تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
إِنَّ يَوْمَ الْفَصْلِ کانَ مِيقاتاً «17» يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَتَأْتُونَ أَفْواجاً «18» وَ فُتِحَتِ السَّماءُ فَکانَتْ أَبْواباً «19» وَ سُيِّرَتِ الْجِبالُ فَکانَتْ سَراباً «20» إِنَّ جَهَنَّمَ کانَتْ مِرْصاداً «21»
لِلطَّاغِينَ مَآباً «22» لابِثِينَ فِيها أَحْقاباً «23» لا يَذُوقُونَ فِيها بَرْداً وَ لا شَراباً «24» إِلاَّ حَمِيماً وَ غَسَّاقاً «25» جَزاءً وِفاقاً «26»
إِنَّهُمْ کانُوا لا يَرْجُونَ حِساباً «27» وَ کَذَّبُوا بِآياتِنا کِذَّاباً «28» وَ کُلَّ شَيْ‌ءٍ أَحْصَيْناهُ کِتاباً «29» فَذُوقُوا فَلَنْ نَزِيدَکُمْ إِلاَّ عَذاباً (30)
ترجمه
همانا روز جدائى ميباشد وعده گاه
روزى که دميده ميشود در صور پس ميآئيد دسته دسته
و گشوده شود آسمان پس بوده باشد درها
و روان کرده شوند کوهها پس گردند مانند سراب
همانا جهنّم ميباشد کمينگاه
براى سرکشان جاى بازگشت
درنگ کنندگانند در آن روزگارهائى
نميچشند در آن خنکى و نه مشروبى
مگر آب جوشان و چرک جراحتها
کيفرى موافق کردارشان
همانا آنها احتمال نميدهند حسابى را
و تکذيب کردند آيات ما را تکذيب کردنى
و همه چيز را ضبط نموديم آنرا بنوشتن
پس بچشيد پس نمى‌افزائيم هرگز بر شما مگر عذاب را.
تفسير
خداوند متعال بعد از ذکر آيات قدرت و نعمت بى‌منتهاى خود ميفرمايد همانا روز قيامت که روز جدا شدن حق از باطل است حق است و نبايد در آن اختلاف شود چون قدرت خدا بيش از اينها است و کسيکه مردمى را خلق و وسائل آسايش آنانرا مهيّا نموده دو مرتبه هم ميتواند بنمايد و آنروز ميقات و وقت مقرّر الهى است براى حساب و جزاى بندگان که دنيا در آنروز بآخر ميرسد و بزندگانى مردم در اينعالم خاتمه داده ميشود و آنروزى است که اسرافيل در دفعه دوم ميدمد در صور پس شما مردم زنده و فوج فوج و دسته دسته در پيشگاه الهى حاضر ميگرديد در مجمع از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم نقل نموده که در جواب سؤال از اين آيه فرمود که ده دسته از امّت من از مسلمانان جدا شوند بعضى بصورت بوزينگان باشند و آنها نمّا مانند و بعضى بصورت خوکان و آنها حرام خوارانند و پاره‌اى نگونسار بمحشر کشيده ميشوند و آنان ربا خوارانند و جمعى کور تردّد مينمايند و آنها جور کنندگانند و فرقه‌اى لال و کرند و آنها کسانى هستند که
جلد 5 صفحه 333
عجب به اعمال خود مينمودند و جماعتى ميجوند زبان بيرون افتاده خودشان را و ريم و چرک از دهانشان سرازير است و موجب نفرت اهل محشر ميشوند و آنها دانشمندان و حکم کنندگانى هستند که اقوالشان با اعمالشان مخالف است و بعضى دست و پا بريده باشند و آنان کسانى هستند که همسايه آزارى مينمايند و پاره‌اى بدار آتشين آويخته شده‌اند و آنها کسانى هستند که نزد پادشاهان از مردم سعايت مينمايند و بعضى از مردار بدبوترند و آنها شهوت‌رانان و کسانى هستند که حقوق الهيّه را ادا نمينمايند و پاره‌اى با جبّه‌هاى چسبنده بر بدن از قطران وارد شوند و آنها اهل تکبّر و بزرگ منشى ميباشند و آسمان شکافته ميگردد و راههائى براى نزول ملائکه در آن باز ميشود و قمّى ره نقل فرموده که درهاى بهشت باز ميگردد و کوهها از جاى خودشان کنده و پراکنده ميگردند و مانند سراب که از دور در بيابان بنظر مى‌آيد که آب است بنظر ميآيند که کوهند ولى نيستند و جهنّم کمينگاهى است براى اهل معصيت که مأمورين آن مترصد گرفتن آنانند واحدى از آنها را بحال خودشان واگذار نمينمايند و آن مرجع و مأوى و جايگاه اخير اهل طغيان و تجاوز از حدود الهى است و درنگ کنندگانند در آن روزگارهاى دراز و سالهاى متمادى که هر روز آن بقدر هزار سال دنيا است چون احقاب جمع حقب است که بمعناى روزگار و سال و سالها است و اخبار در تعيين آن در يک سال و هشتاد سال و شصت و اند سال و در آنکه مراد دوام يا انقطاع باشد مختلف شده است و ظاهرا اين آيه بهيچ يک دلالت ندارد ولى آيات آتيه مؤيّد دوام است و نمى‌چشند و نيابند در جهنّم چيز خنکى را اگر چه هواى لطيف باشد که موجب تخفيف حرارت آنها گردد و قمّى ره فرموده مراد از برد خواب است و نمى‌چشند مشروبى از مشروبات را مگر آب جوشان و ريم و چرک جارى از بدن جهنّميان و تفسير آن در سوره ص گذشت اين جزا موافق و مطابق با عقائد و اعمال آنها است و زيادتر از ميزان استحقاق آنها نيست چون آنان در دنيا معتقد بحساب و جزا نبودند و احتمال چنين روزى را نميدادند و تکذيب نمودند آيات قرآنيّه و آيات الهيّه را که انبيا و اوليا باشند تکذيب نمودنى آشکار و اين بزرگترين گناهان است که
جلد 5 صفحه 334
مغفور نخواهد شد و موجب خلود در آتش است و ما هر چيز و هر گناه و مقدار جزاء آنرا در لوح محفوظ ثبت و ضبط نموده‌ايم و بکفّار ميگوئيم پس بچشيد عذاب جهنّم را و بدانيد که هرگز نخواهيم افزود از براى شما چيزى مگر عذابى بر عذاب شما.