هر گاه بخواهند از غم و اندوههای دوزخ خارج شوند، آنها را به آن بازمیگردانند؛ و (به آنان گفته میشود:) بچشید عذاب سوزان را!
معنی کلمات و عبارات
«مِنْ غَمٍّ»: از غم عظیمی از غمهای آتش. در این صورت (مِنْ غَمٍّ) بدل از ضمیر (ها) میباشد. به سبب غم بزرگ حاصل از آن. «وَ ذُوقُوا»: در آن (بدیشان گفته شود) حذف است و عطف بر (أُعِیدُوا) است و تقدیر چنین است: أُعِیدُوا فِیهَا، وَ قِیلَ لَهُمْ: ذُوقُوا (نگا: سجده / ).
۱ - اهل دوزخ، هرگز از آن خارج نخواهند شد. «کلّما أرادوا أن یخرجوا منها من غمّ أُعیدوا فیها»
«إرادة» (مصدر «أرادوا») در این جا کنایه از نزدیک شدن است. ضمیرهاى «منها» و «فیها» به «نار» بازمى گردد. «غم» نیز مصدر و به معناى ستر و پوشیدن است که مضاف الیه آن حذف شده و تقدیرش «غمها» مى باشد. «من غمها» نیز در این جا بدل اشتمال از ضمیر «منها» است; یعنى، دوزخیان هر وقت که بخواهند از پوشش آتش خارج شوند، به آن بازگردانده خواهند شد.
۲ - دوزخیان هر وقت بر اثر التهاب و غلیان آتش، از قعر دوزخ بالا آورده شوند، با گرزهاى آهنین دوباره به قعر آن بازگردانده خواهند شد. «و لهم مقمع من حدید . کلّما أرادوا أن یخرجوا منها من غمّ أُعیدوا فیها»
۳ - وجود مأمورانى با گرزهاى آهنین در دوزخ «و لهم مقمع من حدید . کلّما أرادوا... أُعیدوا فیها»
«اعیدوا» فعل مجهول و فاعل آن محذوف است و تقدیر آن با توجه به آیه پیش (لهم مقامع من حدید) چنین مى شود: «کلّما أرادوا أن یرجوا... اعادتهم الخزنة بالمقامع فیها; اهل دوزخ هر وقت خواستند از دوزخ بیرون آیند مأموران دوزخ با گرزهاى آهنین، آنان را به داخل دوزخ بازمى گردانند».
۴ - مأموران دوزخ، آکنده از خشم و نفرت نسبت به دوزخیان «کلّما أرادوا ... و ذوقوا عذاب الحریق»
۵ - معاد انسان ها، معادى است جسمانى. «یصبّ من فوق رءوسهم الحمیم ... بطونهم و الجلود ... مقمع من حدید... ذوقوا عذاب الحریق»
از به کارگیرى کلماتى مانند: «رؤوس»، «حمیم»، «بطون»، «جلود» و «مقامع من حدید» مى توان مطلب یاد شده را استفاده کرد.
۶ - آتش دوزخ، عنصرى است بسیار گرم و سوزاننده. «ذوقوا عذاب الحریق»
«حریق» به معناى سوزاننده است. به کارگیرى آتش در وزن «فعیل» - که براى مبالغه است - بیانگر گرماى بسیار زیاد آتش دوزخ و سوزانندگى شدید آن است.
۷ - «عن أبى بصیر عن أبى عبدالله(ع)... و ان أهل جهنّم إذا دخلوها هووا فیما مسیرة سبعین عاماً فإذا بلغوا أعلاها قمعوا بمقامع الحدید و اُعیدوا فى درکها هذه حالهم و هو قول اللّه عزّوجلّ «کلما أرادوا أن یخرجوا منها...; ابى بصیر از امام صادق(ع) روایت کرده است: ...اهل جهنم وقتى که داخل آن مى شوند، به اندازه مسیر هفتاد ساله در آن سقوط مى کنند - پس زمانى که به بالاى آن بیایند، با گرزهاى آتشین بر سر آنها کوبیده مى شود و به ته جهنم برگردانده مى شوند و این حال و وضعیت آنها است و این همان سخن خدا است که فرمود: «کلّما أرادوا أن یخرجوا منها...»». [منبع: تفسیر قمى، ج ۲، ص ۸۱; نورالثقلین، ج ۳، ص ۴۷۷- ، ح ۳۲.]
المیزان در تفسیر آیهٔ مقابل به این آیه استناد کرده است
… ترجمه تفسير الميزان جلد ۹ صفحه ۶۵ و از جمله مفاسد شوم اين فتنه اين است که امت اسلام حتى بعد از آنکه به اشتباهات و اعمال زشت خود تنبه پيدا کند نمى تواند از آن عذاب دردناکى که اين فتنه به بار آورده خود را نجات دهد. آرى «کلما ارادوا ان يخرجوا منها من غم اعيدوا فيها و ذوقوا عذاب الحريق». يکى از مفسرين هم به اين معنا که ما براى آيه کرديم تفطن يافته و گفته است که آيه شريفه امت اسلام را به فتنه اى تهديد کرده که وحدت کلمه شان را بر هم زده و …