«سلطان» در اصل، از مادّه «سَلاطة» (بر وزن مقاله) به معنای قدرت بر مقهور ساختن دیگری، گرفته شده است. کلمه «سلطان» معنای اسم مصدری را دارد و به هر گونه «تسلط» اطلاق می شود، و به همین جهت به «دلیل» که باعث تسلط انسان بر دیگری است نیز «سلطان» گفته می شود.
و گاهی به صاحبان قدرت نیز «سلطان» گفته می شود; ولی در سوره «نساء»، «سلطان» به همان معنای دلیل و حجت است.
و از آنجا که دلیل و برهان، باعث پیروزی می شود، گاهی به آن «سلطان» گفته می شود. و در سوره «انعام» به همین معناست یعنی هیچ گونه دلیلی بر اجازه پرستش بت ها وجود ندارد و این در حقیقت مطلبی بود که هیچ بت پرستی نمی توانست آن را انکار کند; زیرا چنین دستوری باید از طریق عقل یا وحی و نبوت اعلام شود و هیچ یک از این دو وجود ندارد.
اما «سلطان» در سوره «یونس» از کلمه «دلیل»، هم پرمعناتر، و هم رساتر است; زیرا دلیل به معنای راهنما است، اما سلطان به معنای چیزی است که انسان را بر طرف مقابل مسلّط می سازد، و متناسب موارد بحث و مجادله و گفتگو، و اشاره به دلیل کوبنده است.
«سُلْطان» که به معنای تسلط است، گاهی در سلطه ظاهری و زمانی در سلطه منطقی به کار می رود. سلطه ای که مخالف را در بن بست قرار دهد، به گونه ای که هیچ راهی برای فرار نیابد!
به نظر می رسد «سلطان» در سوره «هود» در همان معنای دوم به کار رفته، و آیات، اشاره به معجزات روشن موسی است (مفسران احتمالات دیگری نیز درباره این دو کلمه داده اند).
درست است که «سُلْطان» به معنای چیزی است که مایه سلطه و پیروزی می گردد، ولی بعضی از مفسران، احتمال داده اند: «سلطان» در سوره «روم» به معنای فرشته ای است صاحب قدرت، که در این صورت تکلم به معنای حقیقی خواهد بود; یعنی ما فرشته ای که پیام آور شرک باشد، برای آنها نفرستادیم، تا با آنها در این زمینه سخن گوید. ولی تفسیر اول روشن تر است.
=== قاموس قرآن ===
دلیل و غلبه که عبارت اخرای تسلّط است [یونس:68]. شما را به اینکه میگوئید دلیلی نیست آیا به خدا نسبت میدهید آنچه را که نمی دانید. و مثل [حجر:42]. که در این آیه نیز به معنی تسلّط و غلبه است. دلیل و حجّت را از آن سلطان گویند که سبب غلبه و تسلّط است. دقّت در موارد استعمال سلطان نشان میدهد و دلیل به کار رفته است. سلطان گاهی در معجزه به کار رفته به عنوان آنکه سبب تسلط است نحو [مؤمنون:45]. «سُلْطانٍ مُبینٍ» بیان آیات است که معجزهها بوده باشد. * [اعراف:71]. این تعبیر در چنر جمله آیه 40 یوسف و 23. نجم آمده است. مراد آن است که این نام گذاری و بتها را معبود خواندن و آنها را دارای اثر و تصرف و تقرّب دانستن از جانب شما و پدرانتان است و خداوند به وسیله پیامبران در این باره دلیلی نازل نکرده و نفرموده که بتها تقرّب آورند. مراد از «اَسْماء» آن است مه اینها نام خالی اند و حقیقت ندارند و این که میگوئید: بت معبود و مقرّب است لفظ پوچی بیش نیست. تسلط شیطان * [ابراهیم:22]. این سخن شیطان است که روز قیامت باغوا شدگان خواهد گفت بعنی: من بر شما تسلّطی نداشتم مگر آنکه من خواندم و شما دعوتم را پذیرفتید، پس مرا ملامت نکنید که چرا خواندم چون کار من آن بود و خودتان را ملامت کنید که چرا از من قبول کردید؟. مراد از سلطان تسلّطی است که شیطان بتواند مردم را به گناه مجبور کند. به صریح آیه شیطان چنین قدرتی ندارد و قدرت شیطان همان وسوسه و دعوت صرف است که در صورت اهمیّت ندادن منکوب خواهد شد. از این کلام و آیات دیگر که در زمینه است روشن خواهد شد. که قدرت او یکجانبه است و در صورت قبول مردم، مؤثّر میشود. [سباء:20-21]. مراد از سلطان در این آیه به قرینه آیه سابق همان تسلّط بر دعوت و وسوسه است میفرماید: شیطان از جانب خود این قدرت را هم نداشت و ما به او تفویض کردیم تا روشن کنیم کدام شخص به آخرت ایمان میآورد و کدام در شک است و اهمیّت نداده و از دعوت شیطان پیروی میکند و به تصریح این آیه تسلّط شیطان یک آزمون است. و ایضاً روشن میکند که ظنّ شیطان درباره اطاعت از وی درست در آمده است. * [حجر:39-42]. از این آیات نیز روشن است که تسلّط شیطان فقط بر تزیین اعمال قبیح است که در اثر آن مردم اغوا میشوندو ظاهراً غرض مفی چنین تسلّطی است و گرنه عباد مخلصین را نیز دعوت میکند ولی دعوت و تزیین او کارگر نمیشود. شیطان در این آیه فقط عباد خالص رااستثنا کرده که عبارت از انبیاء و ائمه و اوصیااند ولی ظاهر «اِنَّ عِبادی لَیْسَ لَکَ عَلَیْهِمْ سُلْطانٌ» آن است که تسلّط بر بندگان مؤمن نیز ندارد و آنها هم از وی پیروی نمیکنند و در صورت اشتباه فوراً جبران مینماید [اعراف:201]. مورد تصدیق قرآن در تسلّط شیطان فقط «اِلّا مَنِ اتَّبَعَکَ مِنَ الْغاوینَ» است [نحل:98-100]. آنانکه ایمان آورده و کار خود ره به خدا واگذار نمودهاند شیطان را بر آنهاتسلّطی و دعوتی که سبب اغوا شود نیست. در سوره اسراء نیز مقداری از دعوت و اغواء را بیان فرموده سپس میفرماید: [اسراء:65]. رجوع شود به «شیطان». * [حاقة:29]. در مجمع از زجاج نقل کرده کهها در این کلمه برای وقف است یعنی حجّت و دلیل و یا تسلّطی که در دنیا داشتم از من فوت شد و رفت. نا گفته نماند سلطان در قرآن فقط به دو معنای دلیل و تسلّط آمده و در معنای دلیل و تسلّط آمده و در معنای شاه، خلیفه، والی، فرمانده به کار نرفته است. جوهری تصریح میکند که ان در این معنی جمع بسته نمیشود زیرا که جاری مجرای مصدر است . اطلاق آن بر حکومت و خلیفه و فرمانده به اعتبار تسلّطی است که آنهادارند چنانکه در نهج البلاغه و صحیفه سجّدیه و غیره آمده است. جمع آن به این اعتبار سلاطین است در اقرب گفته: اطلاق سلطنت بر حکومت و پادشاهی از کلام مولدین است.
گفت: «پلیدی و غضب پروردگارتان، شما را فرا گرفته است! آیا با من در مورد نامهایی مجادله میکنید که شما و پدرانتان 0بعنوان معبود و خدا، بر بتها) گذاردهاید، در حالی که خداوند هیچ دلیلی درباره آن نازل نکرده است؟! پس شما منتظر باشید، من هم با شما انتظار میکشم! (شما انتظار شکست من، و من انتظار عذاب الهی برای شما!)»
گفتند: «خداوند فرزندی برای خود انتخاب کرده است»! (از هر عیب و نقص و احتیاجی) منزه است! او بینیاز است! از آن اوست آنچه در آسمانها و آنچه در زمین است! شما هیچگونه دلیلی بر این ادعا ندارید! آیا به خدا نسبتی میدهید که نمیدانید؟!
این معبودهایی که غیر از خدا میپرستید، چیزی جز اسمهائی (بیمسمّا) که شما و پدرانتان آنها را خدا نامیدهاید، نیست؛ خداوند هیچ دلیلی بر آن نازل نکرده؛ حکم تنها از آن خداست؛ فرمان داده که غیر از او را نپرستید! این است آیین پابرجا؛ ولی بیشتر مردم نمیدانند!
و شیطان، هنگامی که کار تمام میشود، میگوید: «خداوند به شما وعده حق داد؛ و من به شما وعده (باطل) دادم، و تخلّف کردم! من بر شما تسلّطی نداشتم، جز اینکه دعوتتان کردم و شما دعوت مرا پذیرفتید! بنابر این، مرا سرزنش نکنید؛ خود را سرزنش کنید! نه من فریادرس شما هستم، و نه شما فریادرس من! من نسبت به شرک شما درباره خود، که از قبل داشتید، (و اطاعت مرا همردیف اطاعت خدا قرار دادید) بیزار و کافرم!» مسلّماً ستمکاران عذاب دردناکی دارند!
همانها که در آیات خدا بیآنکه دلیلی برایشان آمده باشد به مجادله برمیخیزند؛ (این کارشان) خشم عظیمی نزد خداوند و نزد آنان که ایمان آوردهاند به بار میآورد؛ این گونه خداوند بر دل هر متکبّر جبّاری مُهر مینهد!»
کسانی که در آیات خداوند بدون دلیلی که برای آنها آمده باشد ستیزهجویی میکنند، در سینههایشان فقط تکبّر (و غرور) است، و هرگز به خواسته خود نخواهند رسید، پس به خدا پناه بر که او شنوا و بیناست!
اینها فقط نامهایی است که شما و پدرانتان بر آنها گذاشتهاید (نامهایی بیمحتوا و اسمهایی بی مسمّا)، و هرگز خداوند دلیل و حجتی بر آن نازل نکرده؛ آنان فقط از گمانهای بیاساس و هوای نفس پیروی میکنند در حالی که هدایت از سوی پروردگارشان برای آنها آمده است!