آیه ۴ سوره نحل

سوره نحل(النحل)، آیه ۴ · جزء ۱۴ · صفحه ۲۶۷

خَلَقَ الْإِنْسَانَ مِنْ نُطْفَةٍ فَإِذَا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ

انسان را از نطفه بی‌ارزشی آفرید؛ و سرانجام (او موجودی فصیح، و) مدافع آشکار از خویشتن گردید!

معنی کلمات و عبارات
«نُطْفَهُ»: منی. «خَصِیمٌ»: دشمن. صیغه مبالغه و یا فعیل به معنی مُفاعل است، از قبیل: نَسیب به معنی مُناسِب، خَلیط به معنی مُخالِط، عَشیر به معنی مُعاشِر. «مُبِینٌ»: اگر صفت (خَصِیمٌ) باشد به معنی واضح و آشکار است، و اگر خبر دوم بشمار آید به معنی بیانگر دلیل و برهان و مجادله با خدا است.
نزول
نکات آیه
۱- خداوند، خالق و آفریننده انسان است. «خلق الإنسن» ۲- نطفه، منشأ پیدایش آدمى است. «خلق الإنسن من نطفة» ۳- عوامل طبیعى، مجراى اراده خداوند است. «خلق الإنسن من نطفة» با آنکه خداوند ماده اصلى پیدایش انسان را نطفه معرفى مى کند، در عین حال خلقت او را به خود نسبت مى دهد و این، مى تواند بیانگر این حقیقت باشد که عوامل طبیعى، مجراهاى تحقق اراده خداوند است. ۴- انسان، موجودى مجادله گر و ستیزه جو درباره خالق خویش است. «فإذا هو خصیم» «خصم» (مصدر «خصیم») به معناى جدال و منازعه است (لسان العرب). درباره متعلق «خصیم» دو احتمال وجود دارد: ۱- متعلق آن خداوند باشد. ۲- حذف متعلق قرینه عمومیت و اطلاق باشد; یعنى، خصیم بودن از خصوصیات انسان است. برداشت فوق - به قرینه صدر آیه گذشته که از خداوند خالق سخن مى گوید - بنابر احتمال اول است. ۵- جدال و ستیزه جویى، از جمله ویژگیهاى انسان است. «فإذا هو خصیم مبین» برداشت فوق، بر طبق احتمال دوم در متعلق خصیم است; یعنى، متعلق خصیم حذف شده تا دلالت کند که انسان پیوسته سعى در جدال و ستیزه دارد. ۶- مجادله گرى و ستیزه جویى انسان آفریده شده از مایعى مثل نطفه، امرى شگفت آور و به دور از انتظار «خلق الإنسن من نطفة فإذا هو خصیم مبین» إذا در «فإذا هو ...» فجائیه است و در جایى به کار مى رود که عملى برخلاف انتظار انجام شود. ۷- جدال و مخاصمه، صفتى بس مذموم و ناپسند براى انسان «فإذا هو خصیم مبین» آوردن «إذا»ى فجائیه مى تواند نشان دهنده ناپسند بودن جدال و مخاصمه باشد، خصوصاً با توجه به اینکه انتظار از مخلوق، تسلیم بودن در مقابل خالق است و جدال و مخاصمه خلاف انتظار است. ۸- انسان موجودى توانمند براى بیان مقاصد و نظرات خویش «فإذا هو خصیم مبین» ۹- آفرینش انسان از نطفه، به صورت مجادله گرى سخنور، شاهد و گواه وحدانیت خداوند است. «تعلى عمّا یشرکون . خلق الإنسن من نطفة فإذا هو خصیم مبین»
تفسیر (۱۱)
موضوعات

دسته‌بندی موضوعی

فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۱۴)
  • اسب، قاطر و الاغ، مخلوق خدا و ایههای قدرت او
  • خلق شدن انسان از نطفه، از نشانههای قدرت خداوند+۱۴ آیه
  • احتجاج خداوند با مشرکان، برای اثبات تحقّق وعده قیامت و عذاب، به خالقیّتِ هستی از سوی خود و در اختیار قرار دادن امکانات ان برای انسان+۱ آیه
  • توانایی انسان برای بیان مقاصد و ارای خویش+۲ آیه
  • نطفه، از عناصر اغازین پیدایش انسان+۱۲ آیه
  • خداوند، خالق و منشا افرینش انسان+۱۱ آیه
  • مجادله انسان افریده شده از نطفه، امری شگفتاور+۱ آیه
  • تدبیر انسانها با اماده ساختن علل و اسباب ان از ناحیه خدا، دلیل انحصار الوهیّت به خدا+۱ آیه
  • مجادلهگری انسانِ افریده شده از نطفه با خداوند، امری شگفتاور+۲ آیه
  • انسان، مجادلهگری گویا و ماهر+۱ آیه
  • خداوند، تدبیرکننده جهان افرینش و عوالم متعدّد ان+۱ آیه
  • خداوند، افریننده جهان، بدون الگویی از پیش
  • منی، از عناصر اغازین پیدایش انسان+۱۳ آیه
  • خداوند، خالق و منشا افرینش انسان از منی+۱۳ آیه
واژه‌ها