تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
وَ الضُّحى «1» وَ اللَّيْلِ إِذا سَجى «2» ما وَدَّعَکَ رَبُّکَ وَ ما قَلى «3» وَ لَلْآخِرَةُ خَيْرٌ لَکَ مِنَ الْأُولى «4»
وَ لَسَوْفَ يُعْطِيکَ رَبُّکَ فَتَرْضى «5» أَ لَمْ يَجِدْکَ يَتِيماً فَآوى «6» وَ وَجَدَکَ ضَالاًّ فَهَدى «7» وَ وَجَدَکَ عائِلاً فَأَغْنى «8» فَأَمَّا الْيَتِيمَ فَلا تَقْهَرْ «9»
وَ أَمَّا السَّائِلَ فَلا تَنْهَرْ «10» وَ أَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّکَ فَحَدِّثْ «11»
ترجمه
سوگند بوقت بلند شدن آفتاب
و بشب وقتى که مستقرّ گردد تاريکى آن
ترک ننمود تو را پروردگار تو و دشمن نداشت تو را
و هر آينه آخرت بهتر است براى تو از دنيا
و هر آينه بعد از اين عطا ميکند بتو پروردگارت پس خشنود ميشوى
آيا نيافت تو را يتيم پس مأوى داد
و يافت تو را گمشده پس راهنمائى کرد
و يافت تو را عيالمند پس بى‌نياز نمود
و امّا طفل يتيم را پس مورد قهر قرار مده
و امّا سائل و گدا را پس بدرشتى محروم منما
و امّا بنعت پروردگارت پس سخنرانى کن.
تفسير
خداوند متعال سوگند ياد فرموده بوقت بلند شدن آفتاب که بهترين اوقات روز است براى انجام امور و وقت اعتدال هوا در تابستان و زمستان است و بشب در وقتى که کامل و مستقرّ گردد تاريکى آن و مخفى شوند مبصرات از انظار و ساکن گردند مردم از رفتار براى آنکه قطع ننموده است وحى خود را از پيغمبر اکرم مانند کسيکه وداع نمايد با کسى و ترک کند روابط خود را با او و ودعک بتخفيف بمعناى ترکک نيز قرائت شده و در مجمع آنرا از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم نقل نموده و نيز بغض و عداوتى با آنحضرت پيدا ننموده است چون در جوامع نقل نموده که وحى چندى به پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم نرسيد پس مشرکين گفتند خداى
جلد 5 صفحه 401
محمد صلّى اللّه عليه و آله و سلّم با او وداع نموده و عداوت ورزيده پس اين سوره نازل شد و قمّى ره از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که اول سوره‌اى که بر پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم نازل شد اقرء باسم ربّک الّذى خلق بود پس تأخير افتاد در تشرّف جبرئيل و نزول قرآن و خديجه عليها السلام عرض کرد شايد خداوند ترک فرموده تو را و لذا نميفرستد نزد تو پس نازل نمود خداوند ما ودّعک ربّک و ما قلى و بعد از اين مژده داده به پيغمبر خود که هر آينه اواخر امر دعوت او بهتر و با پيشرفت مقرون‌تر است براى او از اوائل آن يا آخرت براى او بهتر از دنيا است و هر آينه خداوند بقدرى در آخرت باو عطا فرمايد از بهشت چنانچه قمى ره نقل نموده و از قبول شفاعت نسبت باهل توحيد چنانچه از محمد حنفيّه نقل شده تا راضى شود و در مجمع از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که راضى ميشود جدّ من بآنکه باقى نماند در آتش موحّدى و نيز از آن حضرت نقل نموده که يک روز پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم وارد شد بر حضرت فاطمه عليها السلام و در بر او کسائى بود از پشم شتر و آسيا ميکرد بدست خود و شير ميداد طفل خود را و چون پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم آن حال را مشاهده فرمود ديدگانش پر از اشک شد و فرمود اى دختر من سبقت گير بتلخى دنيا براى شيرينى آخرت و خداوند نازل فرموده بر من و لسوف يعطيک ربّک فترضى و بعد از اين بيان فرموده نعمت‌هاى خود را که از اول عمر باو انعام فرموده و کاشف از محبوبيّت ديرين آن حضرت نزد خداوند است باين تقريب که آيا نيافت خداوند تو را يتيم و بى‌پدر از وقت ولادت و بى‌مادر پس از چند سال پس جاى داد تو را در حجر جدّت عبد المطّلب و پس از وفات او در تحت کفالت عمّت ابو طالب که برادر ابو ينى پدرت عبد اللّه است و تا آخر عمر با کمال عزت و تمام قدرت از تو نگهدارى و حمايت نموده و مينمايد و يافت تو را گمشده از دايه‌ات حليمه سعديّه در راه مکّه وقتى که ميخواست رد کند تو را بجدت پس هدايت فرمود تو را و رسانيد بآن بزرگوار تو را چنانچه مورّخين نقل نموده‌اند و يافت تو را فقير پس بى‌نياز نمودت بمال خديجه محترمه که تمام ثروت فوق العاده خود را در تحت اختيار تو قرار داد ميخواهد بفرمايد همين طور که تا کنون مشمول عنايات ما بودى بعد از اين هم خواهى بود آنچه ذکر شد معانى ظاهرى آيات اخيره است ولى عياشى ره از امام رضا عليه السّلام نقل
جلد 5 صفحه 402
نموده که مراد از يتيم فرد بى مثل در ميان مخلوق است که خداوند مردم را در پناه او جاى داده و مراد از ضالّ گمشده از قومى است که معرفت بمقام و فضل او نداشتند پس هدايت فرمود خداوند آنها را باو و مراد از عائل نگهدار و سرپرست اقوامى است که نگهدارى و سرپرستى نمود از آنها بعلم و دانش پس بى‌نياز فرمود آنان را خداوند بوجود او و قمى ره اين معنى را از يکى از صادقين عليهما السلام نقل نموده و نيز نقل نموده که مراد از يتيم بى‌مثل است و لذا درّ را يتيم خوانده‌اند چون مانند ندارد و مراد از بى‌نياز نمودن خدا آن حضرت را بى‌نيازى او بسبب وحى است از آنکه بپرسد از کسى چيزى را و در حديث عيون از حضرت رضا عليه السّلام و وجدک عائلا فاغنى باستجابت دعا تفسير شده و بعضى بى‌نيازى آن حضرت را بقناعت و مقام رضاى او تفسير نموده‌اند و اقوال ديگرى هم در اين مقام از مفسّرين نقل شده که چون منطبق با ظاهر آيات و روايات نبود حقير ذکر ننمودم و در تعقيب اين آيات براى گوشزد مردم خداوند حبيب خود را مخاطب قرار داده ميفرمايد پس امّا يتيم را مقهور و مظلوم در نفس و مال منما و تعدّى و تجاوز و ستم در حق او روا مدار و چنانچه گفته‌اند اين عادت عرب بوده و پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بعمل خود که بسيار به ايتام احسان و محبت و نوازش ميفرمود و بتوصيه و سفارشى که مکرر در باره آنها بمسلمانان فرمود اين خوى زشت را از ميان آنها برطرف فرمود و امّا سائل و گدا را مطرود و رانده از درگاه منما و درشتى با او مکن چون بايد محروم نشود اگر چه بنصف خرما باشد و در صورت عدم تمکّن بنرمى و ملاطفت بايد از او جواب گوئى کرد و عذر خواهى نمود چنانچه مستفاد از روايات است و بعضى گفته‌اند مراد آن است که جواب سؤال از مسئله علمى را بده و امّا بنعمت پروردگارت که در اين سوره براى تو تعداد شده و ساير نعم الهى که شامل حال تو شده از مقام نبوّت و ولايت و امامت و قرآن و احکام و اخلاق حسنه و صفات فاضله خبر ده و شکر گزار باش و آشکار کن آنرا و مخفى منما چون اظهار نعمت شکر منعم و اخفاء آن کفران نعمت است و در روايات باين مضامين و به اظهار دين حق و بيان احکام اسلام و عطاياى الهى نسبت بآن حضرت و امثال اينها تفسير شده است و ثواب قرائت اين سوره هم در ذيل سوره الشمس گذشت و الحمد للّه على نعمه و آلائه.
جلد 5 صفحه 403