تفسیر المیزان

وجوهى که دربارۀ آيه: «يَومَ نَقُولُ لِجَهَنّم...» گفته شده است «يَوْمَ نَقُولُ لِجَهَنَّمَ هَلِ امْتَلاْتِ وَ تَقُولُ هَلْ مِن مَّزِيدٍ»: خطابى است از خداى تعالى به جهنم، و پاسخى است که جهنم به خدا مى دهد. مفسران، در حقيقت اين گفتگو اختلاف کرده، بعضى گفته اند: هم سؤال و هم جواب، زبان حال است. ولى اين حرف، صحيح نيست، به دليل اين که: اگر زبان حال بود، اختصاص به خداى تعالى نداشت، و هر کس جهنم را بدان حال مى ديد و آن سؤال را مى کرد، آن جواب را مى فهميد. پس به طور مسلّم، در اختصاص يافتن خداى تعالى به اين سؤال، نکته اى هست که توجيه مذکور نمى تواند آن را بيان کند. بعضى ديگر گفته اند: خطاب در حقيقت به خازنان جهنم است. جواب هم، جواب ايشان است، هرچند که به ظاهر، آن را به جهنم نسبت داده. ولى اين خلاف ظاهر است، و حمل بر خلاف ظاهر، وقتى صحيح است که قرينه و دليلى در کلام باشد، و انسان مجبور شود مرتکب آن گردد. بعضى هم گفته اند: خطاب و پاسخش، به همان معناى ظاهرى است، و دليلى هم نداريم که اين خطاب و جواب را جایز نداند. چطور ممکن است جایز نباشد، با اين که خداى سبحان در کلام مجيدش، از سخن گفتن دست ها و پاها و پوست بدن ها خبر داده. و اين وجه، وجه صحيحى است، و ما در تفسير سورۀ «فصّلت» هم گفتيم که علم و شعور، در تمامى موجودات جارى و سارى است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۵۳۰ جمله «هَل امتَلَأتِ»، استفهامى است تقريرى و اثباتى. و همچنين، اين جمله که از جهنم نقل کرده که مى گويد: «هَل مِن مِزِيد». و گويا با ايراد اين سؤال و جواب، مى خواهد اشاره کند به اين که قهر خداى تعالى و عذاب او، از اين که به همه مجرمان احاطه يابد و جزاى آنچه را که استحقاق دارند، ايفا کند قاصر نيست. همچنان که در جاى ديگر فرموده: «وَ إنّ جَهَنّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالکَافِرِين». بعضى از مفسران به اين وجه اشکال کرده اند که: اين با صريح آيه «لَأملَئَنّ جَهَنّم» منافات دارد. چون اين آيه صريحا دلالت دارد بر پُر شدن جهنم، و آيه مورد بحث صريحا مى گويد: جهنّم پُر شدنى نيست. و بعضى هم در پاسخ مى گويند: پُر شدن يک ظرف و يا مکان، همه جا به معناى اين نيست که ديگر ظرفيتى ندارد. بعضى از جاها، پُر شدن به اين معنا است که همه طبقاتش داراى سکنه هست، و هيچ يک از آن طبقات، از سکنه خالى نيست. همچنان که وقتى مى گويند: شهر از سکنه پُر است، معنايش همين است. علاوه بر اين که ممکن هم هست اين پاسخ جهنم، قبل از داخل شدن تمامى دوزخيان در دوزخ باشد. و بعضى هم اصل استفهام در جمله «هَل مِن مَزِيد» را استفهام انکارى گرفته و گفته اند: معنايش اين است که: نه، ديگر جايى زيادى در من نيست که افرادى ديگر را در آن بيندازى، چون پُر شده ام. آن وقت اشاره اى است به همان حکمى که در آيه «لَأملَأنّ جَهَنّمَ مِنَ الجِنّةِ وَ النّاسِ أجمَعِين» رانده، و فرموده: از جنيّان و مردمان، آن قدر در دوزخ مى اندازم، تا پُر شود. و سؤال «هَل امتَلَأتِ» هم، سؤال از اين نيست که آيا باز جا دارى يا نه؟ بلکه سؤال از محقق شدن آن قضایى است که رانده بود. مى پرسد: آيا اين که گفتم و قضا راندم که جهنم را پُر مى کنم، محقق شده يا خير؟ و جمله «هَل مِن مَزِيد»، پاسخ به اين سؤال است ، و معنايش اين است که: بله، پُر شده ام و آن وعده ات محقق شد. و چه بسا اين وجه را بتوان با آيه «مَا يُبَدّلُ القَولَ لَدَىّ»، نیز تأييد کرد. البته در صورتى که منظور از «قول»، همان وعدۀ «لَأملَأنّ جَهَنّمَ مِنَ الجِنّة وَ النّاسِ أجمَعِين» باشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۵۳۱ وصف متقين و نعمت های وصف ناپذیر آنان، در بهشت «وَ أُزْلِفَتِ الجَْنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ غَيرَ بَعِيدٍ»: از اين آيه شروع مى شود به توصيف حال متقين که در روز قيامت چه وصفى دارند. و کلمه «إزلاف» - که مصدر فعل «أُزلِفَت» است، به معناى نزديک کردن است. و کلمۀ «غَيرَ بَعِيد» - به طورى که گفته اند - صفت ظرفى است تقديرى، و تقدير کلام «فِى مَکَانٍ غَيَر بَعِيد» است. و معناى آيه اين است که: در آن روز، بهشت براى مردم با تقوا نزديک مى شود، در حالى که در جاى دورى قرار نگيرد. يعنى در پيش رويشان باشد، و داخل شدنشان در آن زحمتى نداشته باشد. «هَذَا مَا تُوعَدُونَ لِکُلِّ أَوَّابٍ حفیظ»: کلمه «هَذَا»، اشاره به ثوابى است که قبلا وعده اش را داد. و کلمۀ «أوّاب»، - از ماده «أوب» است - که معناى رجوع را مى دهد، و اگر آن را به صيغۀ مبالغه آورد و فرمود: «اين بهشتى که وعده داده شده ايد، براى هر کسى است که بسيار رجوع کند»، منظورش بسيار رجوع کردن به توبه و اطاعت است. و کلمۀ «حفيظ»، به معناى آن کسى است که در حفظ آنچه خدا با او عهد کرده، مداومت دارد، و نمى گذارد عهد خدا ضايع و متروک شود. و جملۀ «لِکُلّ أوّابٍ حَفِيظ»، خبر دومى است براى کلمه «هذَا»، و يا حال است. «مَّنْ خَشىَ الرَّحْمَانَ بِالْغَيْبِ وَ جَاءَ بِقَلْبٍ مُّنِيبٍ»: اين آيه، جملۀ «لِکُلّ أوّاب» را بيان مى کند، و منظور از «خشيت به غيب»، ترس از عذاب خدا است، در حالى که آن عذاب را به چشم خود نديده اند. و کلمۀ «مُنيب»، از مصدر «انابه» است، که آن نيز به معناى رجوع است. و منظور از اين که فرمود: «جَاءَ بِقَلبٍ مُنِيب: با دلى رجوع کننده بيايد»، اين است که عمر خود را با رجوع به خدا بگذراند، و در نتيجه، هنگام مرگ با قلبى به ديدار پروردگارش رود، که انابه و رجوع به خدا در اثر تکرار شدنش در طول عمر، ملکه و صفت آن قلب شده باشد. «ادْخُلُوهَا بِسلَامٍ ذَلِک يَوْمُ الخُْلُودِ»: اين آيه خطاب به متقين است، و معنايش اين است که: به متقين گفته مى شود با سلامت داخلش شويد، در حالى که از هر مکروه و ناملايمى ايمن باشيد. و يا اين است که: داخل شويد در حالى که خدا و ملائکه بر شما سلام مى دهند. «ذَلِکَ يَومُ الخُلُود» - اين جمله بشارتى است که متقين با شنيدن آن خرسند مى گردند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۵۳۲ «لهَُم مَا يَشاءُونَ فِيهَا وَ لَدَيْنَا مَزِيدٌ»: ممکن است کلمه «فِيهَا» در اين آيه، متعلق باشد به کلمه «يَشَاؤُن». يعنى هرچه را در بهشت مى خواهند، در اختيار دارند. و ممکن هم هست متعلق باشد به موصول، و تقديرش «لَهُم مَا يَشَاوُنَهُ حَالِکُونِهِم فِيهَا: آنچه را بخواهند، در اختيار دارند در حالى که در بهشت اند»، و اوّلى، با سعه کرامت و احترامى که متقين نزد خداى سبحان دارند، مساعدتر است. و حاصل معنايش اين است که: اهل بهشت در حالى که در بهشت اند، مالک و صاحب اختيار در هر چيزى هستند که مشيت و اراده شان به آن تعلق بگيرد. و خلاصه هرچه را بخواهند، در اختيارشان قرار مى گيرد، بدون هيچ قيدى و استثنایى. پس هر چيزى که ممکن باشد اراده و مشيت انسان به آن تعلق بگيرد، آن را دارند. «وَ لَدَينَا مَزِيد» - يعنى نزد ما از اين بيشتر هم هست - از سياق اين طور استفاده مى شود. و وقتى قرار شد که اهل بهشت آنچه را که ممکن است مشيت و خواست آدمى به آن تعلق گيرد، و آنچه از مقاصد و لذایذ که علم آدمى سراغش را داشته باشد، در اختيار داشته باشند، قهرا زيادتر از آن امرى است که عظيم تر از آن است، که علم و مشيت انسان آن را درک کند. چون کمالاتى است مافوق آنچه که دست علم بشر بدان مى رسد. بعضى هم گفته اند: مراد از کلمۀ «مَزِيد»، زيادتر از آن مقدارى است که از جنسى مى خواهند. مثلا اگر رزقى بخواهند بيشتر از يکى و بهتر و عجيب تر از آن در اختيارشان قرار مى دهند. همچنان که از بعضى، روايت شده که گفته اند: ابر، از پيش رويشان مى گذرد، و مى پرسد چه مى خواهيد؟ هرچه بخواهند، برايشان مى بارد. پس اهل بهشت هرچه را بخواهد، برايشان باريده مى شود. ولى اين وجه صحيح نيست. زيرا بدون هيچ دليلى، اطلاق کلام را مقيد کرده است. چون ظاهر جمله «لَهُم مَا يَشَاؤنَ فِيهَا» اين است که آنچه را که برايشان ممکن باشد، بخواهند مى توانند بخواهند. نه اين که آنچه را بخواهند به ايشان داده مى شود. تا در نتيجه معناى زيادتر از آن، زيادى عددى از آن چيزى باشد که مثلا يکى يا دو تا از آن خواسته اند. بلکه معناى زيادتر از آن، زيادترى از هر چيزى است که ممکن باشد مورد خواست آن ها قرار گيرد. به عبارت ساده تر: چيزى است که اصلا خود آن ها آن را نخواسته اند، چون عقلشان نمى رسيده که چنان چيزى را بخواهند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۵۳۳ بعضى هم گفته اند مراد اين است که خداوند حسنه آنان را، ده برابر مى کند. اشکال اين وجه هم، همان اشکال وجه قبلى است. «وَ کَمْ أَهْلَکنَا قَبْلَهُم مِن قَرْنٍ هُمْ أَشدُّ مِنهُم بَطشاً فَنَقَّبُوا فى الْبِلَادِ هَلْ مِن محِيصٍ»: کلمه «تنقيب»، که مصدر فعل ماضى «نَقّبُوا» است، به معناى سير است. و کلمه «محيص»، به معناى پناهگاه و گريزگاه است. اين آيه شريفه، بعد از آيات قبل که به خلقت انسان و علم خدا به آن و سير به سوى خدايش را بيان مى کرد، ناگهان مسأله انذار و تخويف را پيش مى کشد. و عين اين جريان در اول سوره بود، که داشت بر مسأله معاد احتجاج مى کرد، و ناگهان به تخويف و انذار پرداخت، فرمود: «کَذّبَت قَبلَهُم قَومُ نُوحٍ وَ أصحَابِ الرّسِّ وَ ثَمُود...». و معناى آيه اين است که: چه بسيار از اقوام که قبل از اين مشرکان فعلى بودند، و خيلى هم از ايشان نيرومندتر بودند، و با نيروى خود به سرزمين ها رفته، آن جاها را فتح کردند، آيا توانستند از عذاب و هلاک کردن خدا گريزگاهى بيابند؟ اگر آن ها توانستند، اين مشرکان هم خواهند توانست. «إِنَّ فى ذَلِک لَذِکرَى لِمَن کانَ لَهُ قَلْبٌ أَوْ أَلْقَى السّمْعَ وَ هُوَ شهِيدٌ»: کلمه «قلب»، به معناى آن نيرویى است که آدمى به وسيله آن، تعقّل مى کند و حق را از باطل تميز مى دهد، و خير را از شر جدا مى کند و بين نافع و مضر فرق مى گذارد. و اگر تعقّل نکند و چنين تشخيص و جداسازى نداشته باشد، در حقيقت وجود او مثل عدمش خواهد بود. چون چيزى که اثر ندارد، وجود و عدمش برابر است. و معناى «القاء سمع»، همان گوش دادن است. گويا انسان در هنگام گوش دادن به سخن کسى، گوش خود را در اختيار او مى گذارد، تا هرچه خواست، به او بفهماند. و کلمۀ «شهيد»، به معناى حاضر و مشاهده کننده است. و معناى آيه اين است که: در آنچه از حقایق که از آن خبر داديم، و آنچه از داستان هاى امت هاى هلاک شده که بدان اشاره نموديم، تذکرى است که هر کس تعقّل کند، با آن متذکر مى گردد، و آنچه خير و نفعش در آن است، انتخاب مى نمايد. و هر کس که گوش بدهد و آن را بشنود، و اشتغالات غير حق، او را از شنيدن حق مشغول نکرده باشد، و در عين حال حاضر به شنيدن و فرا گرفتن شنيده هاى خود باشد، از آن متذکر مى شود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۵۳۴ در اين آيه، بين کسى که قلب دارد و کسى که گوش دهد در حالى که شاهد هم باشد، ترديد شده. فرموده: يا آن باشد يا اين، و اين ترديد بدين جهت است که مؤمن به حق، دو جور است. يا کسى است که داراى عقل است، و مى تواند حق را دريابد و بگيرد، و در آن تفکر کند و بفهمد حق چيست، و به آن اعتقاد بيابد. و يا کسى است که تفکرش نيرومند نيست، تا حق و خير و نافع را از باطل و شر و مضر تميز دهد. چنين کسى بايد از ديگران بپرسد و پيروى کند. و اما کسى که نه نيروى تعقّل دارد و نه حاضر است از گواهان، سخن حق را بشنود، هرچند آن گواه و شاهد رسالت داشته باشد، و او را انذار کند، چنين کسى جاهلى است لجباز. نه قلب دارد و نه گوش، همچنان که در جاى ديگر قرآن مى بينيم که مى فرمايد: «وَ قَالُوا لَو کُنّا نَسمَعُ أو نَعقِلُ مَا کُنّا فِى أصحَابِ السّعِير». «وَ لَقَدْ خَلَقْنَا السّمَاوَاتِ وَ الاَرْض وَ مَا بَيْنَهُمَا فى سِتَّةِ أَيَّامٍ وَ مَا مَسّنَا مِن لُّغُوبٍ»: کلمۀ «لُغُوب»، به معناى تعب و خستگى است، و معناى آيه روشن است. بحث روايتى در کتاب توحيد، به سند خود، از عَمرو بن شمر، از جابر بن يزيد روايت کرده که گفت: من از امام ابى جعفر «عليه السلام» پرسيدم: آيه شريفه «أفعِيينَا بِالخَلقِ الأوّل بَل هُم فِى لَبسٍ مِن خَلقٍ جَدِيد» چه معنا دارد؟ حضرت فرمود: اى جابر! تأويل اين آيه چنين است که وقتى اين عالَم و اين خلقت فانى شود، و اهل بهشت در بهشت و اهل آتش در آتش جاى گيرند، خداى تعالى، دست به خلقت عالَمى غير اين عالَم مى زند، و خلقتى جديد مى آفريند، بدون اين که مرد و زنى داشته باشند، تنها کارشان عبادت و توحيد خدا است، و برايشان سرزمينى خلق مى کند غير از اين زمين، تا آن خلايق را بر دوش خود بکشد، و آسمانى برايشان خلق مى کند، غير از اين آسمان، تا بر آنان سايه بگستراند. و شايد تو خيال مى کردى خدا تنها همين يک عالَم را خلق کرده، و يا مى پنداشتى که غير از شما، ديگر هيچ بشرى نيافريده. به خدا سوگند، هزار هزار عالَم، و هزار هزار آدم آفريده، که تو فعلا در آخرين آن عوالم هستى، و در دودمان آخرين آن آدم ها قرار دارى. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۵۳۵ مؤلف: و در کتاب خصال، قسمت اول اين حديث را به سند خود، از محمد بن مسلم، از آن جناب نقل کرده. و چه بسا مراد از اين که فرمود: «تأويل اين آيه چنين است»، اين باشد که اين مطلب نيز بر آيه منطبق است. نه اين که آيه تنها مى خواهد اين را بگويد. و از جوامع الجامع، از رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» روايت کرده که فرمود: نويسندۀ حسنات در طرف راست آدمى، و نويسندۀ سيئات در طرف چپ آدمى قرار دارند، و دست راستى بر دست چپى فرماندهى دارد، و دست چپى به فرمان او کار مى کند. بنابراين، اگر انسان عمل نيکى انجام دهد، دست راستى، ده برابرش را مى نويسد، و اگر عمل زشتى مرتکب شود، به دست چپى مى گويد: هفت ساعت مهلتش بده، شايد تسبيحى گويد و استغفارى کند، «اگر نکرد، آن وقت گناهش را بنويس). و در معناى اين حديث، روايات ديگرى هست، و به جاى هفت ساعت، شش ساعت هم روايت شده. مؤلف: و در نهج البلاغه، در معناى آيه: «وَ جَاءَت کُلُّ نَفسٍ مَعَهَا سَائِقٌ وَ شَهِيد» فرموده: «سائقى» که او را به سوى محشر مى برد، و «شاهدى» که عليه او به آنچه کرده است، شهادت مى دهد. و در مجمع البيان است که ابوالقاسم حسکانى، به سند خود، از اعمش روايت کرده که گفت: ابوالمتوکل تاجر، از ابى سعيد خدرى روايت کرده که گفت: رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» فرمود: چون روز قيامت شود، خداى تعالى به من و به على فرمان مى دهد: هر کس شما را به خشم آورده، در آتش افکنيد، و هر کس (خوشنودتان کرده)، دوستتان داشته، داخل بهشت سازيد. اين است معنا (و يا تأويل) آيه: «ألقِيَا فِى جَهَنّم کُلّ کَفّارٍ عَنِيد». مؤلف: اين حديث را، شيخ الطائفه شيخ طوسى «عليه الرحمه» نيز، در امالى خود، به سندى که به ابى سعيد خدرى دارد، از آن جناب روايت کرده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۵۳۶ و در الدر المنثور است که ابن ابى الدنيا - در کتاب ذکر الموت - و ابن ابى حاتم، و ابونعيم - در کتاب حليه - از جابر بن عبداللّه روايت کرده که گفت: من از رسول خدا شنيدم که فرمود: فرزند آدم، از آن آينده اى که برايش مقدر شده، چقدر غافل است. خداى تعالى، وقتى مى خواهد اين بنده را بيافريند، به فرشته مى گويد: رزق او را بنويس، آثارش را بنويس، اجلش را هم بنويس. اين را هم که آيا سعيد است، يا شقى ثبت کن. آنگاه اين فرشته بالا مى رود، و خداى تعالى، فرشتۀ ديگرى روانه مى کند تا او را حفظ کند. آن فرشته نيز همواره مراقب او است، تا وى به حدّ رشد برسد. او نيز بالا مى رود. و خداى تعالى، دو فرشته ديگر را موکّل بر او مى کند، تا حسنات و گناهانش را ثبت کنند. و اين دو فرشته، همچنان هستند تا آن که مرگ آن بنده فرا رسد. آن وقت اين دو فرشتۀ نويسنده بالا مى روند. فرشتۀ موت مى آيد تا جان او را بگيرد. و چون او را داخل قبر کنند، دوباره جانش را به کالبدش برگرداند، و دو فرشتۀ قبر آمده، او را امتحان مى کنند، سپس بالا مى روند. و چون روز قيامت شود، دو فرشتۀ نويسندۀ حسنات و گناهان، دوباره به سراغش مى آيند، و نامۀ عمل او را باز کرده، به گردنش مى افکنند، و همچنان با او هستند. يکى به عنوان «سائق» و ديگرى به عنوان «شهيد» (تا به عرصه اش برسانند). آنگاه رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» فرمود: به درستى در پيش رو، امرى عظيم داريد. امرى مافوق قدرتتان، از خداى عظيم استقامت بجوييد. و در تفسير قمى، در ذيل آيه: «يَومَ نَقُولُ لِجَهَنّمَ هَل امتَلَأتِ وَ تَقُولُ هَل مِن مَزِيد» مى گويد: اين استفهام از اين جهت شده که خداى تعالى، وعدۀ داده بود جهنّم را پُر کند و جهنم مالامال آتش شود. از او مى پرسد: آيا پُر شده اى؟ او مى پرسد: مگر باز هم هست؟ و منظورش اين است که ديگر جاى خالى ندارم. مؤلف: همان طور که ملاحظه مى کنيد، بناى اين معنا که در اين حديث براى آيه شده، بر اين اساس است که استفهام در آن انکارى باشد. و در الدر المنثور است که احمد، بخارى، مسلم، ترمذى، نسائى، ابن جرير، ابن مردويه و بيهقى - در کتاب اسماء و صفات - از انس روايت کرده اند که گفت: رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» فرمود: پيوسته در جهنم ريخته مى شود و او همچنان دادِ «هَل مِن مَزِيدَ» ش، بلند است. تا آن که ربُّ العزه، پاى خود را در آن بگذارد. آن وقت است که اجزايش از هم جدا شده، و مى گويد: بس است، بس است، تو را به عزت و کَرَمت سوگند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۵۳۷ و هميشه در بهشت هم جاى زيادى هست، تا آن که خدا مخلوقى ديگر بيافريند، و آنان را در قصرهاى بهشت جاى دهد. مؤلف: «پا نهادن خدا در آتش»، و اين که آتش بگويد: «بس است، بس است»، در روايات زيادى آمده. اما همه از طرق اهل سنّت است. و در تفسير قمى، در ذيل آيه «لَهُم مَا يَشَاؤُنَ فِيهَا وَ لَدَينَا مَزِيد» گفته: منظور از «مَزِيد»، نظر کردن به رحمت خداست. و در الدر المنثور است که بزاز و ابن منذر و ابن ابى حاتم و ابن مردويه و لالکائى - در کتاب السنه - و بيهقى - در کتاب البعث و النشور - از انس روايت کرده که در تفسير جملۀ «وَ لَدَينَا مَزِيد» گفته: «مَزِيد» اين است که خداى تعالى، برايشان تجلّى مى کند. و در کافى، از بعضى از علماى اماميه، بدون ذکر بقيه سند، از هشام بن حکم روايت کرده که گفته: ابوالحسن موسى بن جعفر «عليه السلام» فرمود: اى هشام! خداى عزّوجلّ، در کتاب عزيزش مى فرمايد: «إنّ فِى ذَلِکَ لَذِکرَى لِمَن کَانَ لَهُ قَلبٌ»، و منظورش از «قلب»، عقل است. و در الدر المنثور است که: خطيب در تاريخ خود، از عوام ابن حوشب روايت کرده که گفت: من از ابومجلز، در باره مردى پرسيدم که مى نشيند و پاهاى خود را روی هم مى اندازد، اين چطور است؟ گفت: عيبى ندارد، يهوديان اين را بد مى دانند، و خيال مى کنند که اين گونه نشستن، مخصوص خدا است. چون خداى تعالى، بعد از آن که عالَم را در ظرف شش روز خلق کرد، و از خلقت آسمان ها و زمين فارغ شد، براى رفع خستگى اين طور نشست، و اين جا بود که خداوند، اين آيه را نازل کرد: «وَ لَقَد خَلَقنَا السّمَاوَاتِ وَ الأرضَ وَ مَا بَينَهُمَا فِى سِتّة أيّامٍ وَ مَا مَسّنَا مِن لُغُوب»، که هرچند ما آسمان ها و زمين را در شش روز آفريديم، اما خسته نشديم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۵۳۸ مؤلف: اين معنا، از ضحاک و قتاده نيز نقل شده، و مفيد هم چنين معنايى در روضة الواعظين، در روايتى ضعيف نقل کرده. و سند اصلى اين که خلقت موجودات در شش روز، از ايام هفتگانه هفته تقسيم شده تورات و قرآن است و هرچند قرآن مکرر سخن از خلقت اشياء در شش روز گفته، وليکن نفرموده اين شش روز، از چه روزهايى است. آيا از روزهاى هفته است يا نه. و حتى اشاره اى هم به آن نکرده. و اگر به خاطر داشته باشيد، در آغاز تفسير اين سوره گفتيم که: بعضى از مفسران، آيه «وَ لقَد خَلَقنَا السّمَاوَاتِ وَ الأرض...» را مدنى دانسته اند. اينک مى گوييم: عاملى که ايشان را به اين نظريه وادار کرده، همين روايات است که پنداشته اند بر حسب اين روايات، آيه شريفه پاسخ به يهود است (و يهوديان در مدينه بودند، نه در مکه)، ولى در آيه هيچ دلالتى نيست که اگر مى خواهد کلام يهود را رد کند، در مدينه نازل شده باشد. براى اين که در آيات مکى هم، سخن از يهود به ميان آمده، همچنان که در سوره «اعراف» چنين است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۵۳۹ آيات ۳۹ - ۴۵ سوره «ق» فَاصبرْ عَلى مَا يَقُولُونَ وَ سبِّحْ بحَمْدِ رَبِّک قَبْلَ طلُوع الشّمْسِ وَ قَبْلَ الْغُرُوبِ(۳۹) وَ مِنَ الَّيْلِ فَسبِّحْهُ وَ أَدْبَارَ السُّجُودِ(۴۰) وَ استَمِعْ يَوْمَ يُنَادِ الْمُنَادِ مِن مَّکانٍ قَرِيبٍ(۴۱) يَوْمَ يَسمَعُونَ الصّيْحَةَ بِالْحَقِّ ذَلِک يَوْمُ الخُْرُوج (۴۲) إِنَّا نَحْنُ نُحْیىِ وَ نُمِيتُ وَ إِلَيْنَا الْمَصِيرُ(۴۳) يَوْمَ تَشقَّقُ الاَرْضُ عَنهُمْ سِرَاعاً ذَلِک حَشرٌ عَلَيْنَا يَسِيرٌ(۴۴) نحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَقُولُونَ وَ مَا أَنت عَلَيهِم بجَبَّارٍ فَذَکِّرْ بِالْقُرْءَانِ مَن يخَافُ وَعِيدِ(۴۵) «ترجمه آیات» پس در برابر آنچه مى گويند، خويشتندارى کن و به حمد پروردگار خود تسبيح گوى، هم قبل از طلوع خورشيد و هم قبل از غروب (۳۹). و پاره اى از شب را، و به دنبال سجده ات، او را تسبيح گوى (۴۰). و به گوش باش، روزى که منادى از مکانى نزديک ندا بر مى آورد (۴۱). روزى که همه آن صيحه را که قضائش حتمى است، مى شنوند، که روز خروج از قبرها است (۴۲). به درستى اين ماييم که زنده مى کنيم و مى ميرانيم و بازگشت به سوى ما است (۴۳). بازگشت در روزى که زمين، به زودى از روى آنان مى شکافد و آن، حشرى است که براى ما آسان است(۴۴). ما به آنچه مى گويند، داناييم و تو نمى توانى مردم را به آنچه مى خواهى، مجبور کنى. پس تنها با قرآن کسانى را تذکر بده که از تهديد خدا بيمناک اند (۴۵). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۵۴۰ «بیان آیات» اين آيات، خاتمۀ سوره است که در آن ،رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» را دستور مى دهد که در برابر آنچه مى گويند و نسبت هايى که مى دهند - مثلا مى گويند سحر و جنون و شعر است - صبر کن. و نيز در مقابل لجبازی ها و استهزايى که نسبت به معاد و برگشتن به سوى خداى تعالى دارند، حوصله به خرج ده، و پروردگار خود را با تسبيح عبادت کن، و منتظر روز قيامت باش که با يک صيحه آغاز مى شود، و کسانى را که از خداى نديده مى ترسند، با قرآن تذکر بده. «فَاصبرْ عَلى مَا يَقُولُونَ وَ سَبِّحْ بحَمْدِ رَبِّک قَبْلَ طُلُوع الشّمْسِ وَ قَبْلَ الْغُرُوبِ»: اين آيه تفريع و نتيجه گيرى از همه مطالب گذشته است، که از آن جمله است مسأله انکار معاد از ناحيه مشرکان، و سخن از جزئيات معاد و استدلال بر آن، و تهديد منکران و مکذّبين نبوت خاتم الانبياء، و تهديدشان به اين که سرنوشت همان است که مکذّبين از امت هاى گذشته، بدان مبتلا شدند. «وَ سَبِّح بِحَمدِ رَبّک...» - اين جمله، رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» را دستور مى دهد که خداى تعالى را از آنچه در باره اش مى گويند، تسبيح کند و منزّه بدارد. تنزيهى که توأم با حمد او باشد. و حاصلش اين است که: مى خواهد تا براى او فعل جميل اثبات نموده، هر نقص و ننگى را از او دور بدارد. و تسبيح قبل از طلوع آفتاب، مى تواند با نماز صبح منطبق شود. يعنى مى شود گفت مراد از آن، نماز صبح، و مراد از تسبيح قبل از غروب، نماز عصر و يا ظهر و عصر باشد. «وَ مِنَ الَّيْلِ فَسبِّحْهُ وَ أَدْبَارَ السُّجُودِ»: يعنى در پاره اى از شب، تسبيح گو، که اين نيز مى تواند با نمازهاى مغرب و عشاء منطبق باشد. «وَ أدبَارَ السُّجُود» - کلمه «أدبار»، جمع «دبر» است، و «دبر»، عبارت است از منتهى اليه هر چيز. البته منتهى اليه آن و مابعدش. و گويا مراد از آن، تسبيح بعد از همه نمازها باشد. چون سجده، در آخر هر رکعت از نماز است، و قهرا با تعقيبات نمازهاى پنجگانه منطبق مى شود. بعضى گفته اند: مراد از آن، نافله هايى است که هر نمازى دارد. و بعضى گفته اند: مراد دو رکعت و يا چند رکعت نماز بعد از نماز مغرب است. و بعضى گفته اند: مراد از آن، نماز وتر است که در آخر نافله هاى شب قرار دارد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۵۴۱ «وَ استَمِعْ يَوْمَ يُنَادِ الْمُنَادِ مِن مَّکانٍ قَرِيبٍ»: در اين آيه، «استماع» را به معانى مختلفى تفسير کرده اند، و از همه به ذهن نزديکتر، اين است که: متضمن معناى انتظار باشد. يعنى: منتظر روزى باش که در آن روز، بشنوى نداى منادى را از مکانى نزديک. و جمله «يَومَ يُنَادِ المُنَاد»، روى هم مفعولِ «وَ استَمِع» است. و مراد از نداى منادى، همان نفخۀ صور است که مسؤول آن به طورى که از آيه بعد استفاده مى شود، در آن مى دمد. و اين که فرمود: «ندا از مکانى نزديک است»، بدين جهت است که «ندا»، آن چنان به خلایق احاطه دارد که به نسبت مساوى، به گوش همه مى رسد، و افراد نسبت به آن، دور و نزديک نيستند. چون ندا - همان طور که گفتيم - نفخۀ بعث و کلمه حيات است. «يَوْمَ يَسمَعُونَ الصّيْحَةَ بِالْحَقِّ ذَلِک يَوْمُ الخُْرُوج»: اين آيه، بيان آن روزى است که منادى ندا مى دهد. و اگر فرمود: صيحه اى است به حق، براى اين است که قضایى است حتمى، همان طور که در تفسير جملۀ «وَ جَاءَت سَکرَةُ المَوتِ بِالحَقّ...» گفتيم. و معناى اين که فرمود: «ذَلِکَ يَومُ الخُرُوج»، اين است که: امروز، روز خروج از قبرها است، همچنان که در جاى ديگر فرموده: «يَومَ يَخرُجُونَ مِنَ الأجدَاثِ سِرَاعاً». «إِنَّا نحْنُ نُحْیىِ وَ نُمِيتُ وَ إِلَيْنَا الْمَصِيرُ»: مراد از «إحياء»، افاضۀ حيات بر جسدهايى است که در دنيا مُرده اند. و مراد از «إماته»، همان ميراندن در دنيا است، که عبارت است از منتقل شدن به عالَم قبر. و مراد از جملۀ «وَ إلَينَا المَصِير» - به طورى که از سياق بر مى آيد - إحياء در روز قيامت است. «يَوْمَ تَشقَّقُ الاَرْضُ عَنهُمْ سِرَاعاً ذَلِک حَشرٌ عَلَيْنَا يَسِيرٌ»: کلمه «تَشَقّقُ»، در اصل «تتشقق» و از باب «تفعّل» است که به معناى شکافته شدن است. و معنايش اين است که: زمين از روى ايشان شکافته مى شود، و ايشان به سرعت، به سوى دعوت کننده، بيرون مى شوند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۵۴۲ «ذَلِکَ حَشرٌ عَلَينَا يَسِيرٌ» - يعنى آنچه گفتيم (که از قبور شکافته شده، به سرعت بيرون مى شوند)، حشرى است که انجامش براى ما آسان است. «نحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَقُولُونَ وَ مَا أَنت عَلَيهِم بجَبَّارٍ فَذَکِّرْ بِالْقُرْءَانِ مَن يخَافُ وَعِيدِ»: اين جمله، در مقام تعليل جمله «فاصبِر عَلى مَا يَقُولُون» است. مى فرمايد: در برابر آنچه مى گويند، صبر کن. براى اين که ما مى دانيم که چه مى گويند، و تو که نمى توانى مجبورشان سازى. پس تنها وظيفه ات اين است که با قرآن تذکرشان دهى، تا آنان که از تهديد خداوندشان مى ترسند، متذکر شوند. و کلمۀ «جَبّار» در اين آيه، به معناى تسلطى است که بتواند مردم را بر اجراى خواسته هاى خود مجبور سازد. و معناى آيه اين است که: تو بر آنچه مى گويند صبر کن، و به حمد پروردگارت تسبيح گوى، و منتظر بعث باش که ما مى دانيم چه مى گويند، و به زودى، سزايشان را در برابر و مطابق آنچه کرده اند، کف دستشان مى گذاريم، و تو مسلط بر آنان نيستى که بتوانى بر اجراى خواسته خود مجبورشان سازى، و در نتيجه آنچه را دعوتشان مى کنى، انجام دهند - يعنى به خدا و روز جزا ايمان بياورند - و وقتى حال و وضع آنان چنين است، پس تو وظيفه خودت را انجام ده، و کسانى را با قرآن تذکر بده، که از تهديد من مى هراسند. بحث روايتى در الدر المنثور است که طبرانى - در کتاب اوسط - و ابن عساکر از جرير بن عبداللّه، از رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» روايت کرده اند که در معناى آيه شريفه: «وَ سَبّح بِحَمدِ رَبّکَ قَبلَ طُلُوعِ الشّمسِ وَ قَبلَ الغُرُوب» فرمود: قبل از طلوع شمس، نماز صبح، و قبل از غروب شمس، نماز عصر است. و در مجمع البيان است که از امام صادق «عليه السلام» روايت شده که در پاسخ شخصى که پرسيد: منظور از آيه «وَ سَبّح بِحَمدِ رَبّکَ قَبلَ طُلُوعِ الشّمسِ وَ قَبلَ الغُرُوب» چيست؟ فرمود: صبح که شد، ده مرتبه مى گويى: «لا إله إلّا اللّه وَحدَهُ لا شَرِيکَ لَهُ لَهُ المُلکُ وَ لَهُ الحَمدُ وَ هُوَ عَلى کُلّ شَئٍ قَدِير»، و همين ده مرتبه را در عصر هم مى گويى. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۵۴۳ مؤلف: امام اين معنا را از اطلاق تسبيح در آيه استفاده کرده اند، هرچند که موردش، خاصّ نماز صبح و عصر باشد. پس منافاتى بين اين دو روايت نيست، چون مورد، مخصّص نمى شود. و در کافى، به سند خود، از حريز، از زراره، از امام باقر «عليه السلام» روايت کرده که گفت: به حضورش عرضه داشتم معناى جملۀ «وَ أدبَارَ السُّجُود» چيست؟ فرمود: چند رکعت بعد از مغرب است. مؤلف: اين روايت را قمى هم، در تفسير خود، به سندى که به ابن ابى بصير دارد، از حضرت رضا «عليه السلام» نقل کرده، و عبارت آن چنين است: چهار رکعت بعد از مغرب است. و در الدر المنثور است که مسدد در مسند خود، و ابن منذر و ابن مردويه، از على بن ابى طالب «عليه السلام» روايت کرده اند که فرمود: از رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، معناى «أدبَارَ السُّجُود» را پرسيدم. فرمود: منظور دو رکعت بعد از مغرب است، و منظور از «أدبَارَ النّجُوم»، دو رکعت قبل از نماز صبح است. مؤلف: نظير اين روايت از ابن عباس و عُمَر، از رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» نقل شده. و در مجمع البيان، آن را مستند به حسن بن على «عليهما السلام» نيز کرده، که آن جناب، از رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» نقل کرده است. و در تفسير قمى، در ذيل آيه: «فَذَکّر بِالقُرآنِ مَن يَخَافُ وَعِيد» آمده که امام فرمود: يعنى اى محمّد! با آن وعده هاى عذابى که در قرآن داده ايم، ايشان را تذکر بده. رده:تفسیر المیزان