سوره نمل(النمل)، آیه ۸۸ · جزء ۲۰ · صفحه ۳۸۴
وَتَرَى الْجِبَالَ تَحْسَبُهَا جَامِدَةً وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ صُنْعَ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ إِنَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَفْعَلُونَ
کوهها را میبینی، و آنها را ساکن و جامد میپنداری، در حالی که مانند ابر در حرکتند؛ این صنع و آفرینش خداوندی است که همه چیز را متقن آفریده؛ او از کارهایی که شما انجام میدهید مسلّماً آگاه است!
معنی کلمات و عبارات
«جَامِدَةً»: ساکن و ثابت. آرام و بیحرکت. «وَ هِیَ تَمُرُّ ...»: از آنجا که حرکت کوهها به ناچار باید همراه حرکت همه زمینهای متّصل بدانها باشد، لذا حرکت کوهها اشاره به حرکت زمین است. زمین هر شبانهروز یک بار به دور خود میگردد، آن را حرکت وضعی مینامند، و هر سال یک بار به دور خورشید میگردد و آن را حرکت انتقالی میگویند. «صُنْعَ»: آفرینش. ساختار. مفعول مطلق فعل محذوفی بوده و تقدیر چنین است: صَنَعَ اللهُ ذلِکَ صُنْعاً. اضافه مصدر است به فاعل خود. «أَتْقَنَ»: محکم و استوار درست کرده است. منظّم و مرتّب و به تمام و به کمال آفریده است. این آیه یکی از معجزات قرآن است. چرا که تا آن زمان صحبت کردن از حرکت زمین در جهان مطرح نبوده است و اگر هم بوده باشد مشهور و مقبول عام نبوده است.
نزول
سال ۸ بعثت(دوره مکی) بازپخش وحی در این سال
نکات آیه
۱ - جمود و ایستایى کوه ها در پندار آدمى، على رغم حرکت ابرآساى آنها «و ترى الجبال تحسبها جامدة و هى تمرّ مرّ السحاب»
۲ - آرامش سطح زمین و پیکر کوه ها، با وجود حرکت هاى وضعى و انتقالى آنها، آیتى از آیات الهى «ألم یروا أنّا جعلنا الّیل ... و ترى الجبال تحسبها جامدة و هى تمرّ مرّ السحاب»
آیه یاد شده مانند آیه ۸۶، در مقام بیان نشانه هاى توحید است و «تمرُّ» اشاره به حرکت هاى وضعى و انتقالى زمین دارد که امروز، از نظر دانش بشر امرى پذیرفته شده و قطعى است. ذکر «جبال» نیز شاید از آن جهت باشد که کوه ها در نظر آدمیان، مظهر صلابت و ایستایى است و نیز حرکت کوه ها مستلزم حرکت زمین است.
۳ - نارسایى حس از دریافت همه واقعیت هاى نظام طبیعت «تحسبها جامدة و هى تمرّ»
آیه بالا بیانگر این نکته است که حقایقى در جهان طبیعت وجود دارد که حس معمولى بشر از دریافت آن عاجز است; همانند حرکت کوه ها همراه حرکت زمین.
۴ - وحى، تبیین گر واقعیات پنهان هستى براى بشر «و ترى الجبال تحسبها جامدة و هى تمرّ مرّ السحاب»
قرآن در زمانى پرده از راز حرکت زمین برداشت که دانش بشر از دریافت و حتى تصدیق و تأیید آن عاجز بوده است.
۵ - تمامى آفریده هاى خداوند، داراى ساختارى متقن و خالى از ضعف و کاستى «صنع اللّه الذى أتقن کلّ شىء»
۶ - آرامش زمین با وجود حرکت آن در فضا، جلوه اى از صنع متقن و بهینه خداوند «و ترى الجبال تحسبها جامدة و هى تمرّ مرّ السحاب صنع اللّه الذى أتقن کلّ شىء»
در صورتى که عبارت «تمرُّ...» اشاره به حرکت وضعى و انتقالى زمین داشته باشد، از ارتباط دو بخش آیه («ترى الجبال...» با «صنع اللّه...») مطلب یاد شده به دست مى آید.
۷ - توجه به اتقان و استوارى مظاهر آفرینش، راه گشاى انسان به معرفت خداى یگانه «صنع اللّه الذى أتقن کلّ شىء»
با توجه به این که آیه بالا در مقام نشان دادن آیات آفاقى براى رهنمون ساختن بشر به معرفت خدا است، مطلب فوق استفاده مى شود. به ویژه اگر نصب «صنع...» به فعل مقدرى چون «انظروا» و «تدبّروا» باشد.
۸ - آگاهى عمیق و همه جانبه خداوند به کردار آدمیان «إنّه خبیر بما تفعلون»
۹ - آگاهى خداوند به کردار آدمیان، هشدارى است نسبت به موضع گیرى آنان در برابر آیات الهى. «ألم یروا أنّا جعلنا الّیل ... و ترى الجبال... صنع اللّه الذى أتقن کلّ شىء إنّه خبیر بما تفعلون»
تذکر به «إنّه خبیر...» پس از یادآورى آیات توحیدى، هشدارى است به آدمیان که مبادا از کنار این آیات بى تفاوت بگذرند و آنها را نادیده بگیرند!
۱۰ - انسان، موجودى سطحى نگر است; ولى خداوند آگاه به حقایق نهان کردار او است آن گونه که به اسرار نهفته هستى آگاهى دارد. «و ترى الجبال تحسبها جامدة ... إنّه خبیر بما تفعلون»
در صورتى که «ترى الجبال...» بیانگر اسرار نهفته جهان و سطحى نگرى انسان نسبت به هستى باشد، آیه بالا نشان دهنده علم برتر خدا در قبال سطحى نگرى انسان است و تعبیر «إنّه خبیر بما تفعلون» مى رساند که خداوند آگاه به اسرار هستى، از پنهانى ترین کردار آدمیان آگاه است.
۱۱ - اتقان و استوارى صنع خدا، نشانگر برخورد دقیق و بى تسامح او در سنجش کردار آدمیان «صنع اللّه الذى أتقن کلّ شىء إنّه خبیر بما تفعلون»
از ارتباط «صنع اللّه...» با «إنّه خبیر...» مى توان استفاده کرد که خداوند، هم چنان که در امر تکوین هیچ ضرورتى را فروگذار نکرده است، در بررسى کردار آدمیان نیز از هیچ نکته اى غافل و فروگذار نیست.
۱۲ - متلاشى شدن و به حرکت درآمدن کوه ها در فضا، بر اثر نفخ صور «و یوم ینفخ فى الصور ... و ترى الجبال تحسبها جامدة و هى تمرّ مرّ السحاب»
ذکر «ترى الجبال...» در ادامه «یوم ینفخ فى الصور...» مى تواند به منظور بیان رخدادهایى باشد که در پى دمیده شدن در صور، در نظام طبیعت ظاهر مى گردد. بنابراین معناى آیه بالا چنین مى شود: تو این کوه ها را مى بینى و مى پندارى که ایستا و غیرقابل حرکت اند; در حالى که آنها روزى که در صور دمیده شود، چون ابر در آسمان به حرکت در خواهند آمد.
۱۳ - از هم پاشیده شدن نظام طبیعت، در آستانه برپایى قیامت «و ترى الجبال تحسبها جامدة و هى تمرّ مرّ السحاب»
با توجه به این که کوه ها، مظهر صلابت و پایدارى اند، مطرح شدن حرکت آنها در فضا، مى تواند نمادى براى بیان فروپاشى نظام طبیعت و کره خاکى باشد.
۱۴ - فروپاشى نظام طبیعت در آستانه قیامت، امرى حساب شده و قانونمند و نه اتفاقى و بدون دلیل «و هى تمرّ مرّ السحاب صنع اللّه الذى أتقن کلّ شىء»
بنابراین فرض که آیه بالا، اشاره به حوادث بعد از نفخ صور داشته باشد، از ارتباط «و ترى الجبال...» با «صنع اللّه...» مى توان مطلب یاد شده را استفاده کرد.
۱۵ - ویرانى نظام عالم در آستانه قیامت، مقدمه شکل گیرى جدید و متقن آن «و یوم ینفخ فى الصور ... و ترى الجبال ... صنع اللّه الذى أتقن کلّ شىء»
در صورتى که آیه بالا نظر به حوادث پایانى جهان داشته باشد; در پى آمدن «صنع اللّه الذى أتقن کلّ شىء» مى تواند از آن جهت باشد که کسى گمان نکند که فروپاشى جهان، پایان کار است و هستى به پوچى مى انجامد; بلکه باید بداند که این ویرانى، خزانى است براى بهارى دیگر.
۱۶ - رخدادهاى جهان بر اثر نفخ صور، زمینه ساز برپایى قیامت و حسابرسى آدمیان، براساس علم دقیق خداوند به اعمال آنان «و یوم ینفخ فى الصور... و ترى الجبال... إنّه خبیر بما تفعلون»
برداشت یاد شده بنابراین فرض است که «ترى الجبال...» ادامه «یوم ینفخ فى الصور...» و بیانگر حوادث جهان در پى دمیده شدن در صور باشد. بنابراین جمله پایانى آیه (إنّه خبیر بما تفعلون) مى رساند که قیامت، براى حسابرسى است و این کار متکى به علم دقیق الهى است.
تفسیر (۹)
- تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۵۹–۹۳ - تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۸۲–۹۳ - برگزیده تفسیر نمونه(مکارم شیرازی)
آیه ۸۸ - تفسیر نور(محسن قرائتی)
آیه ۸۸ - نکتههای تفسیر نور
آیه ۸۸ - پیامهای تفسیر نور
آیه ۸۸ - تفسیر اثنی عشری(حسینی شاه عبدالعظیمی)
آیه ۸۸ - تفسیر روان جاوید
آیات ۸۳–۸۸ - تفسیر اطیب البیان(سید عبدالحسین طیب)
آیه ۸۸
موضوعات
دستهبندی موضوعی
آثار اتقان افعال خداآثار ذکر اتقان آفرینشآرامش زمین از آیات خدااتقان موجوداتدقت در حسابرسی خداسکون کوههاضعف حواسقانونمندی انهدام آفرینشمنشأ انهدام کوههامنشأ حرکت کوههاگردش انتقالی زمینگردش وضعی زمینهشدار به مکذبان آیات خدااتقان افعال خداسطحی نگری انسانآرامش زمینگردش زمینتحولات آفرینشزمینه حسابرسی عملحرکت کوههاانهدام آفرینشآثار نفخ صوربینش غلطعمل انسان هادلایل خدا شناسیابزار شناختنشانه های قیامتوسعت علم خدانقش وحیعلم غیب خداعلم خدا
فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۲۲)
- تشبیه حرکت کوهها به حرکت ابرها
- تشبیه حرکت کوهها به حرکت ابرها
- . مُتْقِن
- حرکت کوهها هنگام نفخ صور، مشابه حرکت ابرها+۱ آیه
- تفکّر و مطالعه در چگونگی حرکت کوهها، زمینه پی بردن به حکمت خدا
- اتقان و استواری خلقت جهان+۱ آیه
- خلقت اشیا به امر خداوند، براساس اتقان+۲ آیه
- اتقان و استواری خلقت از جانب خداوند، نشانگر برخورد دقیق و بی تسامح او در سنجش کردار ادمیان
- ارامش زمین، با وجود حرکت ابرگونه ان
- نارسایی حسّ، از شناخت همه واقعیّتهای نظام طبیعت
- سطحی بودن شناختهای مبتنی بر حدس و گمان و تخیّل
- جمود و ایستایی کوهها در گمان ادمی، به رغم حرکت ابراسای انها
- خداوند، اگاه به تمامی اعمال خوب و بد انسانها+۱ آیه
- اگاهی خداوند به اعمال انسانها
- روان شدن و حرکت کوهها، در استانه قیامت+۵ آیه
- حرکت کوهها هنگام نفخ صور، مشابه حرکت ابرها+۱ آیه
- متُقن/ اسما و صفات
- حرکت کوهها همانند حرکت ابرها، در پی نفخ صور+۳ آیه
- حرکت کوهها در استانه نفخ صور، بر اساس استواری و اتقان هر چیزی از سوی خداوند+۱ آیه
- حرکت کوهها در استانه نفخ صور، بر اساس علم و خبیر بودن خداوند بر اعمال انسانها+۱ آیه
- متلاشی شدن کوهها، در پی نفخ صور+۳ آیه
- متلاشی شدن و به حرکت در امدن کوهها همانند ابرها، بر اثر نفخ صور+۱ آیه