سوره زخرف(الزخرف)، آیه ۸۴ · جزء ۲۵ · صفحه ۴۹۵
وَهُوَ الَّذِي فِي السَّمَاءِ إِلَٰهٌ وَفِي الْأَرْضِ إِلَٰهٌ وَهُوَ الْحَكِيمُ الْعَلِيمُ
او کسی است که در آسمان معبود است و در زمین معبود؛ و او حکیم و علیم است!
معنی کلمات و عبارات
«إِلهٌ»: معبود. «الْحَکِیمُ»: کسی که تمام کارهایش از روی حساب و حکمت است. «الْعَلِیمُ»: کسی که از همه چیز آگاه و باخبر است.
نزول
سال ۵ بعثت(دوره مکی) بازپخش وحی در این سال
در آن زمان چه میگذشت (۳ رویداد)
نکات آیه
۱ - الوهیت خداوند، فراگیر و گسترده در آسمان و زمین «و هو الذى فى السماء إله و فى الأرض إله»
۲ - ربوبیت یگانه خداوند بر هستى، نمایانگر الوهیت مطلق و فراگیر او است. «سبحن ربّ السموت و الأرض ... و هو الذى فى السماء إله وفى الأرض إله»
تذکر به ربوبیت خداوند در آسمان ها و زمین - که در آیات پیشین مطرح گردید - زمینه ساز طرح وحدانیت الوهى حق نیز مى باشد; زیرا معبود واقعى کسى است که ربّ، مدیر و مدبر عالم هستى است.
۳ - توحید و یکتاپرستى، محور اصلى اختلاف پیامبر(ص) با مشرکان «قل إن کان للرحمن ولد ... فذرهم یخوضوا ... و هو الذى فى السماء إله و فى الأرض إله»
آیات پیشین به ضمیمه تکرار واژه «إله»، نشانگر آن است که سخن اصلى پیامبر(ص) در برابر مشرکان، تأکید بر توحید و یکتا پرستى بوده است.
۴ - اعتقاد مشرکان به تقسیم کارهاى آسمان و زمین، میان خدا و فرزندى که براى او تصویر کرده اند.* «قل إن کان للرحمن ولد ... و هو الذى فى السماء إله و فى الأرض إله»
برداشت بالا بدان احتمال است که میان این آیه و آیه «إن کان للرحمان ولد» (آیه ۸۱- ) بدین گونه ارتباط باشد که مشرکان علاوه بر اعتقاد به فرزنددارى خدا، بر این باور بوده اند که الوهیت آسمان و زمین میان او و فرزندش تقسیم شده است. گفتنى است که این آیات ردى بر هر دو دیدگاه است.
۵ - تنها خداوند یگانه آسمان ها و زمین، حکیم (کاردان) و علیم (داراى علم گسترده) است. «و هو الحکیم العلیم»
۶ - الوهیت یگانه و بى شریک خداوند، بر هستى، همراه با کاردانى و آگاهى ژرف «و هو الذى فى السماء إله و فى الأرض إله و هو الحکیم العلیم»
۷ - توجه به حکمت و علم گسترده خدا، مستلزم بى نیاز شمردن او از شریک و مشاور «و هو الذى فى السماء إله و فى الأرض إله و هو الحکیم العلیم»
تذکر به حکمت و علم گسترده خدا، در پایان جمله اى که نفى کننده شرک و اثبات کننده توحید است، مى تواند بیانگر مطلب بالا باشد.
تفسیر (۸)
موضوعات
دستهبندی موضوعی
اختلاف در توحید عبادیخدای آسمانخدای زمینوسعت الوهیت خداویژگیهای الوهیت خدااختلاف محمد با مشرکانآثار ذکر حکمت خدامعبودان باطل مشرکانآثار توحید ربوبیموانع شرکخدا و فرزندآثار ذکر علم خداتوحید ذاتیعقیده مشرکانحکمت خداحکیمعلیم
فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۱۲)
- خداوند، اله حقیقی و یگانه+۱۲ آیه
- حاکمیّت بلامنازع خدای یگانه، بر تمام موجودات+۱ آیه
- انحصار الوهیّت و معبود به حق، در ذات خدای یگانه+۱۶ آیه
- الوهیّت خدا، فراگیر و گسترده در اسمان و زمین
- تدبیر جهان از سوی خدا، مقتضی یگانگی الوهیّت او+۶ آیه
- رواج پندار ثنویّت، در عصر بعثت+۱ آیه
- حکمت خداوند، امیخته با علم او
- حکمت مطلق خدا، مقتضای الوهیّت و شایستگی او برای عبادت+۴ آیه
- برگزیدن دو معبود و عقیده به ان دو، از مصادیق بارز شرک در الوهیّت+۱ آیه
- وجود نداشتن هیچ گونه شریک برای خدا+۱۵ آیه
- خداوند، دارای علمی مطلق و گسترده
- علیم / اسماوصفات+۱ آیه