تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَ أَصْحابُ الرَّسِّ وَ ثَمُودُ «12» وَ عادٌ وَ فِرْعَوْنُ وَ إِخْوانُ لُوطٍ «13» وَ أَصْحابُ الْأَيْکَةِ وَ قَوْمُ تُبَّعٍ کُلٌّ کَذَّبَ الرُّسُلَ فَحَقَّ وَعِيدِ «14» أَ فَعَيِينا بِالْخَلْقِ الْأَوَّلِ بَلْ هُمْ فِي لَبْسٍ مِنْ خَلْقٍ جَدِيدٍ «15» وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ وَ نَعْلَمُ ما تُوَسْوِسُ بِهِ نَفْسُهُ وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ «16»
إِذْ يَتَلَقَّى الْمُتَلَقِّيانِ عَنِ الْيَمِينِ وَ عَنِ الشِّمالِ قَعِيدٌ «17» ما يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلاَّ لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ «18» وَ جاءَتْ سَکْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ ذلِکَ ما کُنْتَ مِنْهُ تَحِيدُ «19» وَ نُفِخَ فِي الصُّورِ ذلِکَ يَوْمُ الْوَعِيدِ «20»
جلد 5 صفحه 52
ترجمه
تکذيب کردند پيش از آنها قوم نوح و اصحاب رس و ثمود
و عاد و فرعون و برادران لوط
و اصحاب ايکه و قوم تبّع هر يک تکذيب کردند پيغمبران را پس لازم شد وعيد من
آيا درمانده و عاجز شديم بآفرينش اوّل بلکه آنها در شک و شبهه از آفرينش جديدند
و بتحقيق آفريديم انسانرا و ميدانيم آنچه را وسوسه ميکند بآن نفس او و ما نزديکتريم باو از رگ گردن
هنگاميکه ميگيرند و ضبط ميکنند دو ملک ضبط کننده از راست و از چپ نشسته
تلفظ نميکند به سخنى مگر آنکه نزد او است نگهبان و مراقبى مهيّا و آماده
و بيامد بيهوشى مرگ براستى و درستى اينست آنچه که از آن ميگريختى
و دميده شود در صور آن است روز وعيد.
تفسير
خداوند متعال براى تسليت خاطر پيغمبر خود و تهديد کفّار مکّه بمانند عذابهائى که بر امم سابقه نازل شده بود باز اشاره باحوال آنها فرموده ميفرمايد قوم نوح و عاد و ثمود که قصص آنها مکرّر ذکر شده و اصحاب رس که گفته شده پيغمبر خودشان را در چاهيکه کندند و بنام رس معروف شده انداختند و قصّه آن در سوره فرقان گذشت و قوم فرعون و خويشاوندان لوط و اصحاب بيشه و جنگل که قوم شعيب پيغمبر بودند و در سوره حجر شرح آن ذکر شد و قوم تبّع که در سوره دخان مذکور گرديد هر يک از اين اقوام که سابقه ذکر دارند اجمالا و تفصيلا تکذيب نمودند پيغمبرانى را که مبعوث بر آنها شدند بنوبه خودشان پس واجب و لازم شد بر آنها وعيد من يعنى سزاوار وعده عذاب خدا شدند بانواع مختلفه که در محلّ خود بيان شد و بعد از اين باز استدلال بر معاد فرموده باين تقريب که آيا ما خسته و مانده و عاجز شديم از خلق نمودن بواسطه خلق اوّل با آن که آنها قبول دارند آن از ما صادر شده و خلقت دوباره براى هر کس آسانتر از ابتداء است و مسلّم است که خداوند عاجز نميشود ولى قبول نميکنند معاد را از ما و از اين انکار
جلد 5 صفحه 53
در اشتباه بزرگ غير مترقبى هستند با آن اقرار و منشأ اين شبهه جريان عادت بر آن و عدم جريان بر اين است در توحيد از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که پرسيدند از اين آيه فرمود تأويل آن آنستکه خداوند وقتى اين مردم و اين عالم را فانى نمود و اهل بهشت ببهشت رفتند و اهل جهنّم بجهنّم عالم ديگرى و مردم ديگرى را از نو مى‌آفريند که عبادت کنند او را و آسمان و زمين آنها غير از اين آسمان و زمين است شما تصوّر ميکنيد خدا همين يک عالم را خلق کرده يا بشرى غير از شما خلق نفرموده قسم بخدا بتحقيق خلق فرموده هزار عالم و هزار هزار آدم و شما در اواخر اين عوالم و آن آدميانيد و در خصال و عيّاشى نيز قريب به اين معنى را از آن حضرت نقل نموده و شمّه‌اى از اينمقال در سوره ابراهيم عليه السّلام گذشت و مطالب سابقه اعاده نميشود و براى اثبات احاطه علميّه خود ببواطن خلق و خفاياى امور ميفرمايد که ما خلق نموديم بنى نوع بشر را و ميدانيم سخنهاى درونى و حديث نفس آنها را که چه در دل راه ميدهند و با خود مخفيانه صحبت ميدارند و ما بآدمى از رگ گردن که متّصل است بوتين که آن رگ قلب است نزديکتريم مقصود بيان استيلاء و احاطه تامّه است بعلم و قدرت که جانش در دست قدرت ما است و افکار درونيش در نزد ما حاضر است مانند روح يا کسيکه باين درجه نزديک باو باشد حتّى در وقتى که دو ملک مقرّب با دو قوّه گيرنده از طرف راست و چپش جايگزين شده هر سخنى که از دهان او بيرون آيد ثبت و ضبط مينمايند و مراقب و آماده براى اخذ اقوال و اعمال اويند ما از آندو مطلع‌تريم ولى براى تأکيد و تشديد در نگهدارى بندگان خودشان را از معصيت و الزام بر آنها بحجّت در روز قيامت آن دو را بر آنها گماشته‌ايم و ضمير در لديه يا راجع است بقول يا راجع بلافظ که يلفظ دلالت بر آن دارد يا بانسان که در صدر کلام ذکر شده بود و احتمال اخير اقوى است چون مأموريت آن دو ملک اختصاص بثبت قول ندارد چنانچه در جوامع از پيغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلّم نقل نموده که نويسنده حسنات در طرف راست مرد و نويسنده سيّئات در جانب چپ او جاى دارد و ملک دست راست امير است بر ملک دست چپ وقتى که او کار خوبى کند ملک دست راست ده برابر مينويسد و وقتى کار بدى کند بملک دست چپ ميگويد هفت ساعت
جلد 5 صفحه 54
مهلت بده او را شايد استغفار کند و در کافى از امام صادق عليه السّلام نيز قريب به اين معنى را نقل نموده و ظاهر آنستکه رقيب و عتيد صفت هر يک از آن دو است نه آنکه رقيب نام يکى و عتيد نام ديگرى باشد که بر السنه و افواه جارى شده و خداوند بعد از دفع استبعاد کفّار از معاد در آيات سابقه تأکيد فرموده آنرا بتحقّق مقدّمه‌اش که مرگ است و آنقيامت صغرى ميباشد چون خبر داده از تحقّق آن بلفظ ماضى با آن که مراد وقوع آن در آتيه است و سکرة الموت شدّت مرگ است که عقل را زايل نمايد و جاءت سکرة الحق بالموت نيز قرائت شده و آنرا در مجمع و قمّى ره نسبت بائمه اطهار داده يعنى و آمد بيهوشى که حقّ است با مرگ خدا ميخواهد بفرمايد مقدّمه زنده شدن که مردن است محقق شده آماده زنده شدن باشيد اى آدميزاد اين مرگ همان است که تو از آن ميگريختى و همچنين خبر داده از تحقق وقوع نفخه دوم اسرافيل که نفخه بعث است و آنکه آن روز انجاز وعيد يعنى وعده عذاب الهى است.