سوره فتح(الفتح)، آیه ۱۶ · جزء ۲۶ · صفحه ۵۱۳
قُل لِّلْمُخَلَّفِينَ مِنَ الْأَعْرَابِ سَتُدْعَوْنَ إِلَىٰ قَوْمٍ أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ تُقَاتِلُونَهُمْ أَوْ يُسْلِمُونَ فَإِن تُطِيعُوا يُؤْتِكُمُ اللَّهُ أَجْرًا حَسَنًا وَإِن تَتَوَلَّوْا كَمَا تَوَلَّيْتُم مِّن قَبْلُ يُعَذِّبْكُمْ عَذَابًا أَلِيمًا
به متخلّفان از اعراب بگو: «بزودی از شما دعوت میشود که بسوی قومی نیرومند و جنگجو بروید و با آنها پیکار کنید تا اسلام بیاورند؛ اگر اطاعت کنید، خداوند پاداش نیکی به شما میدهد؛ و اگر سرپیچی نمایید -همان گونه که در گذشته نیز سرپیچی کردید- شما را با عذاب دردناکی کیفر میدهد!»
معنی کلمات و عبارات
«قَوْمٍ»: مراد بنوحنیفه، قوم مُسَیْلمه کذّاب، یعنی اهل رِدّه است که چهار سال بعد از نزول این آیات در زمان ابوبکر میان ایشان و مؤمنان جنگ سختی درگرفت. (نگا: التفسیر القرآنی للقرآن). «أُوْلِی بَأْسٍ»: (نگا: اسراء / نمل / ). «تُقَاتِلُونَهُمْ أَوْ یُسْلِمُونَ»: با آنان میجنگید یا مسلمان میشوند. یعنی باید با آنان بجنگید تا اسلام را میپذیرند. راه دیگری از ایشان پذیرفته نمیگردد.
نزول
سال ۱۹ بعثت(دوره مدنی) بازپخش وحی در این سال
در آن زمان چه میگذشت (۱۴ رویداد)
- فتح مکهمرتبط با نزول
۸ هجرت · مکه - ماجرای ابوبصیر
19 بعثت · ساحل دریای سرخ - فتح خیبر
19 بعثت · خیبر - سریه عبدالرحمن بن عوف به دومةالجندل
19 بعثت · دومةالجندل - سریه عبدالله بن رواحه به خیبر
19 بعثت · خیبر - سریه ابوبکر به فزاره
19 بعثت · فزاره - سریه ابوقتاده به خضره
19 بعثت · خضره - سریه علی به فدک
19 بعثت · فدک - سریه بشیر بن سعد به فدک
19 بعثت · فدک - سریه غالب بن عبدالله به الکدید
19 بعثت · الکدید - غزوه وادیالقری
19 بعثت · وادیالقری - ارسال نامه به پادشاهان و سران
19 بعثت · مدینه - بیعت رضوان
19 بعثت · حدیبیه - بازگشت جعفر از حبشه
19 بعثت · مدینه / خیبر
نکات آیه
۱ - دعوت خداوند از متخلّفان سفر حدیبیه، براى شرکت در جنگى دشوار به منظور جبران گذشته خود «قل للمخلّفین ... ستدعون إلى قوم أولى بأس شدید»
۲ - اخبار الهى از نبرد قریب الوقوع مسلمانان با دشمنى نیرومند، پس از جنگ خیبر «قل للمخلّفین من الأعراب ستدعون إلى قوم أولى بأس شدید»
۳ - خداوند، باز گذارنده راه توبه و آزمون عملى، براى اعراب متخلّف از سفر حدیبیه «قل للمخلّفین من الأعراب ستدعون إلى قوم أولى بأس شدید»
از جمله «فإن تطیعوا» - که در ذیل آیه آمده است - استفاده مى شود که دعوت متخلفان براى جنگ، در حقیقت ایجاد فرصتى براى بازگشت آنان به سوى خدا و اطاعت از رسول او است.
۴ - آشکار شدن صداقت توبه کنندگان واقعى، در میدان عمل و تکالیف دشوار «قل للمخلّفین من الأعراب ستدعون إلى قوم أولى بأس شدید»
۵ - تکالیف دشوار و میدان جهاد، صحنه آزمون انسان ها و تمایز مؤمنان واقعى از مدعیان ایمان «قل للمخلّفین من الأعراب ستدعون إلى قوم أولى بأس شدید»
۶ - جنگ هاى پیامبر(ص) با مشرکان و معارضان، تحت تدبیر و هدایت خداوند «سیقول المخلّفون ... قل لن تتّبعونا کذلکم قال اللّه من قبل ... قل للمخلّفین»
در این مجموعه آیات، همواره خداوند از برنامه هاى آینده خبر داده است و بدین وسیله تکلیف مسلمانان را روشن ساخته و در هر مقطعى مسائل عمده آن را مشخص کرده است.
۷ - اخبار از حوادث و رخدادهاى آینده، جلوه اى از اعجاز قرآن «إذا انطلقتم إلى مغانم لتأخذوها ... کذلکم قال اللّه من قبل ... قل للمخلّفین من الأعراب ستدعون إلى قوم أولى بأس شدید»
۸ - مسلمانان موظّف به پیکار بى امان با دشمنان نیرومند، تا مرز کشتن و یا به تسلیم کشاندن آنان «ستدعون إلى قوم أولى بأس شدید تقتلونهم أو یسلمون»
۹ - نبرد مسلمانان پس از جنگ خیبر، با مشرکان بود و نه اهل کتاب.* «تقتلونهم أو یسلمون»
در صورتى که «یسلمون» به معناى اسلام آوردن باشد; از محدود شدن فرجام دشمنان به کشته شدن یا اسلام آوردن، مطلب بالا استفاده مى شود; زیرا در مورد اهل کتاب راه سومى به عنوان تسلیم و پرداخت «جزیه» نیز مطرح است.
۱۰ - نوید الهى به اعطاى پاداشى نیک به اعراب متخلّف از حدیبیه، در صورت نبرد صادقانه با دشمنان نیرومند اسلام «فإن تطیعوا یؤتکم اللّه أجرًا حسنًا»
۱۱ - شمول لطف و رحمت الهى، نسبت به گنه کاران، در صورت اقدام عملى آنان به جبران گناهان «قل للمخلّفین من الأعراب ... فإن تطیعوا یؤتکم اللّه أجرًا حسنًا»
۱۲ - جهاد در راه خدا، داراى اجرى بزرگ و ارجمند «ستدعون إلى قوم أولى بأس شدید ... فإن تطیعوا یؤتکم اللّه أجرًا حسنًا»
۱۳ - تهدید متخلّفان از سفر حدیبیه، به عذاب دردناک، در صورت تخلف و روى گردانى دوباره از جهاد «و إن تتولّوا کما تولّیتم من قبل یعذّبکم عذابًا ألیمًا»
۱۴ - تخلّف از جنگ و جهاد، داراى کیفرى بس بزرگ و دردناک «و إن تتولّوا کما تولّیتم من قبل یعذّبکم عذابًا ألیمًا»
۱۵ - بازگشت به گناه، پس از اظهار توبه، داراى عقوبتى سنگین * «و إن تتولّوا کما تولّیتم من قبل یعذّبکم عذابًا ألیمًا»
برداشت یاد شده بدان احتمال است که سنگینى کیفر متخلّفان از آن جهت باشد که اینان پس از تخلّف نخست، اظهار پشیمانى کردند و این بار بر آنان اتمام حجت شده است.
۱۶ - فرصت دهى خداوند به متخلفان و گنه کاران، براى توبه و بازگشت و عدم تعجیل او در کیفر ایشان «قل للمخلّفین ... فإن تطیعوا ... و إن تتولّوا... یعذّبکم»
تفسیر (۸)
موضوعات
دستهبندی موضوعی
آثار تسلیم دشمنانآثار تکلیف سختآثار قتل دشمنانامتحان با تکلیف سختامتحان تائبانبشارت به متخلفان از مسافرت به حدیبیهبشارت پاداش نیکوتهدید متخلفان از مسافرت به حدیبیهتوبه متخلفان از مسافرت به حدیبیهجهاد مسلماناندعوت از متخلفان مسافرت به حدیبیهدعوت به جنگ سختزمینه صداقت تائبانعذاب ترک جهادپیشگویی جنگ سختکیفر توبه شکنیمنشأ جهاد محمدآثار جبران گناهاهمیت تداوم جهادوجوه اعجاز قرآنکیفر ترک جهادزمینه تشخیص مؤمنانمهلت به گناهکارانجهاد با مشرکانکیفر سختقصه غزوه خیبرفضیلت جهادامتحان با جهادمسلمانان و اهل کتابامهال خداپاداش جهادفرصت توبهتوبه پذیری خداآثار هدایتهای خداجهاد با دشمنانمراتب کفرزمینه لطف خدازمینه رحمت خداآثار تدبیر خدامراتب کیفرمراتب پاداشمسؤولیت مسلمانانپیشگوییهای قرآنابزار امتحانعذاب دردناکدعوتهای خدابشارتهای خداتهدیدهای خدامراتب عذابآثار عملتاریخ صدر اسلام
فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۵۷)
- بیماری، عامل جواز کنارهگیری از جهاد+۴ آیه
- معافیت افراد ضعیف از شرکت در جهاد+۴ آیه
- معاف بودن افراد نابینا از شرکت در جهاد+۱ آیه
- معاف بودن افراد لنگ از شرکت در جهاد+۱ آیه
- اسانگیری بر لَنگ و ناتوان با معاف کردن انان از شرکت در جهاد+۲ آیه
- برداشته شدن تکلیف جهاد از نابینایان+۲ آیه
- برداشته شدن جهاد از نابینا، لنگ و بیمار+۱ آیه
- اطاعت از خدا، سبب بهرهمندی از پاداش الهی+۱ آیه
- فراخوانی بادیهنشینان متخلّف به جنگ، با قومی رزماور و سهمگین در زمانی نزدیک
- تهدید خداوند به بادیهنشینان متخلّف از سفر مکّه، به گرفتاری عذاب دردناک، در صورت تخلّف از فرمان پیامبر و فرار از جنگهای سخت اینده
- وعده خداوند به پاداش نیکو برای بادیهنشینان متخلّف از سفر مکّه، در صورت شرکت انان در کارزار سخت اینده
- پاداشهای الهی، بسی ارزشمند و نیکو
- اطاعت از خدا، موجب برخورداری از پاداش الهی+۲ آیه
- جهاد در راه خدا، موجب برخورداری از ثواب الهی+۵ آیه
- رویگردانی بادیهنشینان صدر اسلام از حق، همانند اعراض پیشین انان، سبب گرفتاری به عذاب دردناک الهی
- بیماری، مایه جواز کنارهگیری از جهاد+۳ آیه
- هشدار خدا به بادیهنشینان متخلّف از جهاد به وسیله پیامبر(صلی الله علیه واله)+۱ آیه
- تهدید متخلّفان از جهاد، به عذاب سخت+۴ آیه
- مسلمانان عصر بعثت، موظّف به پیکار بیامان با دشمنان نیرومند تا مرز کشتن و یا به تسلیم کشاندن انان
- عذاب دردناک، کیفر متخلّفان از جهاد+۳ آیه
- لزوم پیروی از فرامین و رهنمودهای پیامبر اسلام(صلی الله علیه واله) و فرماندهان اسلامی، در عرصه جهاد+۵ آیه
- دعوت بادیهنشینان متخلّف از جهاد، به جنگ با دشمنان نیرومند در اینده
- وعده پاداش نیکو به مجاهدان، از ناحیه خداوند+۱ آیه
- معافیت افراد لنگ، از شرکت در جهاد+۱ آیه
- معافیت بیماران، از شرکت در جهاد+۲ آیه
- نابینایان، معاف از شرکت در جهاد+۱ آیه
- عدم جواز تخلّف و سرپیچی از همراهی و اطاعت از رسولخدا(صلی الله علیه واله)+۳ آیه
- بیماری، سبب جواز کناره گیری و رفع وجوب از جهاد+۳ آیه
- وجوب جهاد بر بادیه نشینان در، صدر اسلام
- حرمت تخلّف از جهاد، در راه اسلام+۵ آیه
- حرمت مخالفت با پیامبر اسلام(صلی الله علیه واله)+۳ آیه
- عدم وجوب جهاد در راه خدا بر نابینا+۱ آیه
- بیماری، عامل جواز کناره گیری از جهاد+۴ آیه
- خبر غیبی خدا، درباره قریب الوقوع بودن جنگ حنین، پس از غزوه خیبر
- خداوند، عطاکننده پاداش نیک به مسلمانان، در صورت اطاعت از پیامبر(صلی الله علیه واله)
- اشکار شدن راستگویی توبه کنندگان واقعی، در میدان عمل و تکالیف دشوار
- پیروی از سنّت پیامبر(صلی الله علیه واله)، دارای اجری نیکو
- طایفه هوازن، مردمی شجاع و نیرومند
- ضعف مکلّفان، سبب معافیت از شرکت در جهاد+۳ آیه
- معاف بودن عاجزان، از شرکت در جهاد+۳ آیه
- دردناک بودن، از اوصاف عذاب+۵ آیه
- تهدید بادیه نشینان متخلّف از سفر حدیبیّه به عذاب دردناک در صورت تخلّف از فرمان پیامبر(صلی الله علیه واله) و فرار از جنگهای سخت اینده
- ترک جهاد، در پی دارنده عذاب دردناک الهی+۴ آیه
- بیماری، عذری پذیرفته شده و موجب معاف شدن از شرکت در جنگ+۳ آیه
- افراد لنگ، معاف از شرکت در جهاد+۱ آیه
- نابینایی، عذری شرعی و موجّه برای معاف بودن از حضور در صحنه های جنگ و جهاد+۱ آیه
- مسلمانان، موظّف به پیکار بی امان با دشمنان نیرومند، تا مرز کشتن و یا به تسلیم کشاندن انان
- حضور رسولاکرم صلی الله علیه و اله با عنوان فرمانده، در عرصه جهاد+۴ آیه
- احتجاج پیامبر صلی الله علیه و اله با منافقان+۲ آیه
- خداوند بازگذارنده راه توبه برای اعراب متخلّف از فرمان محمّد صلی الله علیه و اله در سفر حدیبیّه
- مرض، موجب تخفیف در تکلیف شرعی+۵ آیه
- بیماری، سبب جواز کنارهگیری و رفع وجوب از جهاد+۳ آیه
- مُؤتی/ اسماوصفات
- عجز مؤمنان، موجب معذور بودن انان از شرکت در جهاد+۴ آیه
- وجوب جهاد بر بادیه نشینان، در صدر اسلام
- عذاب دردناک، وعده خداوند به بادیه نشینان متخلف از جهاد+۱ آیه
- وعده پیامبر صلی الله علیه و اله به متخلفان بادیه نشین، مبنی بر فراخوانی انان در برابر دشمنانی سرسخت و قوی