«ابلیس» اسم خاص برای شیطانی است که در برابر آدم(علیه السلام) قرار گرفت و در حقیقت رئیس همه شیاطین است! بنابراین «شیطان» اسم جنس و «ابلیس» اسم خاص (عَلَم) است.
=== قاموس قرآن ===
مراد از این کلمه در قرآن مجید، موجودی است زنده، با شعور، مکلّف، نامرئی، فریبکار و... که از امر خداوند سر پیچیده و به آدم سجده نکرد، در نتیجه رانده شد و مستحق عذاب و لعن گردید. او در قرآن اکثراًبه نام شیطان خوانده شده و فقط در یازده محلّ ابلیس به کار رفته است. آیا این کلمه شخص است و نام غیر عربی است و قومی گفتهاند که عربی است و از ابلاس مشتقّ است. در صحاح و قاموس آن را عربی و از ابلاس گرفته است و در قاموس عجمی بودن آن را نیز متحمّل دانسته است. اگر چنان که نقل شده، ثابت شود که اسم اصلی او عزازیل و کلمه ابلیس عربی است صفت از حضرت بودن آن بهتر به نظر میرسد در صافی از حضرت رضا «علیه السلام» نقل شد زیرا که از رحمت خدا مأیوس گردید. در قرآن مجید، اِباء او از سجده بر آدم صریحاً نقل شده [بقره:34]، استثناء در آیه شریفه نشان میدهد که او از ملائکه بود و عبارت آن چنین است «کَلّا ما کانَ اللّه سُبْحانَهُ لِیدُخِلَ الْجنّةَ الْجّنة بَشَراً بِاَمْرٍ اَخْرَجَ بِهِ مِنْها مَلَکاً» (نهج البلاغه عبده ج 2 ص162). طبرسی ذیل آیه 34 بقره این قول را از ابن عباس و ابن مسعود و قتاده نقل کرده و گوید: مختار شیخ طوسی نیز همین است و آن در ظاهر تفاسیر از امام صادق «علیه السلام» نقل شده. اگر گوئی در قرآن آمده [کهف:50]، این آیه صریح است که او از جنّ بود! گوئیم: به نظر میآید که ملائکه و جنّ از یک حقیقتاند، افراد نخبه و ممتاز آن مَلَک و افراد پائین آن جنّ است مانند انسان که افراد ممتاز آن پیامبران و ائمه افراد ممتاز آن پیامبران و ائمّه و افراد پائین آن بشر معمولی است. در المنار ذیل آیه 34 بقره گوید: دلیلی نداریم که میان ملائکه و جنّ اختلاف ذاتی هست فقط اختلاف صنفی از ملائکه است. اگر گوئی: درباره ملائکه هست [انبیاء:26-27] در این صورت چطور ابلیس مخالفت کرد با آنکه قرآن از اطاعت دائمی آنها خبر میدهد. گوئیم جواب آن در «مَلَک» انشاءاللّه خواهد آمد. نا گفته نماند: سخن درباره ابلیس زیاد است و ما به خواست خدا آن را در «شَطَنَ - شیطان» خواهیم آورد.
و (یاد کن) هنگامی را که به فرشتگان گفتیم: «برای آدم سجده و خضوع کنید!» همگی سجده کردند؛ جز ابلیس که سر باز زد، و تکبر ورزید، (و به خاطر نافرمانی و تکبرش) از کافران شد.
(به یاد آورید) زمانی را که به فرشتگان گفتیم: «برای آدم سجده کنید!» آنها همگی سجده کردند، جز ابلیس که گفت: «آیا برای کسی سجده کنم که او را از خاک آفریدهای؟!»
به یاد آرید زمانی را که به فرشتگان گفتیم: «برای آدم سجده کنید!» آنها همگی سجده کردند جز ابلیس -که از جن بود- و از فرمان پروردگارش بیرون شد آیا (با این حال،) او و فرزندانش را به جای من اولیای خود انتخاب میکنید، در حالی که آنها دشمن شما هستند؟! (فرمانبرداری از شیطان و فرزندانش به جای اطاعت خدا،) چه جایگزینی بدی است برای ستمکاران!
گفت: «ای ابلیس! چه چیز مانع تو شد که بر مخلوقی که با قدرت خود او را آفریدم سجده کنی؟! آیا تکبّر کردی یا از برترینها بودی؟! (برتر از اینکه فرمان سجود به تو داده شود!)»