندارند. به خلاف مؤمنان که راه زندگى را تشخيص مى دهند، و بر صراط مستقيم پايدار و استوارند، و در نتيجه از هلاکت ايمن اند. از آنچه گذشت، روشن گرديد که مَثَل آورده شده در آيه، مَثَلى است براى عموم. حالِ هر کافر جاهل و لجوج را که به جهل خود ادامه مى دهد، و حالِ هر مؤمن طالب بصيرت و جوياى حق را ممثل مى سازد. رده:تفسیر المیزان