سوره ص، آیه ۷۲ · جزء ۲۳ · صفحه ۴۵۷
فَإِذَا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِن رُّوحِي فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِينَ
پھر جب میں اسے پوری طرح بنا دوں اور اس میں اپنی روح پھونک دوں تو تم اس کے آگے سجدے میں گر جاؤ"
معنی کلمات و عبارات
«فَإِذَا سَوَّیْتُهُ ...»: (نگا: حجر / ).
نزول
سال ۳ بعثت(دوره مکی) بازپخش وحی در این سال
نکات آیه
۱ - اندام انسان، برخوردار از اعتدال، تناسب و هماهنگى «فإذا سوّیته»
«سوّیته» به معناى «اعتدلته» (آن را معتدل و متناسب ساختم) مى باشد.
۲ - دمیده شدن روح الهى در آدم، پس از سامان یافتن و تکمیل شدن اندام او «فإذا سوّیته و نفخت فیه من روحى»
۳ - روح دمیده شده در کالبد آدم، برخوردار از شرافت و ارزش ویژه «فإذا سوّیته و نفخت فیه من روحى»
اضافه در «روحى» اضافه تشریفى است و مى رساند که روح آدمى در مقایسه با دیگر ارواح موجود در عالم، از شرافت و ارزش ویژه و بالایى برخوردار است.
۴ - انسان، موجودى مرکب از جسم و روح «خلق بشرًا من طین . فإذا سوّیته و نفخت فیه من روحى»
۵ - گِل و روح، آغاز و پایان سیر تکوین انسان «خلق بشرًا من طین . فإذا سوّیته و نفخت فیه من روحى»
۶ - روح بشر، پدیده اى لطیف «و نفخت فیه من روحى»
از تعبیر «نفخ» که به معناى وارد کردن باد و هوا در داخل اجسام است، مى توان برداشت یاد شده را به دست آورد.
۷ - فرمان خداوند به فرشتگان براى سجده بر آدم(ع) پس از آفرینش او «فإذا سوّیته و نفخت فیه من روحى فقعوا له سجدین»
۸ - دمیده شدن روح الهى در انسان، موجب شایستگى وى براى مسجود فرشتگان بودن «خلق بشرًا من طین . فإذا سوّیته و نفخت فیه من روحى فقعوا له سجدین»
برداشت یاد شده به خاطر این نکته است که فرمان خداوند به سجده بر آدم(ع)، پس از دمیده شدن روح الهى در او صادر گردید و این مى رساند که آنچه موجب شایستگى آدم براى سجده شد، روح الهى وى بود; نه جسم و کالبدش.
۹ - انسانیت، هویت و شخصیت انسان به روح الهى او بستگى دارد; نه به جسم و کالبدش. «فإذا سوّیته و نفخت فیه من روحى فقعوا له سجدین»
برداشت یاد شده از آن جا است که سجده فرشتگان بر آدم(ع) - که نشانه شخصیت و هویت ارزشمند انسانى او است - پس از دمیده شدن روح الهى در وى بود.
۱۰ - انسان، در مجموعه نظام آفرینش، از مقام، شرافت و جایگاه ویژه برخوردار است. «فإذا سوّیته ... فقعوا له سجدین»
برداشت یاد شده از سجده همه فرشتگان بر آدم، قابل استفاده است.
۱۱ - انسان، داراى مقام و شرافتى فراتر و برتر از فرشتگان * «فإذا سوّیته ... فقعوا له سجدین»
برداشت یاد شده به خاطر این نکته است که خداوند در ضمن چهار آیه قبل فرشتگان را از «ملأ أعلى» (موجودات برین) معرفى کرده است; ولى در این آیه به آنان فرمان داد که باید در برابر آدم سجده کنند. ناگفته نماند مقصود از آدم و انسان همه انسان ها نیست; بلکه افرادى اند که در پرتو ایمان و عمل صالح، سیر کمال را پیموده و به خدا نزدیک شده اند.
۱۲ - جواز سجده و خضوع در برابر غیر خدا، با اذن الهى «فإذا سوّیته ... فقعوا له سجدین»
۱۳ - سجده، نماد و مظهر بزرگداشت و تکریم «فقعوا له سجدین»
از این که خداوند براى بزرگداشت انسان و تبیین جایگاه برتر او در میان سایر موجودات، به فرشتگان فرمان داد تا در برابر او به سجده بیفتند - با آن که امکان تکریم به صورت دیگر وجود داشت - مى رساند که سجده، رمز و مظهر تعظیم و بزرگداشت است.
۱۴ - اهمیت آفرینش انسان در مجموعه نظام هستى «إذ قال ربّک للملئکة إنّى خلق بشرًا من طین ... فقعوا له سجدین»
در میان گذاشتن و به اطلاع رساندن آفرینش انسان به ملائکه - پیش از آفرینش آدم(ع) - مى تواند گویاى برداشت یاد شده باشد.
تفسیر (۷)
روایات و احادیث
۱۵ - «عن الأحول . قال: سألت أباعبداللّه(ع) عن الروح التى فى آدم(ع) قوله: فإذا سوّیته و نفخت فیه من روحى» قال: هذه روح مخلوقة...; [منبع: کافى، ج ۱، ص ۱۳۳، ح ۱; نورالثقلین، ج ۳، ص ۱۱- ، ح ۳۰.] احول گوید: از امام صادق(ع) از روح آدم(ع) در آیه «فإذا سوّیته و نفخت فیه من روحى» سؤال کردم، فرمود: این روح مخلوق و آفریده خدا است; [نه این که از خدا جدا شده باشد]».
موضوعات
دستهبندی موضوعی
خلقت روحعظمت روح آدممراحل خلقت آدمنشانه های تکریمآثار نفخ روح در انسانسجده بر انساننقش روح خدابدن انسانسجده بر غیرخدالطافت روحنفخ روح در آدمتناسب اعضای انسانحقیقت سجدهبرتری انسان بر ملائکهشخصیت انسانسجده ملائکهاهمیت خلقت انسانخلقت آدمفضایل آدمانسان از گلروح انسانسجده بر آدماحکام سجدهتکلیف ملائکهحقیقت روحفضایل ملائکهآثار اذن خداابعاد انسانحقیقت انسانمراحل خلقت انسانفضایل انساناوامر خدا
فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۵۵)
- ادم(علیه السلام)، نخستین انسان مخلوق، از نسل و جنس کنونی بشر+۳ آیه
- ادم(علیه السلام)، موجودی برتر از ملایکه+۸ آیه
- اندام ادم(علیه السلام)، برخوردار از اعتدال و تناسب و هماهنگی+۲ آیه
- ادم(علیه السلام)، نخستین انسان خلق شده از جنس کنونی بشر+۳ آیه
- افرینش ادم(علیه السلام) به صورتی متناسب و معتدل+۲ آیه
- دمیده شدن روح الهی در ادم(علیه السلام) پس از سامان یافتن و تکمیل شدن اندام او
- گِل و روح، اغاز و پایان سیر تکوین انسان+۳ آیه
- تکمیل افرینش ادم(علیه السلام) با دمیدن روح در او+۳ آیه
- روح دمیده شده در کالبد ادم(علیه السلام)برخوردار از شرافت و ارزش ویژه+۱ آیه
- ایجاد تناسب در اعضا و اجزای بدن ادم(علیه السلام) از مراحل افرینش او+۱ آیه
- دمیده شدن روح، مرحله پایانی خلقت ادم+۱ آیه
- ملایکه، مامور سجده بر ادم(علیه السلام) به فرمان خدا+۹ آیه
- اطاعت ملایکه از خدا، در سجده بر ادم(علیه السلام)+۸ آیه
- ادم(علیه السلام)، موجودی برتر از ملایکه+۹ آیه
- تکریم ادم(علیه السلام) از سوی خدا+۱۰ آیه
- وجود ابلیس پیش از افرینش ادم(علیه السلام)+۱۰ آیه
- تکبر و خود برتربینی ابلیس عامل سرپیچی وی از سجده بر ادم+۵ آیه
- سرپیچی ابلیس از فرمان سجده بر ادم(علیه السلام)+۱۳ آیه
- ابلیس، مامور به سجده بر ادم(علیه السلام)+۸ آیه
- ابلیس، مکلّف به سجده بر ادم(علیه السلام) از سوی خداوند+۱۲ آیه
- وجود ابلیس پیش از افرینش ادم(علیه السلام)+۱۰ آیه
- تمرّد ابلیس از فرمان خداوند به سجده بر ادم(علیه السلام)+۱۳ آیه
- تکریم ادم(علیه السلام) از سوی خداوند+۱۰ آیه
- افرینش ادم(علیه السلام) به شکل متناسب و موزون+۴ آیه
- افرینش انسان به صورت متعادل و موزون+۳ آیه
- افرینش انسان پس از خلقت فرشتگان+۳ آیه
- روح الهی از عناصر افرینش انسان+۴ آیه
- افرینش بدن ادم(علیه السلام) از سوی خدا، پیش از دمیده شدن روح در کالبد او+۵ آیه
- تکلیف ابلیس از سوی خدا، برای سجده بر ادم(علیه السلام)+۱۲ آیه
- تمرّد ابلیس از تکلیف سجده بر ادم(علیه السلام)+۱۱ آیه
- ملایکه، مکلّف به سجده بر ادم(علیه السلام)+۸ آیه
- موظّف بودن فرشتگان به سجده برای ادم(علیه السلام)+۸ آیه
- جواز سجده و خضوع، در برابر غیر خدا با اذن الهی+۲ آیه
- خلقت ابلیس، پیش از افرینش ادم(علیه السلام)+۷ آیه
- اصالت روح، نسبت به جسم+۳ آیه
- روح، امری الهی و دارای منشا الهی+۳ آیه
- تقدّم خلقت جسم انسان بر نفخ روح، در وی+۲ آیه
- دمیده شدن روح الهی در بدن، پس از تکمیل ان+۲ آیه
- روح انسانی، حقیقتی شریف و والاتر از بعد جسمانی وی+۲ آیه
- روح، موجودی با عظمت+۴ آیه
- روح انسان، دارای مبدا الهی و عطاشده از جانب خداوند به انسان+۳ آیه
- نفخ روح الهی در جسد ادم(علیه السلام)، پس از سامان یافتن و کامل شدن اندام او+۳ آیه
- خلقت بدن، مقدّم بر نفخ روح+۲ آیه
- دمیده شدن روحی الهی در ادم(علیه السلام)، موجب شایستگی او برای مسجود فرشتگان شدن+۱ آیه
- موظّف بودن فرشتگان به سجده برای ادم(علیه السلام)+۸ آیه
- جواز سجده و خضوع در برابر غیر خدا با اذن الهی+۲ آیه
- جواز سجده برای غیر خدا، به امر خداوند+۱۰ آیه
- اطاعت ملایکه از فرمان الهی، برای سجده بر ادم(علیه السلام)+۱۰ آیه
- ماموریّت ملایکه برای تکریم و تعظیم ادم(علیه السلام)، با سجده بر او+۹ آیه
- کفرورزی ابلیس، مانع او از سجده بر ادم(علیه السلام)+۳ آیه
- قصّه ادم(علیه السلام) و ماموریّت فرشتگان برای سجده در مقابل وی و رویگردانی ابلیس، امری شایسته یاداوری و عبرت اموزی+۷ آیه
- ماجرای سجده ملایکه در برابر ادم(علیه السلام) و نافرمانی ابلیس، شایسته نقل و یاداوری+۱۳ آیه
- گفتگوی خدا با فرشتگان، در مورد خلقت انسان+۲ آیه
- موظف بودن فرشتگان به سجده برای ادم علیه السلام+۹ آیه
- ولایت ابلیس بر پیروان گمراه خود