تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ جاءَتْ کُلُّ نَفْسٍ مَعَها سائِقٌ وَ شَهِيدٌ «21» لَقَدْ کُنْتَ فِي غَفْلَةٍ مِنْ هذا فَکَشَفْنا عَنْکَ غِطاءَکَ فَبَصَرُکَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ «22» وَ قالَ قَرِينُهُ هذا ما لَدَيَّ عَتِيدٌ «23» أَلْقِيا فِي جَهَنَّمَ کُلَّ کَفَّارٍ عَنِيدٍ «24» مَنَّاعٍ لِلْخَيْرِ مُعْتَدٍ مُرِيبٍ «25»
الَّذِي جَعَلَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَأَلْقِياهُ فِي الْعَذابِ الشَّدِيدِ «26» قالَ قَرِينُهُ رَبَّنا ما أَطْغَيْتُهُ وَ لکِنْ کانَ فِي ضَلالٍ بَعِيدٍ «27» قالَ لا تَخْتَصِمُوا لَدَيَّ وَ قَدْ قَدَّمْتُ إِلَيْکُمْ بِالْوَعِيدِ «28» ما يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ وَ ما أَنَا بِظَلاَّمٍ لِلْعَبِيدِ «29» يَوْمَ نَقُولُ لِجَهَنَّمَ هَلِ امْتَلَأْتِ وَ تَقُولُ هَلْ مِنْ مَزِيدٍ (30)
ترجمه
و آيد هر شخصى با آنکه با او راننده‌اى و گواهى است
بتحقيق بودى در بيخبرى و غفلت از اين پس برداشتيم از تو پوشش و حجاب تو را پس ديده تو امروز تيز است
و گويد همنشين او اينست آنچه نزد من آماده و مهيّا است
بيفکنيد در دوزخ هر بسيار ناسپاس دشمنى کننده را
بسيار منع کننده مر امر خير متجاوز شک آورنده را
آنکه قرارداد با خدا معبود ديگرى پس بيافکنيد او را در عذاب سخت
گويد همنشين او پروردگارا طاغى و سرکش نساختم او را ولى بود در گمراهى دور از حق و حقيقتى
گفت مخاصمه ننمائيد نزد من و بتحقيق پيش فرستادم بسوى شما وعيد را
تبديل کرده نميشود قول در نزد من و نيستم من هيچ ستم کننده بر بندگان
روزى که ميگوئيم بدوزخ آيا پر شدى و ميگويد آيا هيچ زيادتى
جلد 5 صفحه 55
وجود دارد.
تفسير
خداوند متعال بمناسبت آيات سابقه متعرّض احوال روز قيامت شده که هر کس با دو ملک که يکى کشاننده او است بمحشر و ديگرى شاهد بر اعمال او است در دنيا چنانچه در نهج البلاغه است به پيشگاه الهى حاضر و باو گفته ميشود تو از اوضاع امروز غفلت داشتى و سرگرم بدنيا بودى پس ما پرده غفلت و غرور را از ديده بصيرت تو برداشتيم و امروز چشم ظاهر و باطن تو تند و تيز شده تمام حقائقى را که انبياء و اوليا در دنيا خبر دادند مى‌بينى و يقين پيدا ميکنى که حق و صدق بوده و همان ملکى که شاهد اعمال او است چنانچه در مجمع از صادقين عليهما السلام نقل نموده عرضه ميدارد اين نوشته اعمال او است که نزد من حاضر و آماده است يا شيطانى که در دنيا با او بوده و او را اغوا ميکرده چنانچه از فرمايش قمّى ره و آيات بعد استفاده ميشود ميگويد اين شخص همان است که زير دست من در دنيا اغوا شد براى بدجنسى خودش مهيّا شده براى ورود در جهنّم و خدا به پيغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلّم و امير المؤمنين عليه السّلام ميفرمايد اختيار با شما دو نفر است هر بنده ناشکر که قدر نعمت ولايت شما را ندانسته و با شما عناد ورزيده و حقوق واجبه خود را باهلش ادا ننموده و ظلم و ستم و تعدّى و تجاوز بشما و شيعيان کرده و شکّاک در دين حق بوده و براى خدا شريک قرار داده بيندازيدش در عذاب سخت جهنّم به بيانيکه قمّى ره فرموده و امام سجّاد عليه السّلام از پيغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلّم نقل نموده که بامير المؤمنين عليه السّلام فرمود من و تو روز قيامت در يمين عرشيم پس خدا مى‌گويد برخيزيد و هر کسى دشمن دارد و تکذيب نموده شما را در آتش بيندازيد و در مجمع و امالى علاوه بر اينمعنى از عامّه نقل نموده که خدا بآن دو ميفرمايد و هر کس دوست دارد شما را داخل در بهشت کنيد و اين مراد است از قول خداوند ألقيا فى جهنّم کلّ کفّار عنيد و قمّى ره فرموده اين معناى قول صادق عليه السّلام على قسيم الجنّه و النّار است ولى بعضى از مفسرين گفته‌اند خطاب در ألقيا متوجّه بهمان دو ملک سائق و شهيد است و بعضى گفته‌اند بمالک دوزخ است و وجوهى براى جواز خطاب واحد بلفظ تثنيه ذکر نموده‌اند که بهتر از همه جريان عادت عرب است
جلد 5 صفحه 56
بر آن و پر بودن دواوين شعراء از آن و بنابراين مقصود افکندن هر کافر معاند مانع الزّکوة متعدّى شاکّ مشرک است در جهنّم و در هر حال تکرار خطاب براى تأکيد استحقاق چنين کسى است و در اين حال قرين سابق الذّکر يا غير آن در هر حال شيطان يا انسانيکه با او در دنيا بوده و ظاهرا موجب گمراهى او شده عرضه ميدارد پروردگارا من تمام مؤثر در طغيان و سرکشى او نبودم اين خودش ذاتا خراب و مايل بفسق و فجور و تمرّد و عصيان بود لذا گوش بفرمايش پيغمبر و امام و نوّاب او نداد و گوش بحرف من داد و اين بعد از آنستکه او مدّعى شده اين مرا اغوا نموده است لذا خدا ميفرمايد بيش از اين مجادله و خصومت با يکديگر نکنيد من قبلا اتمام حجّت بر شما نموده و وعده عذاب دادم فرمان من تخلّف‌پذير نيست و قول من دو تا نميشود قسم خوردم کفّار و دشمنان آل اطهار را بجهنّم ببرم و خواهم برد و من بهيچ وجه و هيچ مقدار بر بندگان ظلم نميکنم و نيستم من بر هيچ کسى ستم کننده هر که را بجهنّم ببرم براى استحقاق او است که بعمل خودش تحصيل کرده و بنابراين مبالغه در نفى است نه در منفى يعنى بسيار من ظلم کننده نيستم و محتمل است مراد مبالغه در منفى باشد که ظاهر از کلام باعتبار وضع صيغه براى مبالغه است باين تقريب که چون بندگان خدا زيادند و اگر خدا العياذ باللّه ستمکار باشد بر بندگان بايد زياد ستم کرده باشد و خدا زياد ستمکار نيست پس بر بندگان ظلم نميکند و در هر حال معلوم است که مراد اين نيست که خدا بسيار ظلم نميکند تا منافات نداشته باشد با ظلم کم آنچه ذکر شد مستفاد از کلمات مفسرين است در اطراف اين جمله ولى بنظر حقير بهتر آنستکه گفته شود اين صيغه چنانچه براى مبالغه است براى بيان شغل و نسبت هم ميباشد مانند بقّال و عطار و نجّار و اينجا در اين معنى استعمال شده و مراد آنستکه خدا نسبتى بظلم بر بندگان ندارد و ستمکار در حقّ آنها نيست اين اوضاع و احوال روزى است که خدا جهنّم را از جنّ و انس فوج فوج پر ميکند و آن با اشتعال و التهابى که براى فرو بردن کفّار در درون خود دارد مانند آنستکه در جواب خدا که ميفرمايد آيا پر شدى ميگويد آيا زياده بر اين کافر و فاجرى هست که من آن را در جوف خود هضم نمايم
جلد 5 صفحه 57
و قمّى ره نقل فرموده که خدا وعده داده بجهنّم که آنرا پر کند و خواهد کرد پس سؤال ميفرمايد از آن که آيا پر شدى و او ميگويد آيا جاى زيادتى باقى ماند يعنى من ديگر جا ندارم پس بهشت ميگويد پروردگارا بجهنّم وعده فرمودى که آنرا پر کنى و کردى و بمن وعده فرمودى که مرا پر کنى و نکردى پس خدا خلق ميفرمايد در آنروز خلقى را و بهشت را از آنها پر ميکند پس ميفرمايد امام صادق عليه السّلام فرمود خوشا بحال آنها که همّ و غمّ دنيا را نديدند و داخل بهشت شدند و البتّه اين سؤال و جوابها مشتمل بر مصالح و حکمى است از قبيل بروز صدق مواعيد حق و تخويف فجّار و کفّار و جلوه قهر قهّار و قدرت خداوند بر گويا نمودن اجسام جاى ترديد و اشکال نيست و اللّه اعلم.