تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ ما ظَلَمْناهُمْ وَ لکِنْ کانُوا هُمُ الظَّالِمِينَ (76) وَ نادَوْا يا مالِکُ لِيَقْضِ عَلَيْنا رَبُّکَ قالَ إِنَّکُمْ ماکِثُونَ (77) لَقَدْ جِئْناکُمْ بِالْحَقِّ وَ لکِنَّ أَکْثَرَکُمْ لِلْحَقِّ کارِهُونَ (78) أَمْ أَبْرَمُوا أَمْراً فَإِنَّا مُبْرِمُونَ (79) أَمْ يَحْسَبُونَ أَنَّا لا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَ نَجْواهُمْ بَلى وَ رُسُلُنا لَدَيْهِمْ يَکْتُبُونَ (80)
قُلْ إِنْ کانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ (81) سُبْحانَ رَبِّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ (82) فَذَرْهُمْ يَخُوضُوا وَ يَلْعَبُوا حَتَّى يُلاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذِي يُوعَدُونَ (83) وَ هُوَ الَّذِي فِي السَّماءِ إِلهٌ وَ فِي الْأَرْضِ إِلهٌ وَ هُوَ الْحَکِيمُ الْعَلِيمُ (84) وَ تَبارَکَ الَّذِي لَهُ مُلْکُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ ما بَيْنَهُما وَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (85)
ترجمه
و ستم نکرديم آنها را ولى بودند آنها ستمکاران
و ندا کنند اى مالک بخواه تا حکم کند بر ما بمرگ پروردگار تو گويد همانا شما درنگ کنندگانيد
بتحقيق آورديم براى شما حق را ولى بيشتر شما حقّ را ناخوش دارندگانيد
بلکه محکم گردانيدند امرى را پس همانا ما محکم گردانندگانيم
آيا ميپندارند که ما نميشنويم سخن درونى و گفتار محرمانه بيرونى آنها را آرى و فرستادگان ما نزد آنها مينويسند
بگو اگر بود براى خداوند فرزندى پس من اوّلين عبادت کنندگانم
منزّه است پروردگار آسمانها و زمين و پروردگار عرش از آنچه وصف ميکنند
پس واگذارشان فرو روند در درياى جهالت و بازى کنند تا ملاقات کنند روزشان را که وعده داده ميشوند
و او است آنکه در آسمان معبود است و در زمين معبود و او درست کردار دانا است و برتر است
آنکه مرا و را است پادشاهى آسمانها و زمين و آنچه ميان آن دو است و نزد او است علم به قيامت و بسوى او باز گردانيده ميشويد.
جلد 4 صفحه 616
تفسير
خداوند متعال در تعقيب آيات سابقه که متعرّض عذاب کفّار و فجّار شده بود ميفرمايد ما بآنها ستم ننموديم چون ما عادليم و کسى را بى سببى عذاب نميکنيم ولى آنها ستم نمودند بر پيغمبر ما و آل اطهار او و ما آنها را مجازات مينمائيم و چون مأيوس از نجات و رهائى از عذابند بمالک دوزخ که مدير امور آن است از جانب خداوند بآواز بلند از شدّت عذاب خطاب نمايند که ميخواهيم از تو بخواهى از خدا ما را مرگ دهد و گفته‌اند بعد از هزار سال مالک جواب ميدهد بايد شما هميشه در جهنّم بمانيد و خدا ميفرمايد ما حقّ را بتوسط پيغمبر بشما ارائه داديم ولى شما از حقّ بدتان مى‌آمد و قمّى ره فرموده مراد از حقّ ولايت امير المؤمنين عليه السّلام است بلکه اصرار و ابرام نمودند در انکار حق و مخالفت با اهل آن ما هم اصرار و ابرام مينمائيم در عذاب و جزاى آنها اينها گمان ميکنند که ما سخنان درونى و گفتگوهائى را که محرمانه با هم مينمايند در خارج براى ضديّت با خانواده رسالت و کوتاه نمودن دست ايشانرا از اجراى او امر حق نميشنويم و بيايد در سوره محمد (ص) انشاء اللّه تعالى از امام صادق عليه السّلام که اين آيه در باره ايشان نازل شده و اينجا قمّى ره فرموده مراد معاهده آنها است در کعبه که نگذارند امارت باهل بيت پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم برسد ولى غافلند از آنکه خداوند همه جا حاضر و ناظر و شنوا است و ملائکه مأمور بنوشتن اعمال و اقوال بندگان تمام سخنان آنها را ثبت و ضبط مينمايند و چون مشرکين مکّه و يهود و نصارى هر يک بنحوى قائل بودند که خداوند اولاد دارد به پيغمبر صلى اللّه عليه و اله دستور داده شد که بفرمايد اگر خدا فرزند داشت من که اوّل عبادت کنندگان خدا بودم و معرفتم باو بيش از همه بود منکر نميشدم ولى من ميگويم خدا منزّه از ولد و والد و همسر و همتا و شريک است اين معنى بنظر حقير رسيد ولى مفسّرين هر يک معناى ديگرى نموده‌اند که حاجت بذکر آنها نيست و قمّى ره فرموده مراد آنستکه من اوّل عار دارندگانم که براى خدا ولد باشد و مؤيّد اينمعنى آنستکه بعضى بجاى العابدين العبدين قرائت نموده‌اند چون آن بمعناى بى‌رغبتان و ننگ و عار دارندگان است و در منتهى الارب يکى از معانى عابد را مرد با ننگ و عار ذکر نموده و نقل کرده که بعضى عابدين در اين آيه را باين معنى دانسته‌اند و بنابر اين
جلد 4 صفحه 617
مراد ننگ و عار داشتن از عبادت چنين خدائى است و در احتجاج از امير المؤمنين عليه السّلام نقل نموده که مراد از عابدين جاحدين است و تأويل در اين قول باطنش ضدّ ظاهر است که شايد اشاره به بيان حقير باشد و انصاف آنستکه ظاهر آيه شريفه هم اشکالى ندارد چون مفاد قضيّه شرطيّه اخبار از ملازمه است يعنى اگر خدا ولدى داشت من اوّل عبادت کنندگان آن ولد بودم براى عبادت و تعظيم والدش ولى من نيستم و عبادت نميکنم جز خدا را پس معلوم ميشود که او ولد ندارد و محتمل است تأويل بعار و انکار براى رفع زنندگى آن بنظر عاميانه شده باشد و اللّه تعالى و امنائه اعلم بحقائق آياته و تنزيه فرموده است خداوند خود را از آنچه اثبات مينمايند کفار براى او از ولد و شريک چون خالق آسمانها و زمين و عرش که مکرّر مراد از آن بيان شده در ضمن آية الکرسى و غيرها بى‌نياز از اتّخاذ ولد و شريک است و امر فرموده است به پيغمبر خود که آنها را بحال خودشان واگذار فرمايد تا در درياى جهالت و نادانى و محيط سفاهت و شهوت رانى غوطه‌ور شوند و در دنياى فانى بلهو و لعب مشغول گردند تا قيامت که نتيجه اعمال خودشان را مشاهده نمايند و خداوند مستحق پرستش و ستايش است در آسمان و زمين و چون عبادت اهل آسمان و زمين هر کدام بحسب حال خودشان است و تفاوت دارد کلمه آله تکرار شده و تمام افعال او از روى علم و حکمت است و برتر و بالاتر است از آنکه وصف شود خداوندى که سلطنت حقّه آسمانها و زمين و ما بين آن دو از آن او است و برکات او متّصل و دائم است بر اهل آنها و مانع و مزاحم و معارضى براى او نيست و علم بروز قيامت و موعد معيّن آن مخصوص باو است و بازگشت تمام خلق باو و حکم او است در آنروز و مکرّر ذکر شده است چگونگى آن و از امير المؤمنين عليه السّلام نقل شده است که بجاى يا مالک يا مال بترخيم و حذف حرف آخر قرائت فرموده و گفته‌اند مشعر است بضعف کفّار از اداء کلمه بتمامى و آيات اخيره تماما مثبت توحيد است.