تفسیر روان جاوید

تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى) بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ‌ وَ اللَّيْلِ إِذا يَغْشى‌ «1» وَ النَّهارِ إِذا تَجَلَّى «2» وَ ما خَلَقَ الذَّکَرَ وَ الْأُنْثى‌ «3» إِنَّ سَعْيَکُمْ لَشَتَّى «4» فَأَمَّا مَنْ أَعْطى‌ وَ اتَّقى‌ «5» وَ صَدَّقَ بِالْحُسْنى‌ «6» فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْيُسْرى‌ «7» وَ أَمَّا مَنْ بَخِلَ وَ اسْتَغْنى‌ «8» وَ کَذَّبَ بِالْحُسْنى‌ «9» فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْعُسْرى‌ «10» وَ ما يُغْنِي عَنْهُ مالُهُ إِذا تَرَدَّى «11» إِنَّ عَلَيْنا لَلْهُدى‌ «12» وَ إِنَّ لَنا لَلْآخِرَةَ وَ الْأُولى‌ «13» فَأَنْذَرْتُکُمْ ناراً تَلَظَّى «14» لا يَصْلاها إِلاَّ الْأَشْقَى «15» الَّذِي کَذَّبَ وَ تَوَلَّى «16» وَ سَيُجَنَّبُهَا الْأَتْقَى «17» الَّذِي يُؤْتِي مالَهُ يَتَزَکَّى «18» وَ ما لِأَحَدٍ عِنْدَهُ مِنْ نِعْمَةٍ تُجْزى‌ «19» إِلاَّ ابْتِغاءَ وَجْهِ رَبِّهِ الْأَعْلى‌ «20» وَ لَسَوْفَ يَرْضى‌ «21» ترجمه‌ سوگند بشب وقتى که بپوشاند و بروز وقتى که آشکار گردد و بآنکه آفريده نر و ماده را همانا کوشش شما هر آينه مختلف و پراکنده است‌ پس امّا کسيکه عطا نمود و پرهيز کرد و تصديق نمود بمعارف حقّه‌ پس زود باشد که ميسّر نمائيم براى او طريقه آسان را و امّا کسيکه بخل ورزيد و بى‌نياز پنداشت خود را و تکذيب نمود بمعارف حقّه‌ پس زود باشد که ميسّر نمائيم براى او رويّه دشوار را و دفع عذاب نميکند از او مال او وقتى که هلاک شود همانا بر عهده ما هر آينه راهنمائى است‌ و همانا از آن ما است آخرت و دنيا پس بيم ميدهم شما را از آتشى که زبانه ميکشد در نيايد در آن مگر بدبخت‌ترين مردم‌ آنکه تکذيب نمود و روى گردانيد و زود باشد که دور گردانيده شود از آن پرهيزکارترين مردم‌ آنکه ميدهد مال خود را و پاک ميکند خويش را با آنکه نيست از براى کسى در نزد او نعمتى که جزا داده شود مگر آنکه ميدهد براى طلب ثواب پروردگار خود که برتر و بالاتر است‌ و هر آينه زود باشد که خشنود شود. تفسير خداوند متعال در اين سوره شريفه قسم ياد فرموده بشب وقتى که‌ جلد 5 صفحه 397 بپوشاند آفتاب و نور آن و مبصرات را و بروز وقتى که تجلّى و ظهور پيدا کند بزوال تاريکى شب و بآنچنان کسيکه خلق فرمود مرد و زن و نر و ماده حيوانات را و بنابر اين کلمه ما بمعناى الّذى است چنانچه قمّى ره فرموده و در مجمع از امام صادق عليه السّلام و خلق الذّکر و الانثى بدون ما نقل نموده و نسبت داده آن قرائت را به پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و امير المؤمنين عليه السّلام و بنابر اين شايد مراد سوگند بخلقت مرد و زن باشد و آنچه براى آن قسم ياد شده آنست که هدف مردم در زندگى مختلف و سعى و کوشش آنها در دنيا متفرّق و پراکنده در جهات متشتّته است بعضى در فکر جمع مالند و بعضى در صدد جاه و جلال و بعضى در بند خوشى و حال و بعضى در مقام تحصيل رضاى خداوند متعال و فراغت بال از جهت مئال و قمّى ره نقل فرموده که مراد آنست که بعضى از شما سعى ميکند در خير و بعضى از شما سعى ميکند در شرّ پس امّا کسيکه عطا نمود و انفاق کرد در راه رضاى خدا و پرهيز کرد از معاصى و تصديق نمود باعتقادات حسنه از توحيد و عدل و نبوّت و امامت و معاد روز قيامت پس در آتيه آسان مينمائيم براى او بتوفيق خود پيروى از احکام طريقه حقّه سهل و آسان را و امّا کسيکه بخل نمود و خسّت بروز داد و از انفاق در راه خدا مضايقه کرد و خواست مستغنى شود بمال از رحمت ذو الجلال و تکذيب نمود معارف و عقائد حسنه را پس واگذاريم بسلب توفيق او را بحال خود تا در آتيه آسان شود براى او پيروى از شهوات باقتضاء طبعش و بيفتد در مشکلات بتقليد و تبعيت از شيطان و هواى نفسش و پر واضح است که بى‌نياز نميکند او را مالش از رحمت خدا وقتى بميرد يا بيفتد در جهنّم و قمّى ره نقل نموده که نازل شد در باره مردى از انصار که درخت خرمائى داشت در خانه مردى و داخل ميشد در آن خانه بدون اذن پس آن مرد شکايت نمود به پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و آن حضرت بصاحب درخت فرمود درخت خرماى خود را بمن بفروش بدرخت خرمايى در بهشت آن مرد قبول ننمود حضرت فرمود بمن بفروش بحديقه‌ئى يعنى باغ مخصوصى در بهشت گفت حاضر نيستم و رفت پس برخورد به او أبو دحداح و خريد از او آن درخت را و آمد نزد پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و عرضه داشت يا رسول اللّه بگير از من آن درخت را و عطا فرما بمن آن باغ را که باو وعده فرمودى و قبول نکرد پس پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود براى تو است در جلد 5 صفحه 398 بهشت باغها و باغهائى پس نازل فرمود خدا در شأن أبو دحداح فأمّا من أعطى و اتّقى و صدّق بالحسنى فسنيسّره لليسرى و اين معنى در بعضى از روايات ديگر با اختلافاتى ذکر شده که نقلش مهمّ نيست و در کافى و جوامع از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که امّا کسيکه عطا کرد از آنچه داد او را خدا و پرهيزکار شد و تصديق نمود بحسنى يعنى بآنکه خداوند بعوض يکى ده تا صد هزار و بيشتر عطا ميفرمايد فسنيسّره لليسرى يعنى اراده نميکند چيزى از خير را مگر آنکه آسان ميکند خدا براى او و امّا کسى که بخل نمود بچيزيکه خدا باو داده و تکذيب نمود بحسنى يعنى بآنکه خدا بعوض يکى ده تا صد هزار ميدهد فسنيسّره للعسرى يعنى اراده نميکند چيزى از شرّ را مگر آنکه آسان ميشود براى او و ما يغنى عنه ماله اذا تردّى قسم بخدا از کوه نمى‌افتد و نه از ديوار و نه در چاه ولى مى‌افتد در آتش جهنّم و در مناقب از آن حضرت نقل نموده که امّا کسيکه عطا کرد و پرهيزکار شد و ترجيح داد سائل را بر خود در وقتى که حاجت داشت ببذل قوتش و روزه گرفت تا وفا کرد بنذر خود و تصدق داد بانگشترى خود در حال رکوع و ترجيح داد مقداد را در وقت عسرت بر خود ببذل دينار و تصديق نمود بحسنى که بهشت و ثواب خدا است پس آسان فرمود خداوند براى او هر خير و ثوابى را تا آنکه قرار داد او را پيشوا در خيرات و مقتدا و پدر ائمه و موفق بتوفيقات الهى و معلوم است که مقصود بيان آنست که فردا کمل در اين صفات مولاى متقيان بوده و فردا کمل پاداش الهى هم نصيب او شده خداوند بما هم نصيبى از تبعيّت او عنايت فرمايد و اخيرا ميفرمايد آنچه بعهده ما است هر آينه هدايت و راهنمائى بخير است به بيان چنانچه قمّى ره نقل فرموده و آنچه بعهده شما است پيروى و تبعيّت از دستور و دنيا و آخرت هم از آن ما است بهر کس هر چه بخواهيم از هر دو ميدهيم بشرط قابليّت و از دولت ما چيزى کاسته نميشود و تخويف و انذار فرموده متخلّفين را بآتش مخصوصى که زبانه ميکشد و آنان را بخود ميکشاند و فرموده داخل نميشود در آن مگر شقى‌ترين افراد که ظاهرا کافر بخيل مغرور بمال و جاه باشد که تکذيب نموده بقول و عمل خود خدا و پيغمبر و امام و مواعيد ايشانرا و پشت کرده بکليّه احکام الهى و در روايات بصاحب آن درخت خرما که بخل نمود جلد 5 صفحه 399 در معامله با پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و بفلان کس که تکذيب نمود پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم را در تعيين امير المؤمنين عليه السّلام بخلافت و روى گرداند از ولايت تفسير شده و در اين روايت که از امام صادق عليه السّلام است ذکر شده که در جهنّم واديى ميباشد که در آن آتشى است که داخل نميشوند در آن مگر دشمنان آل اطهار و بعضى از آتشها کمتر از بعض ديگر است و در آتيه دور کرده ميشود از آتش پرهيزکارترين خلق آنچنان کسى که ميدهد مالش را و پاک ميکند نفس خود را از بخل با آنکه نيست نزد او براى احدى نعمتى که بخواهد پاداش آنرا بدهد يعنى مقصودش از بذل مال آن نيست که بکسى عوض حقى بدهد و نميدهد مال خود را بغرضى مگر بغرض تحصيل و طلب قرب و خشنودى ذات اقدس پروردگار برتر و بالاتر خود و بنابر اين استثناء متصل و مفرّغ است و محتمل است منقطع باشد يعنى لکن ميدهد براى طلب رضاى خدا و خالصا لوجه اللّه و بعد از داخل شدن در بهشت هر آينه خشنود و راضى ميشود از عمل خود و پاداش خداوند و در روايات اين شخص بابو الدّحداح تفسير شده و بعضى اشقى و اتقى را عبارت از شقى و تقى دانسته‌اند و اللّه اعلم و ثواب قرائت اين سوره در ذيل سوره سابقه گذشت و الحمد للّه و سلام على عباده الذّين اصطفى‌ جلد 5 صفحه 400