آیه ۲۶ سوره ص

«خَلیفَةً»: مراد نماینده خدا است (نگا: بقره / )، یا جانشین پیغمبران و جایگزین مردمان پیشین است (نگا: اعراف / ). «بِمَا»: حرف (ب) سببیّه، و واژه (مَا) مصدریّه است.

۱ - خداوند، داوود(ع) را جانشین خود در تدبیر امور مردم قرار داد. «یداود إنّا جعلنک خلیفة فى الأرض» «خلیفة» به معناى کسى است که از ناحیه دیگرى و به جاى وى به تدبیر امور مى پردازد و وقتى گفته شود: فلانى خلیفه خدا در زمین است; یعنى، خداوند تدبیر امور بندگانش را در زمین به او سپرده است (مجمع البیان، ذیل آیه). ۲ - مقام خلافت (تدبیر امور مردم به جاى خدا)، موهبتى است الهى که باید تنها از سوى خدا به فردى واگذار شود. «إنّا جعلنک خلیفة فى الأرض» استناد تعیین خلیفه به خدا، همراه با تأکید (إنّا) گویاى برداشت یاد شده است. ۳ - داوود(ع)، برخوردار از مقام و منزلت ویژه در پیشگاه خداوند «یداود إنّا جعلنک خلیفة فى الأرض» اعطاى مقام «خلیفة اللهى» به داوود(ع)، گویاى حقیقت یاد شده است. ۴ - تدبیر امور جامعه انسانى اصالتاً از آن خدا است نه بشر. «یداود إنّا جعلنک خلیفة فى الأرض» تعیین خلیفه از ناحیه خدا - که با تأکید بیان گردیده - حکایت از حقیقت یاد شده مى کند. ۵ - داوود(ع)، از سوى خدا مأمور حکومت و داورى میان مردم برپایه حق «إنّا جعلنک خلیفة فى الأرض فاحکم بین الناس بالحقّ» ۶ - قضاوت و داورى میان مردم، از شؤون مقام «خلیفة اللهى» است. «إنّا جعلنک خلیفة فى الأرض فاحکم بین الناس بالحقّ» مأموریت داوود(ع) به داورى میان مردم، پس از انتصاب ایشان به مقام «خلیفة اللهى»، گویاى برداشت یاد شده است. ۷ - حق، پایه و محور داورى ها در جامعه الهى «فاحکم بین الناس بالحقّ» ۸ - جدا نبودن دین از سیاست، معیشت و تدبیر امور جامعه «یداود إنّا جعلنک خلیفة فى الأرض فاحکم بین الناس بالحقّ» انتخاب داوود(ع) از سوى خداوند براى تدبیر کلیه امور جامعه بشرى و مأموریت او براى داورى میان مردم در کلیه نزاع ها و اختلاف ها، بیانگر حقیقت یاد شده است. ۹ - هشدار خداوند به داوود(ع)، براى پیروى نکردن از هواى نفس، در داورى میان مردم «فاحکم بین الناس بالحقّ و لاتتّبع الهوى» ۱۰ - پیروى از هواى نفس، مانع اجراى حق است. «فاحکم بین الناس بالحقّ و لاتتبع الهوى» نهى از پیروى هواى نفس، پس از فرمان به داورى به حق میان مردم، مى تواند به منظور بیان حقیقت یاد شده باشد. ۱۱ - پیروى از هواى نفس، مهم ترین خطر تهدید کننده قاضیان و داوران «فاحکم بین الناس بالحقّ و لاتتّبع الهوى» ۱۲ - لزوم مبارزه با هواى نفس، براى رهبران و داوران جامعه الهى «یداود إنّا جعلنک خلیفة فى الأرض فاحکم بین الناس بالحقّ و لاتتّبع الهوى» ۱۳ - حکومت و منصب قضاوت، بستر بسیار لغزنده و رهبران و داوران در معرض مقهور شدن به دست هواى نفس «یداود إنّا جعلنک خلیفة فى الأرض فاحکم بین الناس بالحقّ و لاتتّبع الهوى» ۱۴ - همه انسان ها، حتى پیامبران، در معرض افتادن در دام هواى نفس اند. «یداود ... فاحکم بین الناس بالحقّ و لاتتّبع الهوى» توصیه به پرهیز از پیروى هواى نفس به داوود(ع)، گویاى این حقیقت است که همه انسان ها، حتى پیامبران، در معرض چنین خطرى قرار دارند; و گرنه چنین توصیه اى لغو خواهد بود. ۱۵ - حق پرستى و حق مدارى، در تضاد با هواپرستى است. «فاحکم بین الناس بالحقّ و لاتتّبع الهوى» ۱۶ - هواپرستى، موجب گمراهى و دورى از راه خدا است. «و لاتتّبع الهوى فیضلّک عن سبیل اللّه» ۱۷ - پیروى از هواى نفس، ناسازگار با حرکت در مسیر خدا و مانعى بزرگ و خطرى جدى بر سر راه کمال آدمى «و لاتتّبع الهوى فیضلّک عن سبیل اللّه» ۱۸ - راه خدا، راهى است برپایه حق. «فاحکم بین الناس بالحقّ و لاتتّبع الهوى فیضلّک عن سبیل اللّه» فرمان حق مدارى به داوود(ع) در داورى و سپس توصیه به پرهیز از پیروى هواى نفس، به خاطر ضرر گمراه شدن از راه خدا، حاکى از این نکته است که راه خدا راهى است برپایه حق. ۱۹ - بیرون رفتن از مسیر خدا، درپى دارنده عذاب شدید الهى «إنّ الذین یضلّون عن سبیل اللّه لهم عذاب شدید» ۲۰ - داورى ظالمانه و متکى بر هوا و هوس، در پى دارنده عذاب شدید الهى «فاحکم بین الناس بالحقّ و لاتتّبع الهوى ...إنّ الذین یضلّون عن سبیل اللّه لهم عذاب شدید» ۲۱ - فراموشى روز قیامت، عامل ابتلاى انسان به عذاب شدید الهى «لهم عذاب شدید بما نسوا یوم الحساب» «باء» در «بما نسوا...» براى سببیت است; یعنى، چون انسان ها روز حساب را فراموش کردند، به عذاب شدید محکوم شدند. ۲۲ - هواپرستى، علت نخستین و زمینه اصلى ابتلاى انسان به عذاب شدید الهى «و لاتتّبع الهوى ... إنّ الذین یضلّون عن سبیل اللّه لهم عذاب شدید بما نسوا یوم الحساب» آیه شریفه، پیروى از هواى نفس را سبب گمراهى و گمراهى را، موجب ابتلا به عذاب شدید دانسته است; ولى در پایان، فراموشى روز حساب را سبب عذاب شدید معرفى کرده است. از این بیان استفاده مى شود که براى عذاب شدید، سبب هاى گوناگونى هست و چون پیروى از هواى نفس مقدم ذکر شد، مى توان استفاده کرد که این سبب از نخستین سبب هاى عذاب است. ۲۳ - «یوم الحساب» از نام هاى قیامت «بما نسوا یوم الحساب» ۲۴ - قیامت، روز حسابرسى از بندگان «بما نسوا یوم الحساب» ۲۵ - حسابرسى از بندگان، مهم ترین ویژگى قیامت است. «یوم الحساب» از نام گذارى قیامت به روز حساب، برداشت یاد شده استفاده مى شود.