المیزان جلد۲۰ بخش۴۹
بحث روایتی
در مجمع البيان، در ذيل آيه شريفه «وَ أنذِر عَشِيرَتَکَ الأقرَبِين»، از ابن عبّاس روايت آورده که گفت: وقتى اين آيه نازل شد، رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلّم» بر بالاى صفا رفت و با بلندترين صوتش فرياد زد:
يک خبر مهم! و قريش بی درنگ دورش جمع شدند. پرسيدند: چه شده است مگر؟ فرمود: به نظر شما اگر خبرى بدهم که فردا صبح و يا امروز عصر، دشمنى بر سر شما مى تازد، از من مى پذيريد يا نه؟ همه گفتند: بلى (براى اين که ما از تو دروغى نشنيده ايم).
فرمود: هم اکنون شما را انذار و هشدار مى دهم از عذابى سخت که در انتظار شماست. أبولهب گفت: «تبّا لَکَ: مرگت باد»، براى اين، همۀ ما را صدا زدى و اين جا جمع کردى؟ خداى عزّوجلّ در پاسخ وى، اين سوره را نازل کرد.
مؤلّف: اين روايت را در تفسير اين سوره نيز، از سعيد بن جبير، از ابن عبّاس روايت کرده، ولى در آن نيامده که دعوت بر بالاى صفا هنگام نزول آيه «وَ أنذِر عَشِيرَتَکَ...» بوده.
و نيز در مجمع البيان، از طارق محاربى روايت کرده که گفت: روزى در هنگامى که من در بازار ذى المجاز بودم، ناگهان به جوانى برخوردم که صدا مى زد:
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۶۶۸
هان اى مردم! بگوييد: «لا إله إلّا الله» تا رستگار شوید، و ناگهان به مردى برخوردم که در عقب سرِ او مى آمد و به طرف او سنگ مى انداخت، و ديدم که ساق پا و پشت پاشنۀ او را خون انداخته بود و صدا مى زد: هان اى مردم! او کذّاب است، به سخنش گوش ندهيد. من از اشخاص پرسيدم: اين مرد کيست؟ گفتند: اين، «محمّد» است که مدعى نبوّت است و آن، أبولهب عموى اوست که معتقد است وى دروغ مى گويد.
و در قرب الإسناد، به سند خود، از موسى بن جعفر «عليه السلام» روايت کرده که در حديثى طولانى - که معجزات رسول خدا «صلّى الله عليه و آله و سلّم» را بر مى شمارد - فرموده: يکى از آن ها، داستان «أمّ جميل» همسر أبولهب است که وقتى سورۀ «تبّت يَدَا أبِى لَهَب» نازل شد، نزد رسول خدا «صلّى الله عليه و آله و سلّم» آمد، در حالى که ابوبکر، پسر ابوقحافه نيز در حضور آن جناب بود. عرضه داشت: يا رسول الله! أمّ جميل است که با خشم مى آيد، و چه خشمى! گويا قصد اذيت تو را دارد. چون سنگى به دست گرفته، مى خواهد آن را به طرف تو پرتاب کند.
رسول خدا «صلّى الله عليه و آله و سلّم» فرمود: او مرا نمى بيند. ابوبکر اضافه مى کند: أمّ جميل نزديک آمد و از من پرسيد: رفيقت کجاست؟ گفتم: آن جايى که خدا خواسته است. گفت: من به سر وقت او آمده ام، اگر او را ببينم، اين سنگ را به سويش مى افکنم. چون او مرا هجو کرده، به لات و عُزّى سوگند که من زنى شاعر هستم، (و مى دانم چگونه هجوش کنم، اين را گفت و رفت). ابوبکر از رسول خدا «صلّى الله عليه و آله و سلّم» پرسيد: راستى او تو را نديد؟ فرمود: نه، خداى تعالى حجابى بين من و او انداخت، و مانع ديدنش شد.
مؤلّف: قريب به اين معنا، از چند طريق از طرق اهل سنّت روايت شده.
و در تفسير قمى، در ذيل آيه «وَ امرأتُهُ حَمَّالَةَ الحَطَب» روايت کرده که امام فرمود: أمّ جميل، دختر صخر بود، و عليه رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلّم» سخن چينى مى کرد و احاديث و سخنان رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلّم» را براى کفّار مى برد.
* * *
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۶۶۹
«سوره اخلاص»
آيات ۱ - ۴ سوره اخلاص
* سورۀ «اخلاص»، مکّى است و چهار آيه دارد:
بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ *
قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ(۱)
اللَّهُ الصمَدُ(۲)
لَمْ يَلِدْ وَ لَمْ يُولَدْ(۳)
وَ لَمْ يَکُن لَّهُ کفُواً أَحَدُ(۴)
«ترجمه آیات»
به نام «الله» که رحمان و رحيم است.
بگو او، الله يگانه است. (۱)
که همه نيازمندان قصد او مى کنند. (۲)
نزاده و زاييده نشده. (۳)
و هيچ کس همتاى او نيست. (۴)
«بیان آیات»
اين سوره، خداى تعالى را به احديّت ذات و بازگشت ماسوى الله در تمامى حوائج وجوديش به سوى او، و نيز به اين که احدى نه در ذات و نه در صفات و نه در افعال، شريک او نيست؛ مى ستايد. و اين توحيد قرآنى، توحيدى است که مختص به خود قرآن کريم است، و تمامى معارف (اصولى و فروعى و اخلاقى) اسلام، بر اين اساس پى ريزى شده است.
و روايات وارده از طرق شيعه و سنّى در فضيلت اين سوره، بسيار زياد است. حتى از هر دو طريق رسيده که اين سوره، معادل با يک ثلث قرآن است، که إن شاء الله رواياتش، به زودى از نظر خواننده مى گذرد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۶۷۰
و اين سوره، هم مى تواند در مکّه نازل شده باشد و هم در مدينه، و آنچه از بعضى از روايات وارده در سبب نزول آن ظاهر است، اين است که در مکّه نازل شده.
«قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ»:
کلمۀ «هَوَ»، ضمير شأن و ضمير قصّه است، و معمولا در جايى به کار مى رود که گوينده، اهتمام زيادى به مضمون جملۀ بعد از آن داشته باشد. و امّا کلمۀ «الله»، مورد اختلاف واقع شده. حق آن است که «عَلَم به غلبه» براى خداى تعالى است.
يعنى قبلا در زبان عرب، اسم خاص براى حق تعالى نبود؛ ولى از آن جايى که استعمالش در اين مورد بيش از ساير موارد شد، به خاطر همين غلبۀ استعمال، تدريجا اسم خاص خدا گرديد. همچنان که اهل هر زبانى ديگر، براى خداى تعالى نام خاصى دارند، و ما در تفسير سورۀ فاتحه (اولين سوره قرآن)، در باره اين کلمه بحث کرديم.
فرق بين «أحد» و «واحد» و معناى أحد بودن خداى تعالى
و کلمۀ «أحد»، صفتى است که از مادۀ «وحدت» گرفته شده، همچنان که کلمۀ «واحد» نيز، وصفى از اين ماده است.
چيزى که هست، بين «أحد» و «واحد» فرق است. کلمه «أحد» در مورد چيزى و کسى به کار مى رود که قابل کثرت و تعدد نباشد. نه در خارج و نه در ذهن، و اصولا داخل اعداد نشود. به خلاف کلمۀ «واحد» که هر واحدى، يک ثانى و ثالثى دارد؛ يا در خارج و يا در توهّم و يا به فرض عقل، که با انضمام به ثانى و ثالث و رابع کثير مى شود.
و اما «أحد» اگر هم برايش دوّمى فرض شود، باز خود همان است و چيزى بر او اضافه نشده.
مثالى که بتواند تا اندازه اى اين فرق را روشن سازد، اين است که: وقتى مى گويى «أحدى از قوم نزد من نيامده»، در حقيقت، هم آمدن يک نفر را نفى کرده اى و هم دو نفر و سه نفر به بالا را. اما اگر بگويى: «واحدى از قوم نزد من نيامده »، تنها و تنها، آمدن يک نفر را نفى کرده اى، و منافات ندارد که چند نفرشان نزدت آمده باشند.
و به خاطر همين تفاوت که بين دو کلمه هست، و به خاطر همين معنا و خاصيتى که در کلمۀ «أحد» هست، مى بينيم اين کلمه در هيچ کلام ايجابى، به جز در باره خداى تعالى استعمال نمى شود. (و هيچ وقت گفته نمى شود: جَاءَنِى أحَدٌ مِنَ القَوم: احدى از قوم نزد من آمد)؛ بلکه هر جا که استعمال شده است، کلامى است منفى. تنها در مورد خداى تعالى است که در کلام ايجابى استعمال مى شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۶۷۱
يکى از بيانات لطيف مولانا اميرالمومنين «عليه السلام» در همين باب است که در بعضى از خطبه هايش - که در باره توحيد خداى عزّوجلّ ايراد فرموده - چنين آمده: «کُلّ مُسمّى بِالوَحدَة غَيره قَلِيل». يعنى - و خدا داناتر است - هر چيزى غير خداى تعالى، وقتى به صفت وحدت توصيف شود، همين توصيف بر قلّت و کمى آن دلالت دارد، به خلاف خداى تعالى که يکى بودنش از کمى و اندکى نيست.
و ما در بحثى که پيرامون توحيد قرآنى در جلد ششم اين کتاب داشتيم، پاره اى از کلمات آن جناب را - که در باره توحيد صادر شده - نقل نموديم.
معناى اين که خدا «صمد» است
«اللَّهُ الصمَدُ»:
اصل در معناى کلمۀ «صمد»، قصد کردن و يا قصد کردن با اعتماد است. وقتى گفته مى شود: «صمده، يصمده، صمدا» از باب «نصر، ينصر»، معنايش اين است که: فلانى، قصد فلان کس يا فلان چيز را کرد، در حالى که بر او اعتماد کرده بود. بعضى از مفسّران اين کلمه را - که صفت است - به معانى متعددى تفسير کرده اند، که برگشت بيشتر آن ها به معناى زير است:
«سيّد و بزرگى که از هر سو به جانبش قصد مى کنند تا حوايجشان را برآورد». و چون در آيه مورد بحث مطلق آمده، همين معنا را مى دهد. پس خداى تعالى، سيّد و بزرگى است که تمامى موجودات عالَم، در تمامى حوائجشان او را قصد مى کنند.
آرى، وقتى خداى تعالى پديد آورندۀ همه عالَم است، و هر چيزى که داراى هستى است، هستى را خدا به او داده؛ پس هر چيزى که نام «چيز» بر آن صادق باشد، در ذات و صفات و آثارش محتاج به خدا است، و در رفع حاجتش او را قصد مى کند. همچنان که خودش فرموده: «ألَا لَهُ الخَلق و الأمر».
و نيز به طور مطلق فرموده: «و أنّ إلى رَبِّکَ المُنتُهى». پس خداى تعالى در هر حاجتى که در عالَم وجود تصور شود، صمد است. يعنى هيچ چيز قصد هيچ چيز ديگر نمى کند، مگر آن که منتهاى مقصدش اوست و بر آمدن حاجتش، به وسيلۀ اوست.
از اين جا روشن مى شود که: اگر الف و لام بر سر کلمۀ «صمد» در آمده، منظور افادۀ حصر است، مى فهماند تنها خداى تعالى، «صمد» على الاطلاق است. به خلاف کلمۀ «أحد» که الف ولام بر سرش در نيامده، براى اين که اين کلمه با معناى مخصوصى که افاده مى کند، در جمله اثباتى بر احدى غير خداى تعالى اطلاق نمى شود. پس حاجت نبود که با آوردن الف و لام حصر أحديّت را در جناب حق تعالى افاده کند، و يا أحديّت معهودى از بين أحديّت ها را برساند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۶۷۲
و اما اين که چرا دوباره کلمۀ «الله» ذکر شد، با اين که ممکن بود بفرمايد: «قُل هُوَ اللهُ أحَد وَ صَمَد»؟ ظاهرا اين تکرار براى اشاره به اين معنا بوده که هر يک از دو جملۀ «هُوَ اللهُ أحَد» و «اللهُ الصَّمَد»، مستقلا کافى در تعريف خداى تعالى است. چون مقام، مقام معرفى خدا به وسيلۀ صفتى است که خاص خود او باشد.
پس معنا چنين است که: معرفت به خداى تعالى حاصل مى گردد، چه از شنيدن جملۀ «هُوَ اللهُ أحَد»، و چه از شنيدن «اللهُ الصَّمَد». چه آن گونه توصيف و تعريف شود و چه اين گونه.
و اين دو آيه شريفه، در عين حال هم به وسيلۀ صفات ذات، خداى تعالى را معرفى کرده، و هم به وسيلۀ صفات فعل. جمله «اللهُ أحَد»، خدا را به صفت أحديّت توصيف کرده، که أحديّت عين ذات است. و جملۀ «اللهُ الصَّمَد»، او را به صفت صمديّت توصيف کرده که صفت فعل است. چون گفتيم: صمديّت، عبارت از اين است که: هر چيزى به سوى او منتهى مى شود.
بعضى از مفسّران گفته اند: کلمۀ «صمد»، به معناى هر چيز توپرى است که جوفش خالى نباشد و در نتيجه، نه بخورد و نه بنوشد و نه بخوابد و نه بچه بياورد و نه از کسى متولد شود؛ که بنابر اين تفسير، جملۀ «لَم يَلِد وَ لَم يُولَد»، تفسير کلمۀ «صَمَد» خواهد بود.
«لَمْ يَلِدْ وَ لَمْ يُولَدْ * وَ لَمْ يَکُن لَّهُ کفُواً أَحَدُ»:
اين دو آيه کريمه، از خداى تعالى اين معنا را نفى مى کند که چيزى را بزايد. و يا به - عبارت ديگر - ذاتش متجزّى شود، و جزئى از سنخ خودش از او جدا گردد. چه به آن معنايى که نصارا در بارۀ خداى تعالى و مسيح مى گويند، و چه به آن معنايى که وثنى مذهبان، بعضى از آلهۀ خود را فرزندان خداى سبحان مى پندارند.
و نيز اين دو آيه، از خداى تعالى اين معنا را نفى مى کنند که خود او از چيزى متولد و مشتق شده باشد. حال اين تولد و اشتقاق به هر معنايى که اراده شود. چه به آن نحوى که وثنيّت درباره خدايان خود گفته اند، که بعضى إله پدر و بعضى ديگر إله مادر و بعضى ديگر إله فرزند است، و چه به نحوى ديگر.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۶۷۳
و نيز اين معنا را نفى مى کنند که: براى خداى تعالى، کفوى باشد که برابر او در ذات و يا در فعل باشد. يعنى مانند خداى تعالى بيافريند و تدبير نمايد، و احدى از صاحبان اديان و غير ايشان، به وجود کفوى در ذات خدا قائل نيست. يعنى احدى از دينداران و بى دينان نگفته که واجب الوجود (عزّ اسمه) متعدد است.
و امّا در فعل يعنى تدبير، بعضى قائل به آن شده اند. مانند وثنى ها که براى خدايان خود، الوهيّت و تدبير قائل شدند. حال چه خداى بشرى مانند فرعون و نمرود که ادّعاى الوهيّت کردند، و چه غير بشرى.
و ملاک در کفو بودن در نظر آنان اين است که: براى إله و معبود خود، استقلال در تدبير قائلند و مى گويند: «الله تعالى» تدبير فلان ناحيه عالَم را به فلان معبود واگذار نموده و او فعلا مستقل در تدبير آن ناحيه است؛ همان طور که خود خداى تعالى، مستقل در تدبير آن ارباب و آلهه است، و او ربّ الارباب و إله الالهه است. و اگر برابرى در صفات را نشمرديم، براى آن بود که صفت، يا صفت ذات است، يا صفت فعل. صفت ذات که عين ذات است و صفت فعل هم از فعل انتزاع مى شود.
و اين معناى از «کفو بودن» در غير آلهۀ مشرکان نيز تصور دارد. نظير استقلالى که بعضى براى موجودى از موجودات ممکن بپندارند، اين نيز مصداقى است براى کفو بودن. چون برگشت اين فرض نيز به اين است که: انسان بپندارد مثلا فلان گياه، خودش مستقلا بيمارى ما را شفا مى دهد و در بهبودى از بيماريمان، احتياجى به خداى تعالى نداريم، با اين که گياه مذکور، از هر جهتى محتاج به خداى تعالى است، و آيه مورد بحث اين را نيز نفى مى کند.
نزایيدن، زاده نشدن و کفو نداشتن خدا، فرع بر صمد بودن و يگانگى اوست
و صفات سه گانه اى که در اين سوره نفى شده، يعنى متولد شدن چيزى از خدا، و تولد خداى تعالى از چيز ديگر، و داشتن کفو، هر چند ممکن است نفى آن ها را متفرّع بر صفت أحديّت خداى تعالى کرد، و به وجهى گفت فرض أحديّت خداى تعالى کافى است در اين که او هيچ يک از اين سه صفت را نداشته باشد، وليکن اين معنا زودتر به نظر مى رسد که متفرّع بر صمديّت خدا باشند.
اما اين که متولد نشدن چيزى از خدا فرع صمديّت اوست، بيانش اين است که: ولادت که خود نوعى تجزّى و قسمت پيرى است، به هر معنايى که تفسير شود، بدون ترکيب تصور ندارد. کسى که مى زايد و چيزى از او جدا مى شود، بايد خودش داراى اجزايى باشد؛ و چيزى که جزء دارد، محتاج به جزء خويش است.
چون بديهى است موجود مرکب از چند چيز، وقتى آن موجود است که آن چند جزء را داشته باشد، و خداى سبحان، «صمد» است، هر محتاجى در حاجتش به او منتهى مى گردد، و چنين کسى احتياج در او تصور ندارد.
و اما اين که: زاييده نشدنش از چيزى، فرع صمديّت اوست؛ بيانش اين است که: تولد چيزى از چيز ديگر، فرض ندارد مگر با احتياج متولد به موجودى که از او متولد شود، و خداى تعالى صمد است، و کسى که صمد باشد، احتياج در او تصور ندارد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۶۷۴
و اما اين که کفو نداشتنش، متفرّع بر صمديّت اوست؛ بيانش اين است که: کفو - چه اين که کفو در ذات خداى تعالى فرض شود و چه کفو در فعل او - وقتى تصور دارد که کفو فرضى در عملى که در آن عمل کفو شده، مستقل در ذات خود و بى نياز از خداى تعالى باشد. و گفتيم که خداى تعالى صمد است و صمد على الاطلاق هم هست، يعنى همان کفو فرضى در آن عمل که کفو فرض شده محتاج اوست و بى نياز از او نيست، پس کفو هم نيست.
بنابراين، روشن شد که نفى در دو آيه، متفرّع بر صمديّت خداى تعالى است، و مال صمديّت خداى تعالى و فروعات آن به اثبات يگانگى خدا در ذات و صفات و افعال اوست. به اين معنا که خداى تعالى در ذاتش واحد است و چيزى شبيه به او نيست. نه در ذاتش و نه در صفات و افعالش.
پس ذات خداى تعالى به ذات خود او و براى ذات خود اوست، بدون اين که مستند به غير خودش باشد و بدون اين که محتاج به غير باشد. به خلاف غير خداى تعالى که در ذات و صفات و افعال خود محتاج خداى تعالايند، و اوست که به مقتضا و لياقت ساحت کبريايى و عظمتش، موجودى را با صفات و افعال معين خلق مى کند. پس حاصل مفاد سوره اين است که: خداى تعالى را به صفت «أحديّت» و «واحديّت» توصيف مى کند.
و از جمله سخنانى که در باره اين آيه گفته شده، اين است که: مراد از «کفو»، همسر است. چون همسر هر کسى، کفو اوست. و بنابراين گفتار، آيه شريفه همان را افاده مى کند که آيۀ «تَعَالى جَدُّ رَبِّنَا مَا اتَّخَذَ صَاحِبَة» افاده مى کند. وليکن اين حرف صحيح نيست.
بحث روایی
در کافى، به سند خود، از محمد بن مسلم، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که فرمود:
يهوديان از رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلّم» پرسيدند: مشخصات و حسب و نسب پروردگارت را براى ما بيان کن. آن جناب تا سه روز پاسخ نداد، تا آن که سورۀ «قُل هُوَ اللهُ أحَد» نازل شد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۶۷۵
مؤلّف: و در کتاب احتجاج، از امام عسکرى «عليه السلام» روايت آورده که فرمود: سؤال کننده «عبدالله بن صورياى» يهودى بوده، و در بعضى روايات اهل سنت آمده که: سائل، «عبدالله بن سلام» بوده، و اين سؤال را در مکّه کرد، و بعد از شنيدن پاسخ ايمان آورد، ولى ايمان خود را پنهان مى داشت.
و در بعضى ديگر آمده: جمعيتى از يهود بودند که اين سؤال را از آن جناب کردند. و در روايات بسيارى از طرق اهل سنّت آمده که: اصلا سؤال از ناحيه يهوديان نبوده، بلکه از ناحيه مشرکان مکّه بوده. و به هر حال، هرچه بوده، مراد از حسب و نسب، صفات و مشخصات خداى تعالى است.
و در کتاب معانى، به سند خود، از اصبغ بن نباته، از على «عليه السلام» روايت آورده که در ضمن حديثى فرمود: نسبت خداى عزّوجلّ، همان سورۀ «قُل هُوَ الله...» است.
و در کتاب علل، به سند خود، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که در حديث معراج فرمود: خداى تعالى به آن جناب - يعنى به رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلّم» - فرمود: «قُل هُوَ اللهُ أحَد»، را همان طور که نازل شده بخوان، که اين سوره نسبت و معرّف من است.
مؤلّف: و نيز به سند خود، از موسى بن جعفر روايتى در معناى اين روايت آورده.
و در الدرّ المنثور است که ابوعبيد، در کتاب فضائل خود، از ابن عبّاس از رسول خدا «صلّى الله عليه و آله و سلّم» روايت کرده که فرمود: سوره «قل هو الله أحد» ثلث قرآن است.
مؤلّف: روايات از طرق اهل سنّت در اين معنا بسيار زياد است، و آن را از عدّه اى از صحابه، از قبيل ابن عبّاس (که روايتش گذشت)، و ابى الدرداء، ابن عمر، جابر، ابن مسعود، ابى سعيد خدرى، معاذ بن انس، ابى ايّوب، ابى امامه، و غير نامبردگان از رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلّم» روايت کرده اند.
و نيز در عدّه اى از روايات وارده از امامان اهل بيت (عليهم السلام) آمده، و مفسّران در توجيه آن وجوهى مختلف ذکر کرده اند، که معتدل ترين آن، اين است که:
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۶۷۶
تمامى معارف قرآنى، به سه اصل بر مى گردد: «توحيد» و «نبوت» و «معاد»، و سوره مورد بحث، از اين سه اصل، يک اصل را متعرض شده، از اول تا به آخرش، در بارۀ آن سخن گفته، و آن اصل «توحيد» است.
و در کتاب توحيد، از اميرالمؤمنين «عليه السلام» روايت آورده که فرمود: در عالَم رؤيا، خضر «عليه السلام» را ديدم، و اين رؤيا، يک شب قبل از جنگ بدر بود. به آن جناب گفتم: از آنچه دارى، چيزى به من تعليم بده که بر دشمنان پيروز شوم. خضر گفت: بگو: «يَا هُو يَا مَن لَا هُو إلّا هُو».
همين که صبح شد، رؤياى خود را براى رسول خدا «صلّى الله عليه و آله و سلّم» بازگو کردم. به من فرمود: اى على! اسم اعظم را ياد گرفتى، و اين کلام در جنگ بدر همچنان بر زبانم بود.
و نيز در آن کتاب آمده که: اميرالمؤمنين على «عليه السلام»، سوره «قُل هُوَ اللهُ أحَد» را خواند، و وقتى فارغ شد، گفت: «يَا هُو يَا مَن لَا هُو إلّا هَو اغفِر لِى وَ انصُرنِى عَلَى القَومِ الکَافِرِين: اى کسى که نيست او مگر او، مرا بيامرز و مرا بر قوم کافر يارى فرما».
و در نهج البلاغه، در باره خداى تعالى آمده: «الأحد لا بتأويل عدد: أحد است، اما نه به تأويل عدد».
مؤلّف: اين روايت را در توحيد هم، از حضرت رضا «عليه السلام» به این عبارت نقل کرده: «أحد لا بتأويل عدد».
و در اصول کافى، به سند خود، از داوود بن قاسم جعفرى روايت آورده که گفت: به امام ابى جعفر دوم جواد الائمة (عليه السلام) عرضه داشتم: کلمه «صمد» چه معنايى دارد؟ فرمود: به معناى سيّد مصمود إليه است. يعنى بزرگى که تمام موجودات عالَم، در حوائج کوچک و بزرگ، به او مراجعه می کنند و محتاج اويند.
مؤلّف: و در تفسير کلمۀ «صمد»، معانى ديگرى از ائمه اهل بيت «عليهم السلام» روايت شده. از آن جمله، امام باقر «عليه السلام» فرمود: «صمد»، به معناى سيّد و بزرگى است که سايرين او را اطاعت کنند. سيّدى که مافوق او هيچ آمر و ناهى نباشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۶۷۷
و از حسين بن على «عليهما السلام» روايت شده که فرموده است: «صمد»، کسى و چيزى را گويند که جوف ندارد؛ و نيز به کسى گويند که نمى خوابد؛ و همچنين به کسى گفته مى شود که لم يزل بوده و لا يزال خواهد بود.
و از امام سجاد «عليه السلام» نقل شده که فرمود: «صمد»، کسى است که هرگاه بخواهد چيزى را ايجاد کند، تنها بگويد: باش، آن چيز موجود شود.
و باز «صمد» به معناى کسى است که موجودات را بدون الگوى قبلى خلق کرده، آن ها را اضداد و به اشکال مختلف و ازواج خلق کرده؛ کسى است که در يکتايى و ضدّ نداشتن، يگانه است. و نيز در نداشتن شکل و مثل و شريک يکتاست.
و اصل در معناى «صمد»، همان معنايى است که از ابى جعفر دوم «عليه السلام» نقل کرديم. چون در معناى آن لغتى از مفهوم قصد گرفته شده بود، و بنا براين، معانى ديگر و مختلفه اى که از ساير ائمه «عليهم السلام» نقل شد، تفسير به لازمۀ معناى اصلى است. چون همۀ آن ها از لوازم مقصود بودن خداى تعالى است.
آرى خداى تعالى، مقصودى است که هر موجودى در هر حاجتى که دارد به سوى او رجوع دارد و خود او، دچار هيچ حاجتى نمى شود.
و در کتاب توحيد، از وهب بن وهب قرشى، از امام صادق (عليه السلام) از آباى گرامى اش «عليهم السلام» روايت آورده که: اهل بصره، به حسين بن على «عليهما السلام» نامه اى نوشته و در آن، از کلمۀ «صمد» پرسيدند. حضرت در پاسخشان، اين نامه را به ايشان نوشت:
بسم الله الرحمن الرحيم، اما بعد، مبادا در قرآن کريم خوض کنيد؛ و در آن جدال راه نيندازيد و بدون علم و از روى مظنّه و سليقه، در باره آن چيزى مگوييد، که از جدّم رسول خدا «صلّى الله عليه و آله و سلّم» شنيدم که مى فرمود: کسى که بدون علم در باره قرآن سخن بگويد، نشيمنگاه او پُر از آتش خواهد بود، و خداى سبحان، خودش کلمۀ «صمد» را تفسير کرده، بعد از آن که فرمود: «اللهُ أحَد اللهُ الصَّمَد»، آن را با دو آيه بعد تفسير نموده، فرمود: «لَم يَلِد وَ لَم يُولَد وَ لَم يَکُن لَهُ کُفُواً أحَد».
و نيز در آن کتاب، به سند خود، از ابن ابى عمير، از موسى بن جعفر «عليه السلام» روايت آورده که فرمود: و بدان که خداى تعالى «واحد» و «أحد»، و «صمد» است؛ نه فرزنددار مى شود تا فرزندش از او ارث ببرد، و نه خود از کسى متولد شده تا پدرش با او شريک باشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۶۷۸
و باز در آن کتاب، در خطبه ديگر از اميرالمؤمنين «عليه السلام» آمده که فرمود: خداى عزّوجلّ، کسى است که از کسى متولد نشده تا در عزّت شريکى داشته باشد، و خود فرزنددار نمى شود تا موروثى از بين رفتنى باشد.
و در همان کتاب، در ضمن خطبه اى از آن جناب آمده که فرمود: خداى تعالى بزرگتر از آن است که کفوى داشته باشد، تا به آن کفو تشبيه شود.
مؤلّف: در اين معانى که تاکنون از روايات نقل کرديم، روايات ديگرى نيز هست.
* * *
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۶۷۹
«سوره فلق»
آيات ۱ - ۵ سوره فلق
* سوره «فلق» مکّى است و پنج آيه دارد:
بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ *
قُلْ أَعُوذُ بِرَبّ الْفَلَقِ(۱)
مِن شرِّ مَا خَلَقَ(۲)
وَ مِن شرِّ غَاسِقٍ إِذَا وَقَب (۳)
وَ مِن شرِّ النَّفَّاثَاتِ فى الْعُقَدِ(۴)
وَ مِن شرِّ حَاسِدٍ إِذَا حَسدَ(۵)
«ترجمه آیات»
به نام «الله» که بخشنده به همه و مهربان به خواص از بندگان است.
بگو پناه مى برم به پروردگار صبحدم. (۱)
از شرّ هرچه که او خلق کرده و داراى شرّ است. (۲)
و از شرّ شب، وقتى که با ظلمتش فرا مى رسد. (۳)
و از شرّ زنان جادوگر که به گره ها مى دمند و افسون مى کنند. (۴)
و از شرّ حسودى که بخواهد زهر حسد خود را بريزد (و عليه من دست به کار توطئه شود). (۵)
«بیان آیات»
در اين سوره، به رسول گرامى خود دستور مى دهد که از هر شرّ و از خصوص بعضى شرور به او پناه ببرد. و اين سوره - به طورى که از روايات وارده در شأن نزولش بر مى آيد - در مدينه نازل شده است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۶۸۰
معنای «فلق» در «قل أعوذ بربّ الفلق» و مفاد «و من شرّ ما خلق»
«قُلْ أَعُوذُ بِرَبّ الْفَلَقِ»:
مصدر «عوذ»، که کلمه «أعوذ» متکلّم وحده از مضارع آن است، به معناى حفظ کردن خويش و پرهيز دادن از شرّ از راه پناه بردن به کسى است که مى تواند آن شرّ را دفع کند، و کلمه «فَلق» - به فتحه اول و سکون دوم - به معناى شکافتن و جدا کردن است. و اين کلمه در صورتى که با دو فتحه باشد، صفت مشبّهه اى به معناى مفعول خواهد بود. نظير «قَصَص»ف به دو فتحه (چون قِصَص به کسره اول و فتحه دوم جمع قصه است)، که به معناى مقصوص يعنى حکايت شده، و يا نقل شده است، و غالبا اين کلمه بر هنگام صبح اطلاق مى شود، و «فلق» يعنى آن لحظه اى که نور گريبان ظلمت را مى شکافد و سر بر مى آورد.
بنا براين، معناى آيه چنين مى شود: بگو من پناه مى برم به پروردگار صبح، پروردگارى که آن را فلق مى کند و مى شکافد، و مناسب اين تعبير با مسأله پناه بردن از شرّ - که خود ساتر خير و مانع آن است - بر کسى پوشيده نيست.
ولى بعضى از مفسّران گفته اند: مراد از کلمۀ «فلق»، هر چيزى است که از کتم عدم به وسيله خلقت سر بر آورد. براى اين که خلقت و ايجاد در حقيقت شکافتن عدم، و بيرون آوردن موجود به عالم وجود است. در نتيجه، «ربّ فلق»، مساوى با «ربّ مخلوق» است.
بعضى ديگر گفته اند: کلمه «فلق»، نام چاهى است در جهنّم.
مؤيّد اين قول، بعضى از رواياتى است که در تفسير اين سوره وارد شده.
«مِن شرِّ مَا خَلَقَ»:
يعنى از شرّ هر مخلوقى، چه انسان و چه جنّ و چه حيوانات و چه هر مخلوق ديگرى که شرّى همراه خود دارد. پس از عبارت «ما خلق» نبايد توهّم کرد که تمامى مخلوقات شرّند و يا شرّى با خود دارند، زيرا مطلق آمدن اين عبارت دليل بر استغراق و کليّت نيست.
«وَ مِن شرِّ غَاسِقٍ إِذَا وَقَب»:
در صحاح مى گويد: کلمه «غسق»، به معناى اولين مرحله از ظلمت شب است. وقتى گفته مى شود: «قَد غَسَقَ اللَّيل»، معنايش اين است که تاريکى شب فرا رسيد، و غاسق شب، آن ساعتى است که شفق سمت مغرب ناپديد شود.
و کلمۀ «وقوب»، که مصدر فعل ماضى «وقب» است، به معناى داخل شدن است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۶۸۱
در نتيجه معناى آيه اين مى شود: و از شرّ شب وقتى که با ظلمتش داخل مى شود. و اگر در آيه شريفه شرّ را به شب نسبت داده ، به خاطر اين بوده که شب با تاريکيش، شرير را در رساندن شرّ کمک مى کند.
و به همين جهت مى بينيم شرورى که در شب واقع مى شود، بيشتر از شرور واقع در روز است. علاوه بر اين، انسان که مورد حمله شرور است، در شب ناتوان تر از روز است.
ولى بعضى گفته اند: مراد از کلمه «غاسق»، خصوص شب نيست، بلکه هر شرّى است که به آدمى هجوم بياورد، هرچه مى خواهد باشد.
ذکر خصوص شرّ شبانگاه، شرّ ساحران و شرّ حاسد بعد از ذکر «من شرّ ما خلق»، از باب اهتمام به اين سه شرط است.
در آيه اول، مطلق شرّ را ذکر کرد و در آيه دوّم، خصوص «شرّ غاسق» را ياد آور شد. و اين، خود از باب ذکر خاص بعد از عام است، تا اهتمام بيشتر نسبت به خاص را برساند. در اين سوره، بعد از ذکر شرّ عام، به خصوص سه شرّ اهتمام شده است: يکى شرّ شب، وقتى داخل مى شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۶۸۲
و دوّم شرّ ساحران، و سوّم شرّ حاسد، که مشغول توطئه مى گردد. و اهتمام بيشتر نسبت به اين سه نوع شرّ به خاطر اين است که انسان از اين سه شرّ غافل است. يعنى اين سه نوع شرّ، در حال غفلت آدمى حمله مى آورند.
«وَ مِن شرِّ النَّفَّاثَاتِ فى الْعُقَدِ»:
يعنى: و از شرّ زنان جادوگر ساحر، که در عقده ها و گره ها عليه مسحور مى دمند و به اين وسيله، مسحور را جادو مى کنند. و اگر از ميان جادوگران، خصوص زنان را نام برد، براى اين بود که سحر و جادوگرى در بين زنان بيشتر است تا مردان. و از اين آيه استفاده مى شود که قرآن کريم تأثير سحر را فى الجمله تصديق دارد.
و نظير اين آيه در تصديق سحر، آيه زير است که در داستان هاروت و ماروت مى فرمايد: «فَيَتَعَلَّمُونَ مِنهُمَا مَا يُفَرِّقُونَ بِهِ بَينَ المَرءِ وَ زَوجِهِ وَ مَا هُم بِضَارِّينَ بِهِ مِن أحَدٍ إلّا بِإذنِ الله». و نيز نظير آن، آيه اى است که سخن از ساحران فرعون دارد.
ولى بعضى از مفسّرين گفته اند: آيه مورد بحث، نظرى به سحر ندارد، بلکه مرادش از دمندگان در گره ها، آن زنانى است که با تسويلات خود تصميم هاى شوهران را از ايشان مى گيرند و رأى شوهران را به آن جانبى متمایل مى کنند که خودشان صلاح مى دانند و دوست دارند. پس مراد از کلمۀ «عُقَد» - که جمع «عقده» است - رأى، و مراد از «نفث در عقد» - به طور کنايه - سست کردن تصميم شوهر است؛ ولى اين معنايى دور از ذهن است.
«وَ مِن شرِّ حَاسِدٍ إِذَا حَسدَ»:
يعنى: از شرّ حسود، وقتى که مبتلا به حسد گشته و مشغول اعمال حسد درونى خود شود و عليه محسود دست به کار گردد.
بعضى از مفسران گفته اند: اين آيه شامل چشم زدن اشخاص شورچشم نيز مى شود. چون چشم زدن هم ناشى از نوعى حسد درونى مى گردد. شخص حسود وقتى چيزى را ببيند که در نظرش بسيار شگفت آور و بسيار زيبا باشد، حسدش تحريک شده، با همان نگاه، زهر خود را مى ريزد.
رده:تفسیر المیزان