تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ يَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ فَوْجاً مِمَّنْ يُکَذِّبُ بِآياتِنا فَهُمْ يُوزَعُونَ (83) حَتَّى إِذا جاؤُ قالَ أَ کَذَّبْتُمْ بِآياتِي وَ لَمْ تُحِيطُوا بِها عِلْماً أَمَّا ذا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (84) وَ وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ بِما ظَلَمُوا فَهُمْ لا يَنْطِقُونَ (85) أَ لَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا اللَّيْلَ لِيَسْکُنُوا فِيهِ وَ النَّهارَ مُبْصِراً إِنَّ فِي ذلِکَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (86) وَ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَفَزِعَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ مَنْ فِي الْأَرْضِ إِلاَّ مَنْ شاءَ اللَّهُ وَ کُلٌّ أَتَوْهُ داخِرِينَ (87)
وَ تَرَى الْجِبالَ تَحْسَبُها جامِدَةً وَ هِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحابِ صُنْعَ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ کُلَّ شَيْ‌ءٍ إِنَّهُ خَبِيرٌ بِما تَفْعَلُونَ (88)
ترجمه
و روز که برانگيزانيم از هر امّتى گروهى را از آنانکه تکذيب ميکنند آيتهاى ما را پس آنها باز داشته ميشوند
تا چون آيند گويد آيا تکذيب کرديد آيتهاى مرا و احاطه پيدا نکرديد بآنها از روى دانش يا چه بوديد که ميکرديد
و واقع شود کلمه عذاب بر آنها بسبب آنکه ستم کردند پس آنها سخن نميگويند
آيا نديدند که ما قرار داديم شب را تا آرام گيرند در آن و روز را بينا کننده همانا در اين آيتها است براى گروهى که ميگروند
و روز که دميده شود در صور پس هراسان شود هر که در آسمانها و هر که در زمين است مگر کسيکه بخواهد خدا و همه آيند او را خوارشدگان
و ميبينى کوهها را و پندارى آنها را ساکن و آنها ميروند بروش ابر کار خدائى که درست و محکم ساخت همه چيز را همانا او آگاه است بآنچه ميکنيد.
تفسير
خداوند متعال بعد از بيان خروج جنبنده‌اى از زمين در آيه اخيره از آيات سابقه که از علائم قيامت يا ظهور حضرت حجّت است متعرّض بعضى از احوال آنروز شده باين تقريب که ياد کن اى پيغمبر روزى را که جمع کنيم در آنروز از هر امتى از امم سابقه و لاحقه دسته‌اى را از کسانيکه تکذيب نمودند آيات و دلائل اديان حقّه را که ما براى ارشاد و هدايت آنها نصب نموده بوديم پس هر دسته را بجاى خود واقف نمائيم تا همه حاضر شوند و يکجا مجتمع گردند
جلد 4 صفحه 167
و بآنها خطاب با عتاب صادر گردد که آيا شما بوديد که تکذيب کرديد آيات و دلائل اثبات دين و مذهب حق را که ما براى شما اقامه نموده بوديم و تأمل و تدبّر و تفکر ننموديد در اطراف و اکناف آنها تا احاطه علمى و يقين بآنها پيدا کنيد يا غير از اين چه کار بود که ميکرديد کار شما همين تکذيب و سرکشى و عناد بود و بعد از اين ملامت و عتاب حکم عذاب آنها صادر ميشود براى ظلم و ستمى که از آنها بخودشان و خلق شده بود و آنها قادر بر جواب نميشوند براى آنکه مشمول کلمه عذابند و عذرى ندارند که بياورند آنچه ذکر شد متظاهر از اين آيات است با قطع نظر از روايات مفسّره ولى نظر باخبار باب اين واقعه در رجعت ائمه اطهار واقع ميشود که خداوند کسانيرا که تکذيب نمودند آنذوات مقدسه را و ظلم کردند بايشان زنده ميفرمايد و بعد از ملامت و عتاب بعذاب دنيا محکوم ميشوند بطوريکه زبانشان از هول و هراس بند ميآيد و قادر بر معذرت و جواب نميشوند و فرموده‌اند خداوند در قيامت تمام مردم را محشور ميفرمايد ولى در رجعت از هر گروهى آنانکه اهل ايمان محض و اهل کفر محضند محشور ميگردند و کسانيکه کشته شدند و نصيب آنها از دنيا کامل نشده زنده ميشوند تا استيفاء حظّ و رزقشان را بنمايند و کسيکه استبعاد نمايد از اين امر با آنکه خداوند از احياء مردگان در دنيا مکرّر خبر داده در قرآن استبعاد از قدرت خدا نموده چه مانع دارد خداوند دوستان آل محمد صلّى اللّه عليه و اله و سلّم را که بظلم کشته شدند و از نعم دنيا محروم گشتند زنده فرمايد که بآمال و آرزوى خودشان که مشاهده دولت و عزّت آن خاندان است برسند و از دشمنان ايشان در دنيا انتقام بکشد و بجزاى ظلمشان برساند با آنکه با ظاهر آيه هم موافق‌تر است چون مستفاد از آيه آنستکه آنروز روز حشر بعضى از مردم است نه تمام آنها و در سوره بقره ذيل آيه شريفه ثمّ بعثناکم من بعد موتکم لعلّکم تشکرون بيانى مستوفى در باب رجعت گذشت که اخبار متواتر است و مانع عقلى ندارد فقط چيزيکه با سليقه حقير موافق نبود در بعضى از روايات آن بود که جنبنده بامير المؤمنين عليه السّلام تفسير شده بود لذا آنرا در آيات سابقه ذکر ننمودم و بر فرض صحّت بايد گفت تعبير از آن حضرت باين عنوان بملاحظه آنستکه آن وجود مبارک اول متحرک و فعّال در نصرت اسلام و پيغمبر خاتم بوده
جلد 4 صفحه 168
و عمده وقايع رجعت بيد الهى او انجام خواهد يافت و بنابراين خروج دابّه از زمين هم در رجعت خواهد بود و بعد از اين خداوند بيان قدرت و حکمت خود را فرموده که آيا نديدند ما قرار داديم شب را براى سکونت و آرامش و استراحت بندگان در آن و روز را براى آنکه به بينند ديدنيها را در آن و براى مبالغه در اينمعنى فرموده بينا يا بينا کننده چون بينائى بنور آفتاب حاصل ميشود چنانچه بنور ديده وجود پيدا ميکند و کسانيکه دلهاشان منوّر بنور ايمان است از اين اختلاف شبانه روز بر طبق حکمت و مصلحت پى ميبرند بوجود خداوند قادر حکيم مهربان به بندگان که وسائل آسايش و کسب و کار آنها را بخوبى فراهم فرموده و توانسته تاريکى را مبدّل بروشنى و روشنى را منقلب بتاريکى کند و اخيرا شمّه‌اى از اهوال قيامت را بيان فرموده که روز که دميده شود در صور که از پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم روايت شده که آن شاخى است از نور در دهان اسرافيل يکمرتبه ميدمد همه ميميرند مرتبه ديگر ميدمد همه زنده ميشوند پس خائف و ترسان و مضطرب و پريشان گردند تمام اهل آسمانها و زمين مگر کسانيکه خداوند مطمئن نموده است دل آنها را برحمت خود مانند ملائکه و انبياء و اولياء و شهداء و همه در پيشگاه الهى با حال ذلّت و انکسار براى حساب حاضر و واقف شوند و تعبير بماضى براى تحقق وقوع آن است و بعضى آتوه بصيغه فاعل قرائت نموده‌اند و در آنروز مى‌بينى اى بيننده کوهها را واقف بجاى خود با آنکه مانند ابر بتندى حرکت ميکنند براى متلاشى شدن و رو بزوال و نيستى رفتن و گفته‌اند اين براى آنستکه اجرام کبار وقتى در جهتى حرکت ميکنند چون اطراف آنها مشهود نيست حرکت آنها مرئى نميشود چنانچه ابر هم اگر منبسط در آسمان باشد حرکتش معلوم نميگردد و اين در صورتى است که زمين چنانچه قدماء قائل بودند ساکن باشد و الا هميشه اين حرکت براى اجزاء آن ثابت است با آنکه محسوس و مرئى نميشود و اختصاص بروز خاصى ندارد و بايد گفت اين آيه در مقام بيان يکى از عجائب صنع و قدرت الهى است نه بيان خصوص احوال روز حشر و مؤيد اين معنى آنستکه ميفرمايد صنعت نموده است خدا صنع خوبى آنخداوندى که تمام صنايع او محکم و متقن و مستحسن است و در هر حال
جلد 4 صفحه 169
او آگاه است بافعال و اعمال بندگان ظاهرا و باطنا و بر طبق آن پاداش و جزا ميدهد از خير و شر و ثواب و عقاب و بعضى يفعلون بصيغه مغايب قرائت نموده‌اند و محتمل است مراد از جبال کلّيه اجسام باشد و مراد از حرکت آنها بسرعت حرکت جوهريّه باشد که حکماء متأخرين براى عالم ناسوت اثبات نموده‌اند و مؤيد اينمعنى روايتى است که اهل سنّت از امام صادق عليه السّلام نقل کرده‌اند که مراد آنستکه مى‌بينى نفوس را در وقت مردن بجاى خودند با آنکه روح با کمال سرعت سير در عالم قدس ميکند چنانچه مفسر معاصر در نفحات نقل فرموده و اللّه اعلم.