تفسیر المیزان

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۵۰۵ اقوال مختلف درباره جواب قسم «وَ القُرآنِ المَجِيد» جمله «وَ القُرآنِ المَجِيد»، سوگندى است که پاسخش حذف شده. چون جمله بعدى مى فهماند که پاسخ چيست، و تقدير کلام «وَ القُرآن المَجِيد أنّ البَعثَ حَقٌّ». و يا «وَ القُرآنِ المَجِيد أنّکَ لَمِنَ المُنذِرِين». و يا «وَ القُرآنِ المَجِيد أنّ الإنذَارَ حَقٌّ» مى باشد. يعنى: «به قرآن مجيد سوگند، که قيامت حق است». و يا «تو از انذارکنندگانى». و يا «انذار، حق است». بعضى از مفسران گفته اند: جواب قسم ذکر شده و آن، جملۀ «بَل عَجِبُوا...» است. و بعضى ديگر گفته اند: جملۀ «قَد عَلِمنَا مَا تَنقُصُ...» است. و بعضى گفته اند: «مَا مِن قَولٍ...»، و بعضى گفته اند: «إنّ فِى ذَلِکَ لَذِکرَى...». و بعضى گفته اند: «مَا يُبَدّلُ القَولَ لَدَىّ...» است. ولى همه اين ها، سخنانى بيهوده است که نبايد دنبال شود. «بَلْ عجِبُوا أَن جَاءَهُم مُّنذِرٌ مِّنْهُمْ فَقَالَ الْکَافِرُونَ هَذَا شىْءٌ عجِيبٌ»: اين آيه، اعراض از مضمون جواب قسمى است که گفتيم حذف شده. پس گويا فرموده: به قرآن مجيد سوگند، که ما تو را به عنوان نذير فرستاديم، ليکن به تو ايمان نياورده، تعجب کردند که يک نفر از خود آنان به عنوان بيم رسان به سويشان گسيل شود. و يا فرموده: به قرآن مجيد سوگند، که آن بعثى که از آن انذارشان کردى، حق است، اما به آن ايمان نياورده، بلکه تعجب کردند و از آن به شگفت در آمده، بعيدش دانستند. و ضمير «مِنهُم» در جمله «بَل عَجِبُوا أن جَاءَهُم مُنذِرٌ مِنهُم» به کفار بر مى گردد، اما نه از اين جهت که کافرند (تا خداى نخواسته چنين معنا دهد که شخص منذر هم، از همان قماش ايشان است)، بلکه از اين جهت که انسان اند. آن وقت معنايش «منذرى از جنس خود آنان و از نوع بشر» خواهد بود. و اين که گفتيم «کفار بدان جهت که انسان اند»، از اين جهت است که به طور کلى مذهب وثنيّت و بت پرستى، منکر اين هستند که انسان بتواند پيامبر شود، که ما در اين کتاب، مکرر در اين باره سخن گفته ايم. ممکن هم هست ضمير به کفار بر گردد، از اين جهت که عرب اند. آن وقت معنا چنين مى شود: بلکه تعجب کردند از اين که بيم رسانى از قوم خودشان و به زبان خودشان به سويشان بيايد و حق را برايشان به زبانى وافى تر بيان کند. و بنابه احتمال دوم، آيه شريفه در سرزنش عرب بليغ ‌تر مى شود. «فَقَالَ الکَافِرُونَ هذَا شَئٌ عَجِيبٌ» - در اين جمله، منکران نبوت را به وصف «کافرون» توصيف کرده - با اين که مى توانست بفرمايد: «وَ قَالَ المُشرِکُون»، و يا عبارتى ديگر مثل آن - و اين بدان منظور بوده که دلالت کند بر اين که مشرکان مى خواسته اند با اين تعجب خود، حق را پوشيده بدارند. چون «کفر»، به معناى پنهان کردن است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۵۰۶ و اشاره در جمله «هذَا شَئٌ عَجِيب»، به مسأله بعث و بازگشت به سوى خدا است. مى گويند: مسأله معاد، امرى است عجيب، همچنان که آيه بعدش، همين را تفسير مى کند و از قول آنان مى فرمايد: «ءإذَا مِتنَا وَ کُنّا تُراباً...». «ءإذَا مِتْنَا وَ کُنَّا تُرَاباً ذَلِک رَجْعٌ بَعِيدٌ»: کلمه «رجع» و «رجوع»، هر دو يک معنا دارند. و مراد از بعيد بودن، بعيد بودن از جهت عقل است. و جواب کلمه «إذَا» در جمله «ءإذَا مِتنَا وَ کُنّا تُراباً» حذف شده. چون جمله «ذَلِکَ رَجعٌ بَعِيد»، بر آن دلالت مى کرد و تقدير کلام «ءإذَا مِتنَا وَ کُنّا تُراباً نَبعَثُ وَ نَرجِعُ ذَلِکَ رَجعٌ بَعِيد: آيا وقتى مُرديم و خاک شديم، مبعوث مى شويم و بر مى گرديم؟ اين چه برگشتن بعيدى است» مى باشد. و استفهام در آن، به اصطلاح استفهام تعجبى است. يعنى استفهامى که منظور از آن، به شگفت واداشتن شنونده است. و اگر جواب «إذَا» حذف شده، براى اين است که اشاره کند به اين که آن قدر عجيب است که اصلا گفتنى نيست. چون عقل هيچ صاحب عقلى آن را نمى پذيرد، و اين آيه، همان مضمونى را افاده مى کند که آيه «وَ قَالُوا ءإذَا ضَلَلنَا فِى الأرضِ ءإنّا لَفِى خَلقٍ جَدِيد»، آن را افاده مى کند. و معناى آيه اين است که: مشرکان تعجب مى کنند و مى گويند: آيا وقتى که ما مُرديم و خاک شديم و ذات ما آن چنان باطل و نابود شد که ديگر اثرى از آن به جاى نماند، دوباره مبعوث مى شويم و بر مى گرديم؟ آن وقت گويا گوينده اى به ايشان مى گويد: از چه چيزى تعجب مى کنيد؟ در پاسخ مى گويند: آخر اين برگشتن، برگشتنى باور نکردنى است، و عقل آن را نمى پذيرد، و زير بارِ آن نمى رود. «قَدْ عَلِمْنَا مَا تَنقُصُ الاَرْض مِنهُمْ وَ عِندَنَا کِتَابٌ حَفِيظ»: اين آيه، سخن آنان و استبعادشان نسبت به بعث و رجع را رد مى کند. چون آنان استناد جستند به اين که بعد از مُردن به زودى متلاشى مى شويم و بدن هايمان خاک مى شود، و با خاک هاى ديگر مخلوط مى گردد. خاک هم که با خاک فرقى ندارد، تا مشتى از آن، خاک من باشد و مشتى ديگرش، خاک يک فرد ديگر. و يا مشتى از آن، سر و گردن من باشد و مشتى ديگرش، دست و پاى من. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۵۰۷ آيه مورد بحث جواب مى دهد که: ما دانا هستيم به آنچه که زمين از بدن هاى شما مى خورد، و آنچه از بدن هايتان ناقص مى سازد، و علم ما چنان نيست که جزئى از اجزاء شما را از قلم بيندازد، تا برگرداندن آن به خاطر نامعلوم بودن، دشوار و يا نشدنى باشد. ممکن هم هست معنايش چنين باشد: ما مى دانيم چه کسى از آنان مى ميرد و در زمين دفن مى شود، و در نتيجه، از جمع آنان يک انسان کم مى گردد. در احتمال اول، کلمۀ «مِن»، تبعيضى و در احتمال دوم، بيانيه خواهد بود. مراد از «کتاب» در آیه، «لوح محفوظ» است «وَ عِندَنَا کِتَابٌ حَفِيظ» - يعنى و نزد ما، کتابى است که حافظ هر چيز است، بلکه آثار و احوال هر چيزى را هم ضبط مى کند. و يا معنايش اين است که: نزد ما کتابى است که خود آن کتاب، «محفوظ» است و حوادث، آن را دچار دگرگونى و تحريف نمى کند. و آن کتاب، عبارت است از: «لوح محفوظ»، که تمامى آنچه بوده، و آنچه هست و آنچه تا قيامت خواهد بود، در آن کتاب محفوظ است. و اين که بعضى از مفسران گفته اند که مراد از «کتاب، نامه هاى اعمال است»، سخن درستى نيست. اولاً از اين جهت که خدا اين کتاب را حافظ آنچه زمين از مردم کم مى کند، معرفى کرده و آنچه زمين از مردم کم مى کند، ربطى به اعمال که کتاب اعمال حافظ آن است، ندارد. و ثانيا خداى سبحان، اين کتاب را در کلام مجيدش، به «لوح محفوظ» توصيف کرده، نه به نامه اعمال. پس حمل اين کتاب که مورد بحث است، بر «نامه اعمال»، آن هم بدون شاهد قرآنى، حمل صحيحى نيست. و حاصل جوابى که خداى تعالى به کفار و منکران معاد مى دهد، اين است که: کفار خيال کرده اند مُردن و خاک شدن و متلاشى شدن ذرات وجودشان، به طورى که ديگر اجزاى آن تمايزى از هم نداشته باشند، آنان را براى ما هم مجهول الاجزاء مى کند، و ديگر نمى توانيم آن اجزاء را جمع آورى نموده، دوباره برگردانيم. وليکن اين خيال، خيالى است باطل. براى اين که ما مى دانيم چه کسى از ايشان مُرده، و اجزاى بدنش که قبلا به صورت گوشت يا خون يا استخوان بود، فعلا به چه صورتى درآمده و کجا رفته؟ همه را مى دانيم، و نزد ما کتابى حفيظ است، که هر چيزى در آن ثبت است و آن عبارت است از «لوح محفوظ». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۵۰۸ مقصود از «أمر مریج»، در باره تکذيب کنندگان قيامت «بَلْ کَذَّبُوا بِالْحَقِّ لَمَّا جَاءَهُمْ فَهُمْ فى أَمْرٍ مَّرِيجٍ»: کلمه«مرج» - که کلمه «مريج» از آن مشتق شده - به معناى اختلاط و اشتباه است، و در آيه شريفه از آنچه که آيه قبلى اشاره اى به آن داشت، اعراض کرده. توضيح اين که: از آيه قبلى اين معنا به ذهن مى رسيد که کفار به اين حقيقت جاهلند که خدا عالم است، و اگر از مسأله بعث و رجوع تعجب مى کنند، بدين جهت است که نمى دانند خدا دانا است و چيزى از احوال آثار خلقش از او پنهان نيست، و نمى دانند که تمامى اين جزئيات در لوح محفوظ نزد او نوشته شده، به طورى که حتى ذره اى از قلمش نيفتاده. و چون از آيه قبلى بوى چنين توهمى مى آمد، آيه مورد بحث با کلمه «بَل» مى خواهد آن را رد کند، و بفرمايد: انکار کفار نسبت به قيامت، از جهلشان به مقام پروردگار و به علم او به جزئيات نيست، و حتى تجاهل هم نمى خواهند بکنند، بلکه اينان به طور کلى منکر حقّ اند، و چون فهميده اند مسأله معاد حق است، آن را هم انکار مى کنند. پس اينان از اين جهت منکر حق اند، که با آن معاند و دشمن اند. نه اين که جاهل محق باشند، و از ادراک حق قاصر باشند. پس ايشان در وصفى «مريج» به سر مى برند، و با وضعى نامنظم و گيج کننده، حق را درک مى کنند، و در عين حال تکذيب هم مى کنند. با اين که لازمۀ درک حق و علم به حقانيت هر چيز، اين است که آن را تصديق نموده به آن ايمان بياورند. بعضى از مفسران گفته اند: منظور از اين که فرمود: «در امرى مريج هستند»، اين است که بعد از انکار حق، دچار تحير و سرگردانى شده اند، و معطل مانده اند که چه بگويند. يک وقت مى گويند: پيامبر به خدا دروغ مى بندد. يک وقت ديگر مى گويند: او ساحر است، يا مى گويند شاعر است، يا مى گويند کاهن است، و يا مى گويند: مضرت ديده (يعنى أجنّه به او لطمه زده اند). و به همين جهت دنبال اين کلام، آيات و نشانه هاى علم و قدرت خودش را آورده، تا سرزنشى به ايشان باشد، و سپس به عنوان تهديد، سرنوشت امت هاى گذشته را نقل مى کند، که به جرم تکذيب حق، چگونه هلاک و منقرض شدند. «أَفَلَمْ يَنظرُوا إِلى السّمَاءِ فَوْقَهُمْ کَيْف بَنَيْنَاهَا وَ زَيَّنَّاهَا وَ مَا لهََا مِن فُرُوجٍ»: کلمه «فروج»، جمع «فرجه»، يعنى سوراخ و شکاف است. و اگر کلمه «سماء» را مقيد کرد به کلمه «فَوقَهُم: بالاى سرشان»، به اين منظور بوده که بفهماند هر چيز را انکار کنند، اين آسمان را نمى توانند انکار کنند. چون جلو چشمشان و بالاى سرشان است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۵۰۹ و منظور از اين که فرمود: آسمان را زينت داديم، اين است که ستارگان درخشان را با آن جمال بديعى که دارند، در آسمان آفريديم. پس خود ساختمان اين بناى بديع با آن جمال خيره کننده اش، و با اين که هيچ ترک و شکافى در آن نيست، صادق ترين شاهد بر قدرت قاهره، و علم محيط او به تمامى خلائق است. «وَ الاَرْض مَدَدْنَاهَا وَ أَلْقَيْنَا فِيهَا رَوَاسىَ وَ أَنبَتْنَا فِيهَا مِن کُلِّ زَوْج بَهِيجٍ»: «مدّ زمين»، به معناى گستردن آن است. و خداى تعالى، زمين را طورى گسترده آفريده، که با زندگى انسان ها سازگار باشد، (و اگر مانند کره ماه بود، اين سازگارى را نداشت). و کلمه «رواسى»، جمع «راسيه»، و به معناى هر چيز ثابت است. و در اين جا، به معناى کوه است. و اين کلمه صفتى است که موصوفش حذف شده. (تقدير آن «وَ ألقَينَا فِيهَا جِبَالاً رَوَاسِى» است). و کلمه «بهيج»، از ماده بهجت است. صاحب مجمع البيان «بهجت» را به معناى آن حسنى گرفته که مانند گُل ها و درختان خرّم و باغ هاى سبز، ديدنش لذّت آور است. بعضى هم گفته اند: مراد از «بهيج»، مبهوج است. يعنى چيزى که هر کس با آن اظهار مسرت و خوشحالى مى کند. و مراد از «روياندن هر جفتى بهيج»، روياندن هر نوعى از گياهان خوش منظر است. پس خلقت زمين، و تدابير الهى که در آن جريان دارد، بهترين دليل است که مى تواند عقل را بر کمال قدرت و علم صانع آن رهنمون شود. «تَبْصِرَةً وَ ذِکْرَى لِکُلِّ عَبْدٍ مُّنِيبٍ»: کلمه «تبصره»، مفعولٌ له است، و چنين معنا مى دهد که: اگر انجام داديم آنچه را که انجام داديم، و اگر آسمان را بنا و زمين را گسترده کرديم، و اگر عجایبى از تدبير در آن جارى ساختيم، همه براى اين بود که تبصره اى باشد تا انسان ها بصيرت يابند و ذکرایى باشد تا آنان تذکر يابند. البته معلوم است تنها از انسان ها، بصيرت و تذکر آن افرادى به کار مى افتد، که زياد به سوى خدا رجوع مى کنند. «وَ نَزَّلْنَا مِنَ السّمَاءِ مَاءً مُّبَارَکاً فَأَنبَتْنَا بِهِ جَنَّاتٍ وَ حَبّ الحَْصِيدِ»: کلمه «سماء»، به معناى جهت بالا است، و منظور از «ماء مبارک»، باران است. و اگر آن را مبارک خوانده، بدين جهت است که خيرات آن به زمين و اهل زمين عايد مى شود. و منظور از «حبّ الحصيد»، حبّه و دانه درو شده است. و اضافه کلمه «حب» بر کلمه «حصيد»، از باب اضافه موصوف به صفت است، و معناى آيه روشن است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۵۱۰ «وَ النَّخْلَ بَاسِقَاتٍ لهََّا طلْعٌ نَّضِيدٌ»: کلمه «باسقات»، جمع «باسقه» است، که به معناى طويل و بلند بالا است و «نخل باسق»، يعنى درخت خرماى بلندقامت. و کلمه «طلع»، به معناى خرما در اولين اوان پيدايش آن است. و کلمه «نضيد»، به معناى «منضود» است. يعنى چيده شده و رديف شده روى هم. چون خرما بر درخت به همين صورت است، که گويى دانه دانه، روى هم چيده شده اند. و معناى آيه روشن است. «رِّزْقاً لِّلْعِبَادِ وَ أَحْيَيْنَا بِهِ بَلْدَةً مَّيْتاً کَذَلِک الخُْرُوجُ»: کلمه «رزق»، به معناى هر چيزى است که بقاء موجودى بدان ادامه يابد. و کلمه «رَِزقاً»، مفعولٌ له است. يعنى علت را بيان مى کند. مى فرمايد: ما اين باغ ها و اين دانه هاى درو شده و نخل هاى بلند بالا، با طلع هاى روى هم چيده را رويانديم، براى اين که رزقى باشد براى بندگان. پس کسى که اين نباتات را آفريد، تا بندگان را روزى دهد، با آن تدابير وسيع و محيّرالعقولى که در آن ها به کار برده ، داراى علمى بى نهايت و قدرتى است که از زنده کردن انسان ها بعد از مُردن - هرچند اجزايشان متلاشى و جسمشان در زمين گمُ شده باشد - عاجز نمى باشد. و جملۀ «وَ أحيَينَا بِهِ بَلدَة مَيتاً کَذَلِکَ الخُرُوج»، برهانى ديگر براى مسأله بعث و معاد است، غير از برهان قبلى. بلکه برهانى است که عليه ادعايى اقامه مى شود که منکران معاد صريحا آن ادعاء را نکرده بودند، بلکه از طى کلامشان استفاده مى شود و آن، اين است که اصلا زنده شدن مُردگان امکان ندارد. و در اين جمله، با اثبات امکان آن از راه نشان دادن نمونه اى که همان زنده کردن گياهان بعد از مُردن آن ها است، اثبات مى کند که پس چنين چيزى ممکن است. زيرا زنده کردن مُردگان، عينا مثل زنده کردن گياهان در زمين است، بعد از آن که مُرده و از رشد افتاده اند. ولى برهان قبلى معاد را از راه اثبات علم و قدرت خداى تعالى اثبات مى کرد، و استبعاد و تعجب کفار را رد مى نمود. و ما اين برهان را در ذيل همه آياتى که از راه زنده کردن زمين بعد از مُردنش، معاد را اثبات مى کرد، مکرر بيان کرده ايم. بر خواننده محترم لازم است که به ساير مجلدّات اين کتاب مراجعه کند. «کَذَّبَت قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ ... کُلٌُ کَذَّبَ الرُّسُلَ فحَقَّ وَعِيدِ»: اين آيه تهديد و انذارى است براى کفار، به خاطر اين که حق را بعد از اين که در دسترس شان قرار گرفت و آن را شناختند، از درِ عناد و لجاجت انکار کردند - که قبلا هم صحبتش شد. و همچنين سرگذشت اصحاب «رس»، در تفسير سوره فرقان و اصحاب «أيکه» - که همان قوم شعيب باشند - در سوره حجر و سوره شعراء و سوره ص، و داستان قوم «تُبَع» در سوره دخان گذشت. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۵۱۱ و در اين که فرمود: «کُلٌّ کَذّبَ الرُّسُلَ فَحَقّ وَعِيد»، اشاره اى است به اين که اصولا وعيد و تهديد به هلاکت هميشه هست، ولى وقتى در باره قومى منجر و حتمى مى شود که رسولان را تکذيب کنند. خداى تعالى مى فرمايد: «فَسِيرُوا فِى الأرضِ فَانظُرُوا کَيفَ کَانَ عَاقِبَةُ المُکَذّبِين». يعنى اين سرنوشت، سرنوشتى است عمومى، هر قومى چنين باشد، چنان سرنوشتى دارد. بحث روایتی: (رواياتى درباره کوه قاف) در الدر المنثور است که ابن ابى حاتم، از ابن عباس روايت کرده که گفت: خداى تعالى، در وراى اين زمين، دريايى خلق کرده محيط به زمين، و در پشت آن درياى محيط، کوهى است که به آن «کوه قاف» آسمان دنيا مى گويند، که آن دريا را پوشانده. و در ماوراى آن کوه، زمين ديگرى مثل همين زمين، ولى هفت برابر آن آفريده. و در ماوراى آن زمين، درياى محيطى به آن و در وراى آن دريا، کوهى ديگر به نام «قاف آسمان دوم» و محيط به آن دريا آفريد. و همچنين شمرد تا به هفت زمين و هفت دريا و هفت کوه و هفت آسمان رسيد. آنگاه گفت: و اين است معناى آيه «وَ البَحرُ يَمُدُّهُ مِن بَعدِهِ سَبعَةُ أبحُرٍ». و نيز در آن کتاب آمده که ابن منذر، ابن مردويه، ابوالشيخ و حاکم، از عبداللّه بن بريده روايت کرده اند که گفت: «ق»، کوهى است از زمرد که محيط به دنيا است، که دو طرف آسمان روى آن قرار دارد. باز در همان کتاب است که ابن ابى الدنيا - در کتاب عقوبات - و ابوالشيخ - در کتاب العظمه - از ابن عباس روايت کرده اند که گفت: خدا کوهى آفريده که نامش «قاف» است و سراسر عالم را فرا گرفته و ريشه هايش تا آن صخره اى که زمين روى آن است، فرو رفته، و چون خدا بخواهد شهر و قريه اى را دچار زلزله کند، به آن کوه دستور مى دهد تا ريشه هاى خود را تکان دهد - البته آن ريشه اى را که از کنار اين قريه عبور کرده، کوه هم آن ريشه خود را تکان مى دهد، و آن محل را مى لرزاند. از اين جهت است که يک جا زلزله مى شود، و جاى ديگر نمى شود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۵۱۲ مؤلف: قمى هم، به سند خود، از يحيى بن ميسره خثعمى، از امام باقر «عليه السلام»، نظير آن روايت را از عبداللّه بن بريده، و روايت ديگرى را که در معناى آن است، بدون ذکر سند، و بدون ذکر نام امام نقل کرده و فرموده: کوهى محيط به دنيا است که در وراى آن، يأجوج و مأجوج قرار دارند. و به هرحال، اين روايات به هيچ وجه قابل اعتماد نيستند، و امروز بطلان آن ها يا ملحق به بديهيات است و يا خود بديهى است. و در تفسير قمى، در ذيل جمله «فَقَالَ الکَافِرُونَ هذَا شَئٌ عَجِيب» گفته: اين آيه در باره اُبىّ بن خلف نازل شد، که به ابى جهل گفت: نزديک من بيا تا تو را از محمد «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» به شگفت آورم. آنگاه يک تکه استخوان در دست گرفت، آن را خُرد کرد، بعد گفت: اى محمد! تو معتقدى که اين استخوان زنده مى شود؟ اين جا بود که خداى تعالى فرمود: «بَل کَذّبُوا بِالحَقّ لَمّا جَاءَهُم فَهُم فِى أمرٍ مَرِيج». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۵۱۳ آيات ۱۵ - ۳۸ سوره «ق» أَ فَعَيِينَا بِالْخَلْقِ الاَوَّلِ بَلْ هُمْ فى لَبْسٍ مِّنْ خَلْقٍ جَدِيدٍ(۱۵) وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الانسانَ وَ نَعْلَمُ مَا تُوَسوِسُ بِهِ نَفْسُهُ وَ نحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ(۱۶) إِذْ يَتَلَقَّى الْمُتَلَقِّيَانِ عَنِ الْيَمِينِ وَ عَنِ الشمَالِ قَعِيدٌ(۱۷) مَّا يَلْفِظ مِن قَوْلٍ إِلّا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ(۱۸) وَ جَاءَت سکْرَةُ الْمَوْتِ بِالحَْقِّ ذَلِک مَا کُنتَ مِنْهُ تَحِيدُ(۱۹) وَ نُفِخَ فى الصّورِ ذَلِک يَوْمُ الْوَعِيدِ(۲۰) وَ جَاءَت کُلُّ نَفْسٍ مَّعَهَا سَائقٌ وَ شهِيدٌ(۲۱) لَّقَدْ کُنتَ فى غَفْلَةٍ مِّنْ هَذَا فَکَشفْنَا عَنک غِطاءَک فَبَصَرُک الْيَوْمَ حَدِيدٌ(۲۲) وَ قَالَ قَرِينُهُ هَذَا مَا لَدَىّ عَتِيدٌ(۲۳) أَلْقِيَا فى جَهَنَّمَ کُلَّ کفَّارٍ عَنِيدٍ(۲۴) مَّنَّاعٍ لِّلْخَيرِ مُعْتَدٍ مُّرِيبٍ(۲۵) الَّذِى جَعَلَ مَعَ اللَّهِ إِلَهاً ءَاخَرَ فَأَلْقِيَاهُ فى الْعَذَابِ الشّدِيدِ(۲۶) قَالَ قَرِينُهُ رَبَّنَا مَا أَطغَيْتُهُ وَ لَکِن کانَ فى ضلَالِ بَعِيدٍ(۲۷) قَالَ لا تخْتَصِمُوا لَدَىّ وَ قَدْ قَدَّمْتُ إِلَيْکُم بِالْوَعِيدِ(۲۸) مَا يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَىّ وَ مَا أَنَا بِظالَّمٍ لِّلْعَبِيدِ(۲۹) يَوْمَ نَقُولُ لِجَهَنَّمَ هَلِ امْتَلاْتِ وَ تَقُولُ هَلْ مِن مَّزِيدٍ(۳۰) وَ أُزْلِفَتِ الجَْنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ غَيرَ بَعِيدٍ(۳۱) هَذَا مَا تُوعَدُونَ لِکُلِّ أَوَّابٍ حَفِيظٍ(۳۲) مَّنْ خَشىَ الرَّحْمَانَ بِالْغَيْبِ وَ جَاءَ بِقَلْبٍ مُّنِيبٍ(۳۳) ادْخُلُوهَا بِسلَامٍ ذَلِک يَوْمُ الخُْلُودِ(۳۴) لهَُم مَّا يَشاءُونَ فِيهَا وَ لَدَيْنَا مَزِيدٌ(۳۵) وَ کَمْ أَهْلَکنَا قَبْلَهُم مِّن قَرْنٍ هُمْ أَشدُّ مِنهُم بَطشاً فَنَقَّبُوا فى الْبِلَادِ هَلْ مِن محِيصٍ(۳۶) إِنَّ فى ذَلِک لَذِکرَى لِمَن کانَ لَهُ قَلْبٌ أَوْ أَلْقَى السّمْعَ وَ هُوَ شهِيدٌ(۳۷) وَ لَقَدْ خَلَقْنَا السّمَاوَاتِ وَ الاَرْض وَ مَا بَيْنَهُمَا فى سِتَّةِ أَيَّامٍ وَ مَا مَسّنَا مِن لُّغُوبٍ(۳۸) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۵۱۴ «ترجمه آیات» مگر ما از آفريدن بارِ نخست عالَم خسته شديم؟ نه، همه اين حرف ها را مى دانند، ولى نسبت به خلقت جديد در قيامت شک دارند (۱۵). با اين که ما انسان را آفريديم و مى دانيم چه چيزهايى را دلش وسوسه مى کند و ما از رگ گردن، به او نزديکتريم (۱۶). (کافى است به ياد آرى اين معنا را که) دو مأمور ما، در طرف راست و چپ او نشسته، اعمال او را مى گيرند (۱۷). هيچ سخنى در فضاى دهان نمى آورد، مگر آن که در همان جا، مراقبى آماده است (۱۸). و سکرات مرگ، که قضاء حتمى خدا است، مى آيد و به انسان گفته مى شود: اين همان بود که براى فرار از آن حيله مى کردى (۱۹). و چون در صور دميده مى شود، به او مى گويند: اين است آن روزى که بدان تهديد مى شدى (۲۰). و هر فرد که به عرصه قيامت مى آيد، يک نفر از پشتِ سر، او را مى راند و يک نفر هم، گواه با او است(۲۱). به او گفته مى شود: اين وضع که مى بينى، در دنيا هم بود، اما تو از آن در پرده اى از غفلت بودى، ما امروز پرده ات را کنار زديم، اينک ديدگانت امروز تيزبين شده است (۲۲). فرشته موکّل بر او مى گويد: اينک نامه عمل او نزد من حاضر است (۲۳). (به آن دو خطاب مى رسد) به دوزخ اندازيد هر کافر معاند را (۲۴). و هر منّاع خير و متجاوز و هر کس که مردم را در راه هدايت متحيّر مى کرد (۲۵). همانى که با خدا، خدايى ديگر گرفته، پس داخل عذاب شديد بيفکنيدش ‍(۲۶). قرين او (شيطان) مى گويد: پروردگارا! من او را به طغيان وانداشتم، وليکن او خودش در ضلالتى بعيد بود(۲۷). (خطاب مى رسد) نزد من مخاصمه مکنيد، که من قبلا همه شما را هشدار داده بودم (۲۸). نزد من هيچ سخنى تبديل نمى پذيرند و من نسبت به بندگان، ستمکار نيستم (و اين عذاب، مولود عمل خود آنان است) (۲۹). روزى که به دوزخ مى گوييم: آيا پُر شدى و مى گويد: آيا باز هم هست؟ (۳۰) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۵۱۵ روزى که بهشت را به نزديک متقين مى آورند، به فاصله اى که دور نباشد (۳۱). اين است آنچه وعده اش را به شما و به هر توبه کارى که احکام او را حفظ مى کند، داده (۳۲). به هر کسى که به غيب از خداى رحمان بترسد و با قلبى بيايد که همواره به سوى خدا مراجعه مى کرده(۳۳). او را به سلامت داخل بهشت کنيد، امروز، روز جاودانه است (۳۴). و ايشان، نه تنها هرچه بخواهند، در اختيار دارند، بلکه چيزهايى در اختيارشان خواهد بود، که از حيطۀ خواستشان بيرون است (۳۵). و چه بسيار از امت ها که قبل از اينان هلاک کرديم، با اين که از اينان نيرومندتر بودند و به داعى فرار از نيستى، در بلاد ديگر رخنه مى کردند (۳۶). به درستى که در اين معنا، تذکرى است براى هر کس که فهم داشته و گوش فرا دهد و حاضر باشد (۳۷). و چگونه تذکر نباشد با اين که ما آسمان ها و زمين و آنچه را بين آن دو است، در شش روز بيافريديم و دچار خستگى هم نشديم (۳۸). «بیان آیات» آيه اولى از اين آيات، تتمۀ حجتى است که در آخر آيات قبلى بر علم و قدرت خداى تعالى اقامه کرده بود. و آن حجت عبارت بود از: خلقت آسمان ها و زمين، و آنچه در آن دو از خلائق و تدابير است. آن تدبيرهايى که کامل ترين تدبيرها و تمام ترين تدبيرها است. همه اين مذکورات، مربوط مى شد به خلقت نخستين و نشئۀ نخستين. آنگاه اين حجت را تکميل کرد با اشاره به اين جهت که: آيا مگر ما از آن خلقت نخستين خسته شديم؟ و از آن نتيجه مى گيرد که: آن خدايى که قادر بود عالَم را بدون الگو و براى اولين بار خلق کند، قادر است که در نشئه اى ديگر، با خلقتى جديدش بيافريند. و همان علمى که در خلقت نخستين داشت، در خلقت دوم نيز دارد. چون هر دو در خلقت مثل همه، وقتى برايش يکى از اين دو خلقت ممکن باشد، دومى هم ممکن است، و براى خلقت دومش، مانند اولش نمونه اى نمى خواهد، جز اين که بگويد: «باش». و همين کافى است که عالَم، بار ديگر موجود شود. «إنّمَا أمرُهُ إذَا أرَادَ شَيئاً أن يَقُولَ لَهُ کُن». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۵۱۶ آنگاه از بيان گذشته اعراض مى کند و مى فرمايد: با اين که هر دو خلقت مثل هم است، باز هم در باره خلقت جديد در شک اند. و سپس اشاره مى کند به خلقت نخستين انسان، و اين که خدا، حتى خطورات قلبى او را مى داند، و رقبایى بر او گمارده تا با دقيق ترين وجه مراقبتش کنند. آنگاه سکرات مرگ او را مى گيرد، و بعد از آن يا داخل بهشت مى شوند و يا داخل آتش. بعد براى بار دوم، به سرگذشت اقوام گذشته که آيات خدا و معاد را تکذيب کردند و دچار خشم الهى و عذاب انقراض گشتند، با اين که از شما مردم نيرومندتر بودند، اشاره نموده، مى فرمايد: همان خدايى که آنان را آن طور کيفر داد، قادر است شما را نيز کيفر کند. «أَ فَعَيِينَا بِالْخَلْقِ الاَوَّلِ بَلْ هُمْ فى لَبْسٍ مِنْ خَلْقٍ جَدِيدٍ»: کلمه «عى» که مصدر «عِيينَا» است - به طورى که راغب مى گويد - به معناى ناتوانى و کسالتى است که بعد از انجام کارى و يا سخنرانى عارض مى شود. وقتى مى گوييم: «أعيَانِى کَذَا»، و يا «عَييتُ بِکَذَا»، معناى اولى اين است که: فلان کار مرا خسته کرد. و دومى اين است که: من از فلان کار خسته شدم. و مراد از خلق اول، خلقت اين نشئه طبيعت با نظامى است که در آن جارى است، و يکى از انواع موجودات آن، خلقت همانا انسان است، البته انسان دنيايى. پس وجهى نيست در اين که ما نيز مانند «فخر رازى»، خلق اول را منحصر در خلقت آسمان ها و زمين بدانيم. همچنان که وجهى نيست که مانند بعضى ديگر از مفسران، آن را منحصر در خلقت انسان بدانيم و بگوييم: چون در ذيل آيه آمده که «کفار در اشتباهى از خلقت جديدند»، و خلقت جديد مربوط به انسان ها است، لذا «خلقت اول» هم، منحصر در انسان است. براى اين که خلقت جديد، شامل آسمان و زمين نيز مى شود، همچنان که فرموده: «يَومَ تُبَدّلُ الأرضُ غَيَر الأرضِ وَ السّماوَاتُ وَ بَرَزُوا لِله الوَاحِدِ القَهّار»، و خلقت جديد، به معناى خلقت نشئه جديد است که منظور از آن، نشئۀ آخرت است. و استفهام در آيه، انکارى است. رده:تفسیر المیزان