تفسیر المیزان

وصف حال وليد بن مغيره و تکذيب نمودن او «إِنَّهُ فَکَّرَ وَ قَدَّرَ * فَقُتِلَ کَيْف قَدَّرَ * ثمَّ قُتِلَ کَيْف قَدَّرَ»: «تفکير» که مصدر «فکر» است، به معناى انديشيدن است، و «تقدير» که مصدر «قدر» است، به معناى اندازه گيرى و سنجيدن است. و «تقدير از روى تفکير»، به معناى آن است که چند معنا و چند وصف را در ذهن بچينى، يعنى آن ها را در ذهن جا به جا کنى، يکى را بگذارى و ديگرى را بردارى، تا از رديف شدن آن ها غرض مطلوب خود را نتيجه بگيرى. وليد بن مغيره هم، در اين انديشه بود که چيزى بگويد که با آن گفته، دعوت اسلام را باطل کند، و مردم معاند مثل خودش، آن گفته را بپسندند. پيش خود فکر کرد آيا بگويد اين قرآن شعر است؛ يا بگويد کهانت و جادوگرى است؟ آيا بگويد هذيان ناشى از جنون است؛ يا بگويد از اسطوره ها و افسانه هاى قديمى است؟ بعد از آن که همه فکرهايش را کرد، اين طور اندازه گيرى کرد که بگويد: قرآن سحرى از کلام بشر است، چون بين زن و شوهر و پدر و فرزند جدايى مى اندازد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۳۶ «فَقُتِلَ کَيفَ قَدّرَ» - اين جمله - به طورى که از سياق بر مى آيد - نفرينى است بر او. نظير جمله «قَاتَلَهُمُ اللّه أنّى يُؤفَکُون»، و جمله «ثُمّ قُتِلَ کَيفَ قَدّرَ»، تکرار همان نفرين و تأکيد آن است. «ثُمَّ نَظرَ * ثُمَّ عَبَس وَ بَسرَ * ثمَّ أَدْبَرَ وَ استَکْبرَ * فَقَالَ إِنْ هَذَا إِلا سحْرٌ يُؤْثَرُ * إِنْ هَذَا إِلا قَوْلُ الْبَشرِ»: اين آيات، حال وليد را که بعد از تفکير و تقدير به خود گرفته بود، ممثّل مى سازد، و با لطيف ترين و در عين حال رساترين تمثيلى مجسّم مى کند. چون معناى اين که فرموده «ثُمّ نَظَر» به طورى که از سياق استفاده مى شود - اين است که: وى بعد از تفکير و تقدير، مثل کسى نظر کرد که مى خواهد درباره امرى که از او نظريه خواسته باشند، نظريه بدهد. «ثُمّ عَبَسَ وَ بَسَرَ» - فعل «عَبَس» از ماده «عبوس» است که به معناى تقطيب چهره است. در مجمع البيان مى گويد: عبوس کردن چهره و تقطيب و تکليح آن در معنا، نظير هم اند. و جامع همه، ترش کردن رو، و گرفتگى صورت است. در مقابل طلاقت و بشاشت، که به معناى گشاده رويى است. و فعل «بَسَرَ» از مصدر «بسور» است، که به معناى بى ميلى و کراهت نمايان از چهره است. پس معناى جمله اين است که: وليد بعد از نظر کردن، چهره خود را گرفت و اظهار کراهت نمود. «ثُمّ أدبَرَ وَ استَکبَرَ» - «إدبار از هر چيزى»، به معناى اعراض از آن است، و استکبار به معناى امتناع ورزيدن از درِ کبر و طغيان است. و اين دو، يعنى ادبار و استکبار، از احوالات روحى و درونى است، و اگر آن را فرع و نتيجه تمثيل بر نظر و عبوس و بسور - که از احوالات ظاهر و محسوس آدمى است - گرفته، از اين جهت است که اثر ادبار و استکبار وليد، در ظاهر حالش هم اثر گذاشته، و آن اثر را قرآن کريم نقل کرده که گفت: «إن هذا إلّا سِحرٌ...». و به همين جهت، اين جمله را با فاى تفريع و نتيجه گيرى عطف کرده، فرمود: «ثُمّ أدبَرَ وَ استَکبَرَ فَقَال إن هذا...»، و گرنه مى توانست اين را هم با کلمه «ثُمّ» عطف کند. «فَقَال إن هذا إلّا سِحرٌ يُؤثَر» - يعنى در نتيجه ادبار و استکبار، باطن خود را اين طور اظهار کرد که: «أن هذَا»: نيست اين - يعنى قرآن - «إلّا سِحرٌ یُؤثَر»: مگر سحری که از قدیم روایت شده و ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۳۷ هم اکنون نيز، دانايان آن به نادانان تعليم مى دهند. «إن هذا إلّا قَولُ البَشَر» - يعنى اين قرآن آن طور که محمّد «صلى اللّه عليه و آله و سلم» ادعا مى کند، کلام خدا نيست، بلکه کلام بشر است. بعضى گفته اند: اين آيه به منزله تأکيد آيه قبلى است، هر چند دو معناى مختلف دارند، ولى مقصود از هر دو، اين است که قرآن، کلام خدا نيست و چون هر دو، يک معنا را مى رساندند، جمله دوم را با «واو» به جمله اول عطف نکرد. «سَأُصلِيهِ سَقَرَ * وَ مَا أَدْرَاک مَا سقَرُ * لا تُبْقِى وَ لا تَذَرُ * لَوَّاحَةٌ لِّلْبَشرِ * عَلَيهَا تِسعَةَ عَشرَ»: يعنى به زودى او را داخل سقر مى کنم، و «سَقَر» در عرف قرآن، يکى از نام هاى جهنّم و يا درکه اى از درکات آن است. و جمله «سَأصلِيه سَقَر»، يا بيان «سَأرهِقُهُ صعُوداً» است، و يا بَدَل از آن است. و جمله «وَ مَا أدريکَ مَا سَقَر» به اين منظور آورده شده که بفهماند «سقر»، بسيار مهم و هراس آور است. مقصود از توصيف «سقر» به اين که: «لا تُبقِى وَ لا تَذَر...» و در جمله «لا تُبقِى وَ لا تَذَر»، به خاطر اين که نفى مطلق است و مقيد نکرده که چه چيزى را باقى نمى گذارد و رها نمى کند، اقتضا دارد که مراد از آن را اين بگيريم که: «سقر»، هيچ چيزى از آنچه او به دست آورده، باقى نمى گذارد و همه را مى سوزاند و احدى را هم از آن هايى که در آن مى افتند، از قلم نينداخته، همه را شامل مى شود. به خلاف آتش دنيا که بسيار مى شود بعضى از چيزها که در آن مى افتد، نمى سوزاند، و اگر مثلا انسانى در آن بيفتد، پوست ظاهرى و صفات جسمی اش را مى سوزاند، و به روح او و صفات روحی اش نمى رسد. اما «سقر»، احدى از کسانى که در آن مى افتند، باقى نمى گذارد، بلکه همه را فرا مى گيرد. زيرا خداوند فرموده: «تَدعُوا مَن أدبَرَ وَ تَوَلّى»، و وقتى آن ها را فرا گرفت، چيزى از روح و جسمشان را باقى نمى گذارد، بلکه همه را مى سوزاند. همچنان که فرموده: «نَارُ اللّه المُوقَدَةُ الّتِى تَطّلِعُ عَلَى الأفئِدة». ممکن هم هست منظور اين باشد که احدى را زنده نمى گذارد، و احدى را نمى ميراند. در اين صورت، در معناى آيه زير خواهد بود که مى فرمايد: «الّذِى يَصلَى النّارَ الکُبرَى * ثُمّ لا يَمُوتُ فِيهَا وَ لا يَحيَى». ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۳۸ بعضى هم گفته اند: معناى جمله «لا تُبقِى» اين است که «سقر» چيزى را که در آن بيفتد، باقى نمى گذارد، مگر آن که هلاکش مى کند. وقتى هلاک شد، به حالت هلاکت هم رهايش نمى کند، بلکه دوباره زنده اش مى کند، تا باز شکنجه شود. بعضى ديگر گفته اند: معناى «لا تُبقِى» اين است که براى آنان گوشتى باقى نمى گذارد و «لا تَذَر»، يعنى و استخوانى باقى نمى گذارد. و بعضى ديگر معانى ديگرى ذکر کرده اند. «لَوّاحَةٌ لِلبَشَر»: کلمه «لوّاحه» از مصدر «تلويح» است که به معناى دگرگون کردن رنگ چيزى به سياهى است. و بعضى گفته اند: به سرخى. و کلمه «بَشَر»، جمع بَشَره است، که به معناى ظاهر پوست بدن است. مى فرمايد: يکى ديگر از خصوصيات «سقر» اين است که رنگ بشره بدن ها را دگرگون مى سازد. مراد از نوزده نفری که موکّل بر جهنّم اند، چیست؟ «عَلَيهَا تِسعَةَ عَشرَ»: يعنى بر آن - سَقَر - نوزده نفر موکّل اند، که عهده دار عذاب دادن به مجرمان اند. و هرچند مطلب را مبهم گذاشته و نفرموده که از فرشتگان اند و يا غير فرشته اند، ليکن از آيات قيامت و مخصوصا تصريح آيات بعدى استفاده مى شود، که از ملائکه اند. بعضى از مفسران گفته اند: ظاهر اين عبارت آن است که مميّزِ (در اصطلاح «نحو»، معدود هر عددى را مميّز مى نامند) عدد «تسعة عشر»، کلمه «ملکاً» باشد. آنگاه گفته: دليل اين معنا همين است که عرب هاى فصيح، از اين عبارت چنين فهميده اند. چون از ابن عباس روايت شده که گفت: وقتى جمله «عَلَيهَا تِسعَةَ عَشَر» نازل شد، ابوجهل به قريش گفت: مادرانتان به عزايتان بنشينند، مى شنوم پسر ابى کبشه (رسول اللّه «صلى اللّه عليه و آله و سلم»)، به شما خبر داده که خازنان آتش، نوزده نفرند و شما که جمعيت انبوهى هستيد، آيا عاجزيد از اين که هر ده نفرتان بر سرِ يکى از آن مردان موکّل بر آتش بتازيد؟ در آن جمع، ابواسد بن اسيد بن کلده جمحى - که مردى سخت دلاور بود - گفت: من يک تنه، حريف هفده نفر آنان هستم، شما همگى کار دو نفر ديگر را بسازيد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۳۹ خواننده عزيز توجه دارد که مفسر نامبرده، هيچ دليلى بر مدعاى خود نياورده، علاوه بر اين که حديث، خازنان دوزخ را رجل (مرد) خوانده و کلمه رجل به هيچ وجه بر فرشته اطلاق نمى شود. مخصوصا در عرف مشرکين که به نقل قرآن کريم در آيه «وَ جَعَلُوا المَلائِکَةَ الّذِينَ هُم عِبَادُ الرّحمنِ إنَاثاً»، ملائکه را به طور کلى از جنس زن مى دانستند. «وَ مَا جَعَلْنَا أَصحَابَ النَّارِ إِلّا مَلَائکَةً ...»: سياق آيه شهادت مى دهد بر اين که مردم بعد از شنيدن آيه قبلى -که در باره عدد خازنان دوزخ بود - درباره خازنان بگو مگو کرده اند، در نتيجه اين آيه نازل شد. با اين استظهار، روايات وارده در شأن نزول آيه تأييد مى شود، که إن شاء اللّه، در بحث روايتى آينده، از نظر خواننده خواهد گذشت. «وَ مَا جَعَلنَا أصحَابَ النّارِ إلّا مَلائکة» - مراد از «اصحاب النار»، همان خازنان موکّل بر دوزخند که عهده دار شکنجه دادن به مجرمان اند، و اين معنا، هم از جمله «عَلَيهَا تِسعَةَ عَشَر» استفاده مى شود، و هم جمله «وَ مَا جَعَلنَا عِدّتَهُم إلّا فِتنَةً...» به آن شهادت مى دهد. و حاصل معناى آيه اين است که: ما اصحاب آتش و موکّلين بر آن را از جنس ملائکه قرار داديم، که قادر بر انجام مأموريت خود هستند. همچنان که در جاى ديگر فرمود: «عَلَيهَا مَلائِکةٌ غِلاظٌ شِدادٌ لا يَعصُونَ اللّهَ مَا أمَرَهُم وَ يَفعَلُونَ مَا يُؤمَرُون». پس موکّلين بر آتش از جنس بشر نيستند، تا مجرمين اميد آن داشته باشند در برابرشان مقاومت کنند، و از بينشان ببرند. «وَ مَا جَعَلنَا عِدّتَهُم إلّا فِتنَةً لِلّذِينَ کَفَرُوا» - کلمه «فتنه» به معناى محنت و آزمايش است. مى گويند منظور از اين جعل، جعل به حسب آگهى دادن است، نه جعل به حسب تکوين. در نتيجه معناى آيه اين است که: ما از عدد آن ملائکه و اين که نوزده نفرند، به شما خبر نداديم، مگر براى اين که همين خبر، باعث آزمايش کفار شود. ذيل آيه هم که مى فرمايد: «لِيَستَيقِنَ الّذِينَ أُوتُوا الکِتَابَ...» اين گفتار را تأييد مى کند. «لِيَستَيقِنَ الّذِينَ أُوتَوا الکِتَابَ» - «استيقان»، به معناى يقين يافتن در دل است، و معناى اين جمله اين است که: ما براى اين گفتيم موکّلين بر آتش نوزده فرشته اند، که اهل کتاب يقين کنند به اين که قرآن نازل بر تو حق است. چون مى بينند قرآن هم، مطابق کتاب آسمانى ايشان است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۴۰ «وَ يَزدَادَ الّذِينَ آمَنُوا إيمَاناً» - و نيز براى اين که مؤمنين به اسلام هم، وقتى ببينند که اهل کتاب هم اين خبر قرآن را تصديق کرده اند، ايمانشان زيادتر شود. «وَ لِيَقُولَ الّذِينَ فِى قُلُوبِهِم مَرَضٌ وَ الکَافِرُونَ مَا ذَا أرَادَ اللّهُ بِهذَا مَثَلاً» - و نيز براى اين بود که در نتيجه بيماردلان منافق و کافران چنين و چنان کنند. بايد توجه داشت که لام در جمله «لِيَقُولَ»، لام عاقبت است، به خلاف لام در «لِيَستَيقِنَ» که لام تعليل به غايت است. براى اين که کلام منافقان و کفار که «مَاذَا أرَادَ اللّهُ بِهذَا» مثلا کلامى تحقيرآميز است، و به منظور استهزاء گفته مى شود، و اين خود کفر است، و نمى تواند غايت و نتيجه براى عمل خداى تعالى شود، و مثلا بگوييم خداى تعالى، به اين منظور، عدد خازنان دوزخ را بيان کرد که عده اى کفر و نفاق بورزند، مگر اين که اين به تبع چيز ديگرى، غايت فعل خدا قرار گيرد. به خلاف استيقان که خود مرحله اى از ايمان است، و شايد همين اختلاف بين دو معنا باعث شده که حرف لام دوباره تکرار شود، و بفرمايد: «لِيَستَيقِنَ» و «لِيَقُولَ»، و گرنه اگر هر دو لام براى تعليل بود، مى فرمود: «لِيَستَيقِنَ وَ يَقُول». و معناى مجموع اين چند آيه چنين است که: «اگر ما از عدد خازنان دوزخ خبر داديم، براى اين بود که مايه آزمايش کفار و باعث يقين اهل کتاب و بيشتر شدن ايمان مؤمنين باشد. البته اين نتيجه هم بر آن غايات مترتب مى شود که منافقين و کافردلان خواهند گفت: «خدا از اين مَثَل، چه منظورى داشته». مفسران جمله «الّذِينَ فِى قُلُوبِهِم مَرَضٌ» را به کسانى تفسير کرده اند که دل هايشان مبتلا به شک و لجبازى و نفاق باشد. و کلمه «کافرون» را به کسانى تفسير کرده اند که تظاهر به کفر مى کنند، چه از مشرکان و چه از ديگران. گفتيم منظور از جمله «مَاذَا أرَادَ اللّهُ بِهذَا مَثَلاً»، تحقير و استهزاء بوده، و منظورشان از کلمه «هذا» اشاره است به جمله «عَلَيهَا تِسعَةَ عَشَر»، و کلمه «مَثَل» به معناى وصف است، و معناى جمله اين است که: خدا چه منظور داشته از اين که خازنان دوزخ را به صفت «تِسعَةَ عَشَر» توصيف کرده؟ و خلاصه چطور ممکن است اين عدۀ اندک، قدرت آن را داشته باشند که تمامى دوزخيان را که اکثر افراد جن و انس اند، عذاب کنند؟ ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۴۱ وجود انگيزه هاى نفاق قبل از هجرت «دنبالۀ بحثی که راجع به نفاق داشتیم» بعضى از مفسران که پذيرفته اند سوره مورد بحث در مکه نازل شده، و منافقان و بيماردلان در مدينه پيدا شدند، در باره آيه «وَ لِيَقُولَ الّذِينَ فِى قُلُوبِهِم مَرَضٌ» گفته اند که: يک پيشگويى غيبى است از اين که بعد از هجرت، جمعى منافق پيدا خواهند شد. و ما مى گوييم: اين که سوره مورد بحث، همه اش در مکه نازل شده باشد، مطلبى است که از نظر روايات متعين است، و بعضى از مفسران ادعاى اجماع بر آن کرده اند، و اين که از «مقاتل» نقل کرده اند که آيه «وَ مَا جَعَلنَا أصحَابَ النّارِ إلّا مَلائِکَة» در مدينه نازل شده، از طريق نقل ثابت نشده که به راستى او چنين چيزى گفته باشد و بر فرض هم که ثابت باشد، يک نظريه شخصى از «مقاتل» است که فکر کرده نفاق در مدينه پيدا شده و آيه از آن خبر مى دهد. و اما اين که نفاق در مدينه پيدا شد، بعضى از مفسران بر آن اصرار ورزيده و استدلال کرده اند به اين که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» و مسلمانان قبل از هجرت آن قدر نيرومند نبودند، و امرشان نافذ و دستشان باز نبوده که مردم از هيبت آنان حساب ببرند، و کفر باطنى خود را پنهان کنند، و يا به اميد خيرشان دَم از اسلام بزنند، به خلاف حالى که مسلمانان بعد از هجرت در مدينه داشتند. ليکن اين استدلال تمام نيست، زيرا همان طور که در سوره منافقون در بحثى که پيرامون نفاق داشتيم، به ناتمامى آن اشاره نموديم و حاصلش اين است که: انگيزه و علت نفاق منحصر در ترس و پروا داشتن، و يا به دست آوردن خير عاجل نيست، چون ممکن است کسى به اميد نفع و خير مؤجّل و دراز مدت نفاق بورزد، و ممکن است کسى به انگيزه تعصب و حميت نفاق بورزد، و يا انگيزه اش اين باشد که نسبت به کفر قبلى خود عادت داشته، دست برداشتن از عادت برايش مشکل باشد، و همچنين ممکن است انگيزه هايى ديگر باعث نفاق شود. و هيچ دليلى در دست نيست که دلالت کند بر اين که پاى اين انگيزه ها در مورد هيچ يک از مسلمانان مکه در کار نبوده، بلکه از بعضى از همان مسلمانان نقل شده که در مکه ايمان آورده، و سپس بر گشته، و يا با شک و ترديد ايمان آورده و سپس ثابت قدم شده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۴۲ علاوه بر اين خداى تعالى خودش فرموده: «وَ مِنَ النّاسِ مَن يَقُولُ آمنّا بِاللّه فَإذَا أُوذِىَ فِى اللّه جَعَلَ فِتنَةَ النّاسِ کَعَذابِ اللّه وَ لَئِن جَاءَ نَصرٌ مِن رَبّکَ لَيَقُولَنّ إنّا کُنّا مَعَکُم أوَ لَيسَ اللّهُ بِأعلَمَ بِمَا فِى صُدُورِ العَالَمِين وَ لَيَعلَمَنّ اللّهُ الّذِين آمَنُوا وَ لَيَعلَمَنّ المُنافِقينَ». و اين دو آيه در سوره عنکبوت است، که در مکه نازل شده، و مى بينيد که از وجود نفاق در مکه خبر مى دهد. و بر فرض که از همه ادلۀ مکى بودن اين سوره صرف نظر کنيم، همين که مى بينيم مشتمل بر مسأله فتنه و اذيت شدن در راه خداست، بايد بفهميم که حداقل اين دو آيه در مکه نازل شده. چون در مدينه فتنه و اذيت ديدن در راه خدا رُخ نداد. و اگر بگويى آخر در آيه اول مسأله نصرت خدايى ذکر شد. مى گوييم: صِرف اين دليل نمى شود بر اين که آيه در مدينه نازل شده، چون نصرت مصاديق ديگرى هم غير از فتح و پيروزى در جنگ که فتحى فورى و نقد است، دارد. و احتمال اين که مراد از فتنه، واقعه اى باشد که بعد از هجرت در مکه رُخ داد، به مطلب ما ضررى نمى زند. براى اين که منافقانِ مفتون، که بعد از هجرت و در مکه مفتون شدند و دچار نفاق گرديدند، از همان هايى بودند که قبل از هجرت ايمان آورده بودند، هرچند که بعد از هجرت مورد اذيت واقع شدند. و جا دارد که آيه «وَ مِنَ النّاس مَن يَعبُدُ اللّه عَلى حَرفٍ فَإن أصَابَهُ خَيرٌ اطمَأنّ بِهِ وَ إن أصَابَتهُ فِتنَةٌ انقَلَبَ عَلى وَجهِه» را هم به مثل همين بيانى که ما کرديم، حمل نموده، بگوييم: در صورتى که منظور از «فتنه» عذاب باشد، شامل بعضى از مسلمانانى که در مکه اسلام آوردند، مى شود، هرچند که سوره حج در مدينه نازل شده باشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۴۳ «کَذَلِکَ يُضِلُّ اللّهُ مَن يَشَاءُ وَ يَهدِى مَن يَشَاءُ» - کلمه «کذلک» اشاره است به مضمون آيه «وَ مَا جَعَلَنا عِدّتَهُم إلّا فِتنة...»، و در جمله «وَ مَا يَعلَمُ جُنُودُ رَبّکَ إلّا هُو»، بى اطلاعى غير خداى تعالى را مقيد کرده به قيد «جُنُود» - که به معناى گروه هاى فشرده و متراکمى است که خداى تعالى براى اجراى اوامر خود خلقشان کرده - نه خصوص عدۀ خازنان دوزخ. در نتيجه به اطلاقش مى فهماند که علم به حقيقت آن جنود، و خصوصيات خلقتشان، و عده نفراتشان، و اعمالى که انجام مى دهند، و دقائق حکمتى که در همه اين امور نهفته است؛ مخصوص به خداى تعالى است، و احدى با خدا در آن شريک نيست. پس هيچ احدى نمى تواند عدۀ آنان را اندک و يا زياد بشمارد، و يا در باره خصوصيات آنان با اين که جاهل است، طعنه اى بزند و اظهار نظرى کند. «وَ مَا هِىَ إلّا ذِکرى لِلبَشَر» - ضمير «هِىَ» به جمله «عَلَيها تِسعَةَ عَشَر» بر مى گردد، و اگر آن را مؤنث آورد و نفرمود «هُوَ»، براى اين بود که خبر مؤنث است. و معناى جمله اين است که: بشر هيچ راهى به علم و آگهى از جنود پروردگار تو ندارد، و اگر ما خود خبر داديم که خازنان دوزخ نوزده نفرند، براى اين بود که مايه تذکر آنان شود، و از آن انذار گيرند. بعضى گفته اند: ضمير «هِىَ» به کلمه «جُنُود»، و بعضى ديگر گفته اند: به کلمه «سَقَر»، و بعضى گفته اند: به سوره، و بعضى گفته اند: به «آتش دنيا»، بر مى گردد، که وجه آخرى از همه بى پايه تر است. ناگفته نماند که آيه مورد بحث، دلالت دارد بر اين که خطاب هاى قرآنى متوجه به عموم بشر است. بحث روایتی: (رواياتى درباره گفتار «وليد بن مغيره» درباره قرآن) در تفسير قمى، در ذيل «فَإذَا نُقِرَ فِى النّاقُور... وَحيداً» آمده که: اين آيات، در باره وليد بن مغيره، پيرمردى مجرّب از هوشمندان عرب نازل شد. وى يکى از کسانى است که به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» استهزاء مى کرد. رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» در حجر اسماعيل مى نشست و قرآن مى خواند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۴۴ روزى قريش که دور وليد بن مغيره جمع شده بودند، از او پرسيدند: اى ابوعبدالشمس! اين چيست که محمد «صلى اللّه عليه و آله و سلم» مى گويد؟ آيا شعر است يا کهانت، و يا خطابه؟ در پاسخ گفت: بگذاريد نزديکش شوم و کلامش را بشنوم. پس نزد آن جناب رفت و گفت: اى محمّد! از اشعارى که سروده اى برايم، بخوان. فرمود: آنچه مى خوانم، شعر نيست، بلکه کلامى از خداى تعالى است، که آن را براى ملائکه و انبيا و رسولان خود پسنديده است. وليد گفت: مقدارى از آن برايم تلاوت کن. رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، سوره «حم سجده» را خواند. وقتى رسيد به آيه شريفه: «فَإن أعرَضُوا فَقُل أنذَرتُکُم صَاعِقَةً مِثل صَاعِقَة عَادٍ وَ ثَمُود»، لرزه بر اندام وليد افتاد و موى بدنش راست شد، و بدون اين که براى قريش خبر ببرد که چه شد، مستقيما به خانه خود رفت. قريش نزد ابوجهل رفته گفتند: اى ابوحکم! ابوعبدالشمس از دين خود بيرون شد و به دين محمد گرويد. مگر نمى بينى که از آن زمان که به نزد محمد «صلى اللّه عليه و آله و سلم» رفت، ديگر نزد ما برنگشت. روزى صبح ابوجهل نزد وليد رفت و گفت: اى عمو! تو ما را سرافکنده و رسوا کردى، و زبان شماتت دشمن را بر سرِ ما دراز کردى، و به دين محمد گرويدى. وليد گفت: من به دين او نگرويده ام، وليکن از او کلامى شنيدم که از سنگينى و دشوارى، پوست بر بدن جمع مى شود. ابوجهل گفت: حال بگو ببينم آيا کلام او خطابه نبود؟ گفت: نه، براى اين که خطابه کلامى متصل و پيوسته است، و کلام او، بند بند است. آن هم، بند بندى که بندهايش شباهتى به هم ندارند. ابوجهل پرسيد: آيا شعر است؟ گفت: نه، شعر هم نيست. براى اين که تو خود آگاهى که من همه اقسام اشعار عرب را شنيده ام، بسيطش و مديدش و رجزش را، و کلام محمد به هيچ وجه نمى تواند شعر باشد. ابوجهل پرسيد: پس چيست؟ وليد گفت: بايد به من مهلت بدهى درباره اش فکر کنم. فرداى آن روز، قريش به وليد گفتند: اى ابوعبدالشمس! نظرت در باره سؤال ما چه شد؟ گفت: شما بگوييد کلام محمد «صلى اللّه عليه و آله و سلم» سحر است، براى اين که دل انسان را مسخر مى کند. لذا خداى تعالى، درباره وى فرمود: «ذَرنِى وَ مَن خَلَقتُ وَحِيداً». و اگر او را وحيد خواند، براى آن بود که او به قريش گفته بود: پوشش خانه کعبه يک سال به عهده من به تنهايى است، و يک سال به عهده همه شما. چون او مال بسيار و باغ هاى زيادى داشت، و دوازده پسر در مکه داشت، و داراى ده برده بود، که نزد هر يک از آن ها، هزار دينار مال التجاره بود، و «قنطار» آن روز هم، همين هزار دينار بود. مى گويند: «قنطار» عبارت بود از پوست گاوى که مملو از طلا باشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۴۵ و در الدر المنثور است که حاکم (وى حديث را صحيح دانسته) و بيهقى، در کتاب «دلائل»، از طريق عکرمه، از ابن عباس روايت کرده که گفت: وليد بن مغيره نزد رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» آمد، رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» از قرآن برايش خواند، به طورى که گويا دلش نرم شد. جريان به اطلاع ابوجهل رسيد، نزد وى رفت و گفت عمو جان! قوم تو مى خواهند برايت مالى جمع آورى نموده، در اختيارت قرار دهند، چون شنيده اند تو به دين او گرويده اى، تا از اين راه مالى به دست آورى. وليد گفت: مگر قريش نمى داند که من ثروتمندترين ايشانم؟! ابوجهل گفت: اگر چنين است، پس در باره محمد چيزى بگو تا قومت بفهمند که تو منکر دين او هستى، و يا حداقل بى ميل به گرويدن به آنى. وليد پرسيد: آخر چه بگويم؟ به خدا سوگند احدى در ميان شما نيست که از من به شعر و به رجز و قصيده آن، و حتى به اشعار جنيان داناتر باشد. به خدا سوگند، کلام محمد هيچ شباهتى به هيچ يک از اين اقسام شعر ندارد، و به خدا سوگند، براى کلام او که کلام خدايش مى خواند، حلاوتى و بر آن طلاوتى (حسن و بهجتى) مخصوص است. کلام او اعلايش مثمر و اسفلش مغدق است. کلامى است برتر از هر کلام، و هيچ کلامى برتر از او نمى شود. کلامى است که مادون خود را، خُرد و بى مقدار مى کند. ابوجهل گفت: قوم تو، به اين سخنان راضى نمى شوند تا در باره او چيزى بگويى. وليد گفت: مرا واگذار تا فکرى کنم. بعد از آن که همه فکرهايش را کرد، گفت: کلام او چيزى به جز سحر نيست، سحرى که آن را از ديگران گرفته است. اين جا بود که آيه «ذَرنِى وَ مَن خَلَقتُ وَحيداً» نازل شد. و در مجمع البيان است که عياشى، به سند خود، از زراره و حمران و محمد بن مسلم، از امام صادق و امام باقر «عليهما السلام» روايت کرده اند که فرموده اند: وحيد به معناى ولد زنا است. و زراره گفته که: شخصى به امام باقر «عليه السلام» عرضه داشت: يکى از مردم بنى هشام (يعنى دودمان وليد بن مغيره)، در خطبه خود افتخار کرده که من پسر وحيدم. فرمود: واى بر او، اگر مى دانست وحيد چيست، هرگز به فرزندى او افتخار نمى کرد. پرسيديم: وحيد چيست؟ فرمود کسى است که مردم برايش ‍پدرى نشناسند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۴۶ و در الدر المنثور است که احمد، ابن منذر، ترمذى، ابن ابى الدنيا در کتاب «صفه النار»، ابن جرير، ابن ابى حاتم، ابن حبان، حاکم (وى حديث را صحيح دانسته) و بيهقى، در کتاب «البعث»، از ابوسعيد خدرى روايت کرده اند که گفت: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» فرمود: کلمه «صعود» به معناى کوهى است در آتش، که کفار هفتاد سال از آن بالا مى روند و پايين مى آيند و آن تا ابد چنين است. و در تفسير قمى، در ذيل آيه «ثُمّ عَبَس» فرمود: يعنى روى خود را ترش کرد، «وَ بَسَر»، يعنى اخم کرد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۴۷ آيات ۳۲ - ۴۸ سوره مدثّر کلا وَ الْقَمَرِ(۳۲) وَ الَّيْلِ إِذْ أَدْبَرَ(۳۳) وَ الصُّبْح إِذَا أَسفَرَ(۳۴) إِنّهَا لاحْدَى الْکُبرِ(۳۵) نَذِيراً لِّلْبَشرِ(۳۶) لِمَن شاءَ مِنکُمْ أَن يَتَقَدَّمَ أَوْ يَتَأَخَّرَ(۳۷) کُلُّ نَفْسِ بِمَا کَسبَت رَهِينَةٌ(۳۸) إِلّا أَصحَاب الْيَمِينِ(۳۹) فى جَنَّاتٍ يَتَساءَلُونَ(۴۰) عَنِ الْمُجْرِمِينَ(۴۱) مَا سلَککُمْ فى سقَرَ(۴۲) قَالُوا لَمْ نَکُ مِنَ الْمُصلِّينَ(۴۳) وَ لَمْ نَکُ نُطعِمُ الْمِسکِينَ(۴۴) وَ کُنَّا نخُوضُ مَعَ الخَْائضِينَ(۴۵) وَ کُنَّا نُکَذِّبُ بِيَوْمِ الدِّينِ(۴۶) حَتى أَتَانَا الْيَقِينُ(۴۷) فَمَا تَنفَعُهُمْ شفَاعَةُ الشافِعِينَ(۴۸) «ترجمه آیات » چنين نيست قسم به ماه (تابان) (۳۲). و قسم به شب تار چون (به سحر که وقت راز و نماز مشتاقان خداست) باز گردد (۳۳). و قسم به صبح چون جهان را روشن سازد (۳۴). که اين قرآن يکى از بزرگترين آيات (خدا) است (۳۵). پند و اندرز آدميان است (۳۶). تا از شما آدميان هر که بخواهد (در مقام ايمان و طاعت و سعادت) پيش افتد، يا باز ماند (۳۷). هر کسى در گرو عملى است که انجام داده است (۳۸). مگر اهل يمين (که به يمن و سعادت نيکوکار شدند) (۳۹) ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۴۸ آنان در باغ هاى بهشت متنعم اند و سؤال مى کنند (۴۰). از احوال دوزخيان گنهکار (۴۱). که شما را چه عملى به عذاب دوزخ در افکند؟ (۴۲). آنان جواب دهند که ما از نمازگزاران نبوديم (۴۳). و به مستمند طعام (و صدقه اى) نمى داديم (۴۴). و ما با اهل باطل همنشين و همصدا بوديم (۴۵). و ما روز جزا را تکذيب مى کرديم (۴۶). تا آن که (با مرگ) يقين به قيامت يافتيم (۴۷). پس در آن روز شفاعت شفيعان (از انبيا و اوليا)، در حق آنان هيچ پذيرفته نشود (۴۸). «بیان آیات » در اين آيات قرآن کريم از تهمت هايى که بدان زده شده، تنزيه گرديده و اين معنا مسجل گشته که قرآن يکى از آيات کبراى حق است. در آن انذار تمامى بشر است، و در پيروی اش آزادى نفوس از گروگان اعمال است، اعمالى که او را به سوى سقر مى کشاند. «کَلّا»: کلمه «کَلّا» (مانند حاشا در فارسى)، رد و انکار مطالب ماقبل خودش است. در تفسير کشاف گفته: آوردن کلمه «کَلّا» بعد از جمله «وَ مَا هِىَ إلّا ذِکرى لِلبَشَر»، انکار ذکرى بودن قرآن براى منافقين و کفار است. مى فرمايد: قرآن که براى بشر تذکر است، براى اينان تذکر نيست. چون اينان متذکر نمى شوند. احتمال هم دارد به خاطر اين که قبل از جمله «إنّهَا لَإحدَى الکُبَر» واقع شده، ردّ منکرين همين جمله باشد و بفرمايد على رغم منکران قيامت، واقعه قيامت يکى از بزرگترين دواهى است. پس بنابه احتمال اول، انکار مطلب گذشته است و بنابر احتمال دوم، انکار و ردّ مطلب آينده است. البته احتمال سومى نيز هست، که به زودى از نظر خواننده خواهد گذشت. «وَ الْقَمَرِ * وَ الَّيْلِ إِذْ أَدْبَرَ * وَ الصُّبْح إِذَا أَسفَرَ»: در اين جمله، سه بار سوگند ياد شده، و منظور از «إدبار ليل»، گذشتن شب در مقابل پيش آمدن شب است. و منظور از «اسفار صبح»، هويدا گشتن صبح و بيرون شدن آن از پرده شب است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۴۹ رده:تفسیر المیزان