سوره ص، آیه ۲۶ · جزء ۲۳ · صفحه ۴۵۴
يَا دَاوُودُ إِنَّا جَعَلْنَاكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ فَاحْكُم بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ وَلَا تَتَّبِعِ الْهَوَىٰ فَيُضِلَّكَ عَن سَبِيلِ اللَّهِ إِنَّ الَّذِينَ يَضِلُّونَ عَن سَبِيلِ اللَّهِ لَهُمْ عَذَابٌ شَدِيدٌ بِمَا نَسُوا يَوْمَ الْحِسَابِ
হে দাউদ! আমি তোমাকে পৃথিবীতে প্রতিনিধি করেছি, অতএব, তুমি মানুষের মাঝে ন্যায়সঙ্গতভাবে রাজত্ব কর এবং খেয়াল-খুশীর অনুসরণ করো না। তা তোমাকে আল্লাহর পথ থেকে বিচ্যুত করে দেবে। নিশ্চয় যারা আল্লাহর পথ থেকে বিচ্যুত হয়, তাদের জন্যে রয়েছে কঠোর শাস্তি, এ কারণে যে, তারা হিসাবদিবসকে ভূলে যায়।
معنی کلمات و عبارات
«خَلیفَةً»: مراد نماینده خدا است (نگا: بقره / )، یا جانشین پیغمبران و جایگزین مردمان پیشین است (نگا: اعراف / ). «بِمَا»: حرف (ب) سببیّه، و واژه (مَا) مصدریّه است.
نزول
سال ۱۲ بعثت(دوره مکی) بازپخش وحی در این سال
در آن زمان چه میگذشت (۱ رویداد)
نکات آیه
۱ - خداوند، داوود(ع) را جانشین خود در تدبیر امور مردم قرار داد. «یداود إنّا جعلنک خلیفة فى الأرض»
«خلیفة» به معناى کسى است که از ناحیه دیگرى و به جاى وى به تدبیر امور مى پردازد و وقتى گفته شود: فلانى خلیفه خدا در زمین است; یعنى، خداوند تدبیر امور بندگانش را در زمین به او سپرده است (مجمع البیان، ذیل آیه).
۲ - مقام خلافت (تدبیر امور مردم به جاى خدا)، موهبتى است الهى که باید تنها از سوى خدا به فردى واگذار شود. «إنّا جعلنک خلیفة فى الأرض»
استناد تعیین خلیفه به خدا، همراه با تأکید (إنّا) گویاى برداشت یاد شده است.
۳ - داوود(ع)، برخوردار از مقام و منزلت ویژه در پیشگاه خداوند «یداود إنّا جعلنک خلیفة فى الأرض»
اعطاى مقام «خلیفة اللهى» به داوود(ع)، گویاى حقیقت یاد شده است.
۴ - تدبیر امور جامعه انسانى اصالتاً از آن خدا است نه بشر. «یداود إنّا جعلنک خلیفة فى الأرض»
تعیین خلیفه از ناحیه خدا - که با تأکید بیان گردیده - حکایت از حقیقت یاد شده مى کند.
۵ - داوود(ع)، از سوى خدا مأمور حکومت و داورى میان مردم برپایه حق «إنّا جعلنک خلیفة فى الأرض فاحکم بین الناس بالحقّ»
۶ - قضاوت و داورى میان مردم، از شؤون مقام «خلیفة اللهى» است. «إنّا جعلنک خلیفة فى الأرض فاحکم بین الناس بالحقّ»
مأموریت داوود(ع) به داورى میان مردم، پس از انتصاب ایشان به مقام «خلیفة اللهى»، گویاى برداشت یاد شده است.
۷ - حق، پایه و محور داورى ها در جامعه الهى «فاحکم بین الناس بالحقّ»
۸ - جدا نبودن دین از سیاست، معیشت و تدبیر امور جامعه «یداود إنّا جعلنک خلیفة فى الأرض فاحکم بین الناس بالحقّ»
انتخاب داوود(ع) از سوى خداوند براى تدبیر کلیه امور جامعه بشرى و مأموریت او براى داورى میان مردم در کلیه نزاع ها و اختلاف ها، بیانگر حقیقت یاد شده است.
۹ - هشدار خداوند به داوود(ع)، براى پیروى نکردن از هواى نفس، در داورى میان مردم «فاحکم بین الناس بالحقّ و لاتتّبع الهوى»
۱۰ - پیروى از هواى نفس، مانع اجراى حق است. «فاحکم بین الناس بالحقّ و لاتتبع الهوى»
نهى از پیروى هواى نفس، پس از فرمان به داورى به حق میان مردم، مى تواند به منظور بیان حقیقت یاد شده باشد.
۱۱ - پیروى از هواى نفس، مهم ترین خطر تهدید کننده قاضیان و داوران «فاحکم بین الناس بالحقّ و لاتتّبع الهوى»
۱۲ - لزوم مبارزه با هواى نفس، براى رهبران و داوران جامعه الهى «یداود إنّا جعلنک خلیفة فى الأرض فاحکم بین الناس بالحقّ و لاتتّبع الهوى»
۱۳ - حکومت و منصب قضاوت، بستر بسیار لغزنده و رهبران و داوران در معرض مقهور شدن به دست هواى نفس «یداود إنّا جعلنک خلیفة فى الأرض فاحکم بین الناس بالحقّ و لاتتّبع الهوى»
۱۴ - همه انسان ها، حتى پیامبران، در معرض افتادن در دام هواى نفس اند. «یداود ... فاحکم بین الناس بالحقّ و لاتتّبع الهوى»
توصیه به پرهیز از پیروى هواى نفس به داوود(ع)، گویاى این حقیقت است که همه انسان ها، حتى پیامبران، در معرض چنین خطرى قرار دارند; و گرنه چنین توصیه اى لغو خواهد بود.
۱۵ - حق پرستى و حق مدارى، در تضاد با هواپرستى است. «فاحکم بین الناس بالحقّ و لاتتّبع الهوى»
۱۶ - هواپرستى، موجب گمراهى و دورى از راه خدا است. «و لاتتّبع الهوى فیضلّک عن سبیل اللّه»
۱۷ - پیروى از هواى نفس، ناسازگار با حرکت در مسیر خدا و مانعى بزرگ و خطرى جدى بر سر راه کمال آدمى «و لاتتّبع الهوى فیضلّک عن سبیل اللّه»
۱۸ - راه خدا، راهى است برپایه حق. «فاحکم بین الناس بالحقّ و لاتتّبع الهوى فیضلّک عن سبیل اللّه»
فرمان حق مدارى به داوود(ع) در داورى و سپس توصیه به پرهیز از پیروى هواى نفس، به خاطر ضرر گمراه شدن از راه خدا، حاکى از این نکته است که راه خدا راهى است برپایه حق.
۱۹ - بیرون رفتن از مسیر خدا، درپى دارنده عذاب شدید الهى «إنّ الذین یضلّون عن سبیل اللّه لهم عذاب شدید»
۲۰ - داورى ظالمانه و متکى بر هوا و هوس، در پى دارنده عذاب شدید الهى «فاحکم بین الناس بالحقّ و لاتتّبع الهوى ...إنّ الذین یضلّون عن سبیل اللّه لهم عذاب شدید»
۲۱ - فراموشى روز قیامت، عامل ابتلاى انسان به عذاب شدید الهى «لهم عذاب شدید بما نسوا یوم الحساب»
«باء» در «بما نسوا...» براى سببیت است; یعنى، چون انسان ها روز حساب را فراموش کردند، به عذاب شدید محکوم شدند.
۲۲ - هواپرستى، علت نخستین و زمینه اصلى ابتلاى انسان به عذاب شدید الهى «و لاتتّبع الهوى ... إنّ الذین یضلّون عن سبیل اللّه لهم عذاب شدید بما نسوا یوم الحساب»
آیه شریفه، پیروى از هواى نفس را سبب گمراهى و گمراهى را، موجب ابتلا به عذاب شدید دانسته است; ولى در پایان، فراموشى روز حساب را سبب عذاب شدید معرفى کرده است. از این بیان استفاده مى شود که براى عذاب شدید، سبب هاى گوناگونى هست و چون پیروى از هواى نفس مقدم ذکر شد، مى توان استفاده کرد که این سبب از نخستین سبب هاى عذاب است.
۲۳ - «یوم الحساب» از نام هاى قیامت «بما نسوا یوم الحساب»
۲۴ - قیامت، روز حسابرسى از بندگان «بما نسوا یوم الحساب»
۲۵ - حسابرسى از بندگان، مهم ترین ویژگى قیامت است. «یوم الحساب»
از نام گذارى قیامت به روز حساب، برداشت یاد شده استفاده مى شود.
تفسیر (۹)
- تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۱–۲۹ - تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۱۷–۲۹ - تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۱۷–۴۰ - برگزیده تفسیر نمونه(مکارم شیرازی)
آیه ۲۶ - تفسیر نور(محسن قرائتی)
آیه ۲۶ - پیامهای تفسیر نور
آیه ۲۶ - تفسیر اثنی عشری(حسینی شاه عبدالعظیمی)
آیه ۲۶ - تفسیر روان جاوید
آیات ۲۶–۲۹ - تفسیر اطیب البیان(سید عبدالحسین طیب)
آیه ۲۶
موضوعات
دستهبندی موضوعی
آثار اعراض از سبیل اللهآثار فراموشی قیامتآثار قضاوت ظالمانهآسیب شناسی حکومتآسیب شناسی قضاوتانبیا و هواپرستیاهمیت تزکیه رهبراناهمیت تزکیه قاضیحقانیت سبیل اللهخلافت داودرسالت داودزمینه هواپرستی رهبرانزمینه هواپرستی قاضیشؤون خلیفه خداعینیت دینقضاوت خلیفه خدالغزشگاه قاضیمنشأ حکومت داودمنشأ خلافتموانع اجرای حقموانع حق طلبیموانع سلوک سبیل اللهنقش مقام قضاوتهشدار به داودهواپرستی در قضاوتگمراهی از سبیل اللههواپرستی قاضیبرگزیدگی داودهماهنگی دین با سیاستنقش حکومتمسؤولیت قاضیحکومت داودخطر هواپرستیقضاوت حقلغزشگاه انسانیوم الحسابمنشأ حکومتنبوت داودمسؤولیت رهبرانخلیفه خداملاک قضاوتاجتناب از هواپرستیقضاوت داودمقامات داودموانع تکاملفضایل داودعذاب شدیدآثار هواپرستینقش انسانحسابرسی در قیامتنامهای قیامتعوامل گمراهیهشدارهای خداعطایای خدامراتب عذابموجبات عذابویژگیهای قیامتاختصاصات خدا
فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۸۱)
- ماموریّت داود(علیه السلام) برای حلّ اختلافها، براساس حق و بهدور از هوای نفس+۱ آیه
- هوای نفس، افت داوری
- هشدار خداوند به داوود(علیه السلام) درباره پیروی از هوای نفس برای مصون ماندن از گمراهی
- رسیدن داود(علیه السلام) به مقام خلافت و قضا، در پی استغفار و انابه به درگاه خداوند
- هشدار خدا به داود(علیه السلام)، از پیروی هوای نفس
- گمراهان راه خدا، مورد تهدید الهی به کیفر
- انکار حسابرسی در اخرت، از جانب کافران+۲ آیه
- تکذیب حسابرسی در اخرت، مستلزم بیهدف دانستن افرینش+۱ آیه
- روز حسابرسی، از القاب روز قیامت (معاد)
- قیامت، روز حسابرسی خداوند، از اعمال انسانها+۱ آیه
- گمراهی و جدایی از حق، از نتایج فراموشی روز حسابرسی
- فراموشی روز حسابرسی، زمینه حصول عذاب سخت قیامت، برای منحرفان از راه خدا
- غفلت گمراهان از حسابرسی در روز قیامت، موجب عذاب شدید انان
- پیروی از هوای نفس، عامل اعراض از حق+۱ آیه
- حق بودن افرینش جهان، مقتضای برپایی قیامت+۱ آیه
- راه خدا، استوار بر پایه حق
- حرمت اطاعت از هوای نفس
- وجوب اگاهی قاضی به مسایل قضاوت+۷ آیه
- وجوب معیار قرار دادن حق، در قضاوت+۲ آیه
- حرمت تبعیّت از هوای نفس، هنگام داوری و صدور حکم+۲ آیه
- مشروعیّت قضاوت و داوری+۸ آیه
- لزوم عدالت پیشگی حاکمان و اجتناب از هواپرستی
- برخورداری داود(علیه السلام)، از مقام حکومت پادشاهی+۱ آیه
- خداوند، منشا اعطای حکومت+۱ آیه
- قدرت و حکومت، زمینه ساز پیروی از هوای نفس و انحراف از راه خدا
- رعایت حق در داوری بین مردم، وظیفه اساسی حکومت
- اعطای خلافت به داود(علیه السلام) در زمین، از جانب خدا
- داوری حق میان مردم، هدف خلافت الهی داود(علیه السلام)در زمین
- خداوند، منشا خلافت در زمین+۲ آیه
- قضاوت در میان مردم، ماموریّت و تکلیف داود(علیه السلام)
- عدم پیروی از هوای نفس، تکلیف الهی به داود(علیه السلام)
- داود(علیه السلام)، دارای قرب و منزلت ویژه، در پیشگاه خدا
- قضاوت و داوری میان مردم، بر اساس حق و عدل، از شیون خلافت الهی داود(علیه السلام)
- ماموریّت و تکلیف داود(علیه السلام)، در داوری میان مردم، بر پایه حق و عدالت
- ماموریّت و تکلیف داود(علیه السلام)، در داوری میان مردم، به دور از هوای نفس
- اعطای خلافت به داود(علیه السلام)، از جانب خداوند برای تدبیر امور مردم و قضاوت به حق بین انان
- قضاوت داود(علیه السلام)، فضیلتی عطا شده از ناحیه خداوند، به وی+۴ آیه
- هشدار خداوند به داود(علیه السلام)، برای پیروی نکردن از هوای نفس، در قضاوت و داوری میان مردم
- خداوند، منشا خلافت انسانها در زمین+۲ آیه
- بیرون رفتن از مسیر خدا، موجب فراموشی روز قیامت
- بیرون رفتن از مسیر خدا، درپی دارنده عذاب شدید الهی
- سبیل اللّه، راهی بر پایه حق
- کیفر شدن گمراهانِ از سبیل اللّه، به عذابی سخت، به سبب فراموشی روز حساب
- هواپرستی، موجب گمراهی و دوری از راه خدا
- دین خداوند، از موارد سبیل الله
- فراموشی قیامت، عامل عذاب گمراه شدگان
- عذاب شدید ضلالت پیشگان، در جهنّم
- فراموشی روز قیامت از سوی ضلالت پیشگان، باعث گرفتاری انان به عذاب الهی
- فراموشی قیامت و حسابرسی ان عامل گمراهی
- پیروی از هواها و تمایلات نفسانی، موجب انحراف و ضلالت
- بیان مثالها و نمونه هایی از امّتهای منقرض شده پیشین، برای عبرت گیری+۱ آیه
- انحراف از عدالت، موجب گرفتاری به عذاب الهی در قیامت+۱ آیه
- داود(علیه السلام) موظّف به رعایت عدالت از سوی خداوند
- داود پیامبر(علیه السلام)، موظّف به رعایت عدالت از سوی خداوند
- عدالت، از شرایط قاضی، در امر قضاوت+۳ آیه
- عذاب خدا، کیفری بس شدید
- فراموشی و غفلت از قیامت، سبب گرفتاری به عذاب الهی
- گمراه کردن مردم، از عوامل کیفر و عذاب
- غفلت گمراهان از حسابرسی در روز قیامت، موجب عذاب شدید انان
- غفلت کافران از حسابرسی اعمال در اخرت، موجب الودگی انان به کردارهای بد و ناشایست
- گمراهان، فراموش کنندگان روز قیامت
- فراموشی روز قیامت، موجب عذاب سخت الهی
- پیروی از هواهای نفسانی، از اسیبهای قضا+۲ آیه
- منصب قضا، جایگاه لغزش اشخاص
- اگاهی به احکام الهی، معیار صلاحیّت قُضات+۷ آیه
- لزوم رعایت عدالت، در قضا+۳ آیه
- حق، اساس قضاوت داود(علیه السلام) در میان مردم
- اعطای مقام قضا به داود(علیه السلام) از سوی خدا+۴ آیه
- قضا و داوری میان مردم براساس حق و عدل، از شیون خلافت الهی داود(علیه السلام)
- داود(علیه السلام) مامور قضاوت میان مردم، بر پایه حق و عدالت
- داود(علیه السلام) مامور قضاوت بین مردم، به دور از هوای نفس
- جزا، کیفر و پاداش بندگان، از فلسفه های برپایی قیامت و رستاخیز
- قیامت، روز حسابرسی+۱ آیه
- کافران منکر حسابرسی در اخرت+۲ آیه
- حکومت مورد تایید الهی، از موجبات ستایش و مدح خداوند+۱ آیه
- هواپرستی سبب انحراف از راه خداوند
- هواپرستی عامل انکار معاد و عبث پنداشتن هستی+۱ آیه
- حرمت هر نوع هواپرستی در داوری میان مردم
- هشدار خداوند به داود علیه السلام از هواپرستی در داوری
- تضادّ هواپرستی با حقپرستی
- هواپرستی زمینه ابتلای انسان به عذاب شدید الهی