سوره قصص(القصص)، آیه ۲۳ · جزء ۲۰ · صفحه ۳۸۸
وَلَمَّا وَرَدَ مَاءَ مَدْيَنَ وَجَدَ عَلَيْهِ أُمَّةً مِّنَ النَّاسِ يَسْقُونَ وَوَجَدَ مِن دُونِهِمُ امْرَأَتَيْنِ تَذُودَانِ قَالَ مَا خَطْبُكُمَا قَالَتَا لَا نَسْقِي حَتَّىٰ يُصْدِرَ الرِّعَاءُ وَأَبُونَا شَيْخٌ كَبِيرٌ
و هنگامی که به (چاه) آب مدین رسید، گروهی از مردم را در آنجا دید که چهارپایان خود را سیراب میکنند؛ و در کنار آنان دو زن را دید که مراقب گوسفندان خویشند (و به چاه نزدیک نمیشوند؛ موسی) به آن دو گفت: «کار شما چیست؟ (چرا گوسفندان خود را آب نمیدهید؟!)» گفتند: «ما آنها را آب نمیدهیم تا چوپانها همگی خارج شوند؛ و پدر ما پیرمرد کهنسالی است (و قادر بر این کارها نیست.)!»
معنی کلمات و عبارات
«أُمَّةً»: جماعت زیاد. مردمان فراوان. «مِن دُونِهِمْ»: پائینتر از آنان. مکانی نزدیک به جائی که مردمان در آنجا اجتماع کرده بودند. «تَذُودَانِ»: حفاظت و نگهداری میکردند. مراد دور نگهداشتن گوسفندان از قاطی شدن با گوسفندان مردم و رفتن آنها به میان جمعیّت است. «مَا خَطْبُکُمَا»: کارتان چیست؟ مراد این است که چرا گوسفندان خود را با دیگران آب نمیدهید؟ (نگا: طه / ، حجر / ، یوسف / ). «یُصْدِرَ»: برمیگردانند. خارج میکنند. «الرِّعَآءُ»: جمع راعی، چوپانان. «شَیْخٌ»: پیرمرد. «کَبِیرٌ»: کهنسال. سالخورده. یادآوری: مفعولهای افعال «یَسْقُونَ، تَذُودانِ، نَسْقی، یُصْدِرَ» محذوف است.
نزول
سال ۱۱ بعثت(دوره مکی) بازپخش وحی در این سال
در آن زمان چه میگذشت (۱ رویداد)
نکات آیه
۱ - موسى(ع) مسافت میان مصر تا مدین را بدون حادثه اى در خور بیان طى کرد. «فخرج منها ... و لمّا ورد ماء مدین»
پرداختن قرآن به مقطع ورود موسى(ع) به حوالى مدین و سکوت از حوادث بین راه، نشان مى دهد که براى وى از مصر تا مدین رخداد درخور ذکرى اتفاق نیفتاده بود.
۲ - ورود موسى(ع) به حوالى مدین در اثناى روز «و لمّا ورد ماء مدین وجد علیه أُمّة من الناس یسقون»
۳ - ورود موسى(ع) به محل آب شرب مدین هم زمان با آمدن چوپانان براى آب دادن دام هایشان «و لمّا ورد ماء مدین وجد علیه أُمّة من الناس یسقون»
۴ - روبرو شدن موسى(ع) با جمعیت انبوهى از چوپانان بر سر آب مدین «و لمّا ورد ماء مدین وجد علیه أُمّة من الناس یسقون»
کلمه «أُمّة» به جماعتى از مردم گفته مى شود و نکره آمدن آن،نشان دهنده کثرت چوپانان است.
۵ - دامدارى، شغل اصلى مردم مدین در زمان ورود موسى(ع) به آن سرزمین «وجد علیه أُمّة من الناس یسقون»
جمعیت انبوه چوپانان براى آب دادن به دام ها، نشان دهنده مطلب یاد شده است.
۶ - جلب توجه موسى(ع) به دو زن تنها که به جاى آب دادن به گوسفندانشان، آنها را از نزدیک شدن به آب باز مى داشتند. «و وجد من دونهم امرأتین تذودان»
«ذود» (مصدر «تذودان») به معناى دور کردن است; یعنى، آن دو زن گوسفندانشان را دور مى کردند و نمى گذاشتند که به آب نزدیک شوند. گفتنى است، که دو زن - چنان که از عبارت هاى بعد استفاده مى شود - دختران شعیب بودند.
۷ - پرسش موسى(ع) از دختران شعیب درباره انگیزه آنان از منع کردن گوسفندانشان از آب «قال ما خطبکما»
«خطب» معادل «شأن» است; یعنى، «ما الذى حملکما على الذود; چه چیزى شما را بر این کار وا مى دارد؟»
۸ - جواز گفت وگوى مردان با زنان نامحرم، با هدف خیرخواهانه و انگیزه دستگیرى و مدد رسانى به آنان «قال ما خطبکما»
۹ - دختران شعیب به پرسش موسى پاسخ دادند. «قالتا لانسقى»
۱۰ - جواز پاسخ زنان به پرسش خیرخواهانه مردان نامحرم «قالتا لانسقى حتّى یصدر الرعاء و أبونا شیخ کبیر»
۱۱ - لزوم رعایت گزیده گویى از سوى مردان و زنان نامحرم در گفت وگو با یکدیگر و پرداختن به امور مهم و بسنده کردن به مقدار ضرورت «قال ما خطبکما قالتا ... و أبونا شیخ کبیر»
در آیات مربوط به گفت وگوى موسى(ع) و دختران شعیب، رعایت گزیده گویى و پرهیز از زیاده گویى کاملاً مشهود است.
۱۲ - پرهیز از اختلاط با مردان نامحرم، انگیزه دختران شعیب در ندادن آب به گوسفندان خود «قالتا لانسقى حتّى یصدر الرعاء»
۱۳ - لزوم اجتناب زنان از اختلاط با مردان نامحرم «قالتا لانسقى حتّى یصدر الرعاء»
۱۴ - دختران شعیب، براى آب دادن دام هاى خود، در انتظار پایان یافتن آب دهى چوپانان و بازگشتن آنان بودند. «قالتا لانسقى حتّى یصدر الرعاء»
«إصدار» (مصدر «یصدر») به معناى بازگرداندن و «رعاء» (جمع «راعى») به معناى چوپانان است. مفعول «یصدر» حذف شده است; یعنى، «حتّى یصدر الرعاء أنعامهم».
۱۵ - انتظار کشیدن براى خلوت شدن سرچاه از مردان نامحرم، عادت دختران شعیب و کار هر روزه آنان در آب دادن به گوسفندان خویش «قالتا لانسقى»
برداشت یاد شده با توجه به آمدن فعل مضارع «لانسقى» - که مفید تکرار است - به دست مى آید.
۱۶ - ارتزاق خانواده شعیب از راه دامدارى «و وجد من دونهم امرأتین تذودان ... قالتا لانسقى حتّى یصدر الرعاء»
۱۷ - نبودن مردى توانا در خانوداه شعیب، علت پرداختن دختران او به کار دامدارى «قالتا لانسقى ... و أبونا شیخ کبیر»
۱۸ - اشتغال زنان به کار در بیرون از خانه جهت تأمین نیاز زندگى، در صورت نبود مردى در خانواده، کارى روا و پسندیده است. «قالتا لانسقى ... و أبونا شیخ کبیر»
۱۹ - شعیب(ع)، پیرمردى سالخورده و ناتوان از رسیدگى به کار دام «قالتا ... و أبونا شیخ کبیر»
۲۰ - تقارن هجرت موسى(ع) به مدین با دوران پیرى شعیب(ع) «قالتا ... و أبونا شیخ کبیر»
تفسیر (۶)
موضوعات
دستهبندی موضوعی
اجتناب از اختلاط با نامحرماهل مدین در دوران موسیبی پسری شعیبتأمین معاش خانواده شعیبتاریخ مدیندامداری خانواده شعیبدامداری در مدیندختران شعیبشرایط اشتغال زنانشغل اهل مدینعفت دختران شعیبفلسفه دامداری دختران شعیبمحدوده گفتگو با نامحرموقت ورود موسی به مدینپرسش از دختران شعیبپرسش موسیپیری شعیبچوپانان مدینچوپانی دختران شعیبوقت هجرت موسیپاسخ دختران شعیبهجرت موسی به مدینموسی در مدینگفتگو با نامحرماحکام نامحرماهمیت تأمین معاشقصه شعیبعمل پسندیدهقصه موسی
فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۶۵)
- استفاده از اب چاه، دارای سابقه تاریخی+۳ آیه
- ابکشی موسی(علیه السلام) از چاه، برای گوسفندان شعیب(علیه السلام)+۱ آیه
- اب دادن موسی(علیه السلام) به گوسفندان شعیب(علیه السلام)+۱ آیه
- اب کشیدن موسی(علیه السلام) برای گوسفندان شعیب(علیه السلام)+۱ آیه
- چاه اب مدین، زمینه اشنایی موسی(علیه السلام) با شعیب(علیه السلام) و پیوند خویشاوندی با او+۲ آیه
- نقش اساسی اب در دامداری+۱ آیه
- اراده شعیب برای تزویج دختر خود به موسی(علیهما السلام)+۱ آیه
- اشتغال گروهی از اهل مدین به دامداری+۱ آیه
- ورود موسی(علیه السلام) به محلّ اب شرب مدین، همزمان با امدن چوپانان برای اب دادن دامهایشان+۱ آیه
- پدر دختران شعیب، پیر و کهنسال
- پیری و سالخوردگی، باعث فرتوتی و افتادگی انسان+۱ آیه
- پیری و سالخوردگی شعیب(علیه السلام)، علّت ناتوانی وی از رسیدگی به کار دامداری هنگام ورود موسی(علیه السلام)به مدین
- ابکشی موسی(علیه السلام) از چاه مدین، برای سیرابکردن گوسفندان شعیب(علیه السلام)+۲ آیه
- ابکشی چوپانان از چاه مدین، برای سیراب کردن گوسفندان خود
- حضور موسی(علیه السلام) در کنار چاه مدین، پس از گریختن از مصر+۱ آیه
- اشنایی موسی(علیه السلام) با دختران شعیب، در کنار چاه مدین
- استفاده از اب چاه، دارای سابقه تاریخی+۲ آیه
- چاه، از منابع تامینکننده اب+۱ آیه
- اشتغال دختران شعیب به چوپانی، در زمان پیری پدرشان
- رواج دامداری و چوپانی، در شهر مدین
- شایسته بودن اجتناب زنان، از اختلاط با مردان نامحرم
- جواز گفتگوی زن و مرد نامحرم+۲ آیه
- جواز گفت و گوی مردان با زنان نامحرم، با هدف خیر خواهانه
- رواج دامداری در عصر شعیب(علیه السلام)، میان مردم مدین
- دامداری، راهی برای ارتزاق خانواده شعیب(علیه السلام)
- ناتوانی شعیب در امور دامداری خود، بر اثر سالخوردگی
- کمک دختران شعیب(علیه السلام) به ان حضرت، در امور دامداری
- نقش اساسی اب، در دامداری+۱ آیه
- روا بودن اشتغال دختران در بیرون از خانه، جهت تامین نیاز زندگی
- اشتغال دختران شعیب، به چوپانی و دامداری
- حیای دختران شعیب، مانع از اختلاط با مردان، به هنگام اب دادن گوسفندان خود
- پاسخ گویی دختران شعیب به موسی(علیه السلام)، در مورد علّت اب ندادن به گوسفندان شان
- جواز اشتغال (تجارت و کسب و کار) برای زن، همانند مردان+۱ آیه
- اشتغال به چوپانی در بین زنان زمان شعیب(علیه السلام)
- اجتناب از اختلاط زنان با مردان، امری پسندیده در ایین شعیب(علیه السلام)
- کمک به زن، امری پسندیده از منظر موسی(علیه السلام)+۱ آیه
- جایز بودن گفتگوی مرد نامحرم با زن، از نظر موسی(علیه السلام)
- نقش مؤثّر زن، در امور اقتصادی خانواده
- سکونت شعیب(علیه السلام) در مدین+۲ آیه
- سکونت چندساله موسی(علیه السلام)، در مدین+۲ آیه
- پرسش موسی(علیه السلام) از علت اب ندادن دختران شعیب به گوسفندان
- پرسش موسی(علیه السلام) از علت اب ندادن دختران شعیب(علیه السلام) به گوسفندان
- شعیب(علیه السلام)، پیرمردی سالخورده، هنگام هجرت موسی(علیه السلام) به مدین+۳ آیه
- ارتزاق شعیب(علیه السلام) و خانواده اش، از راه دامداری+۳ آیه
- عفّت و پرهیز از اختلاط با مردان نامحرم، انگیزه دختران شعیب در ندادن اب به گوسفندان خود
- اجتناب از اختلاط زنان با مردان، بیانگر عفاف انان
- تداوم عمر شعیب(علیه السلام) تا دوران پیری و کهنسالی+۱ آیه
- مدین، سرزمینی اباد، در زمان حضرت شعیب(علیه السلام)+۳ آیه
- بردن گوسفندان به چراگاه، از کارهای اقتصادی دختران شعیب
- رعایت عفاف و حیا در کار، از سوی دختران شعیب+۱ آیه
- مشروعیت کار خارج از خانه برای زنان، در ایین شعیب(علیه السلام)
- جواز گفتگوی زن با نامحرم با حفظ حریم عفاف، هنگام کار، در دین شعیب(علیه السلام)+۱ آیه
- مانع نشدن گرسنگی موسی(علیه السلام) در کمک رسانی ان حضرت به دختران شعیب+۲ آیه
- پرسش موسی علیه السلام از دختران شعیب، درباره انگیزه انان از منع کردن گوسفندانشان از اب
- شعیب علیه السلام از گوسفندداران عصر خود+۲ آیه
- معاشرت با زنان در حد گفتگو و کمک به انان، امری مجاز+۳ آیه
- ابکشی موسی علیه السلام از چاه مدین، برای سیراب کردن گوسفندان شعیب علیه السلام+۲ آیه
- پیشنهاد شعیب علیه السلام به موسی علیه السلام برای ازدواج با یکی از دو دخترش پس از ورود به مدین+۲ آیه
- اسانگیری شعیب علیه السلام بر موسی علیه السلام در امر ازدواج، با یکی از دخترانش+۲ آیه
- ازدواج موسی علیه السلام با دختر شعیب در دوران جوانی پس از مهاجرت به مدین+۳ آیه
- دعا و امید موسی علیه السلام برای شناخت راه مدین و اجابت ان+۲ آیه
- برخورد و اشنایی موسی علیه السلام با دختران شعیب، در کنار چاه مدین+۱ آیه
- کمک موسی علیه السلام به دختران شعیب در اب دادن گوسفندان+۲ آیه
- هجرت موسی علیه السلام به مدین مقارن دوران پیری شعیب علیه السلام
- هجرت موسی علیه السلام به مدین، در حال پیری شعیب علیه السلام+۲ آیه