تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ إِمَّا يَنْزَغَنَّکَ مِنَ الشَّيْطانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (36) وَ مِنْ آياتِهِ اللَّيْلُ وَ النَّهارُ وَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ لا تَسْجُدُوا لِلشَّمْسِ وَ لا لِلْقَمَرِ وَ اسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَهُنَّ إِنْ کُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ (37) فَإِنِ اسْتَکْبَرُوا فَالَّذِينَ عِنْدَ رَبِّکَ يُسَبِّحُونَ لَهُ بِاللَّيْلِ وَ النَّهارِ وَ هُمْ لا يَسْأَمُونَ (38) وَ مِنْ آياتِهِ أَنَّکَ تَرَى الْأَرْضَ خاشِعَةً فَإِذا أَنْزَلْنا عَلَيْهَا الْماءَ اهْتَزَّتْ وَ رَبَتْ إِنَّ الَّذِي أَحْياها لَمُحْيِ الْمَوْتى إِنَّهُ عَلى کُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدِيرٌ (39) إِنَّ الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي آياتِنا لا يَخْفَوْنَ عَلَيْنا أَ فَمَنْ يُلْقى فِي النَّارِ خَيْرٌ أَمْ مَنْ يَأْتِي آمِناً يَوْمَ الْقِيامَةِ اعْمَلُوا ما شِئْتُمْ إِنَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (40)
إِنَّ الَّذِينَ کَفَرُوا بِالذِّکْرِ لَمَّا جاءَهُمْ وَ إِنَّهُ لَکِتابٌ عَزِيزٌ (41) لا يَأْتِيهِ الْباطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَ لا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِيلٌ مِنْ حَکِيمٍ حَمِيدٍ (42)
ترجمه
و اگر تحريک بنا صواب نمايد تو را از شيطان تحريکى پس پناه بر بخدا همانا او شنواى دانا است
و از نشانه‌هاى قدرت او شب و روز و خورشيد و ماه است سجده نکنيد براى خورشيد و نه براى ماه و سجده کنيد براى خداوندى که آفريد آنها را اگر او را ميپرستيد
پس اگر تکبر و سرکشى کنند پس آنان که نزد پروردگار تواند تسبيح مينمايند براى او در شب و روز و ايشان ملول نمى‌شوند
و از نشانه‌هاى قدرت او است اينکه تو مى‌بينى زمين را افتاده و فرسوده پس چون فرستيم بر آن آبرا حرکت کند و برآيد همانا آنکه زنده گردانيد آنرا هر آينه زنده کننده مردگانست همانا او بر همه چيز توانا است
همانا آنها که ميل ميکنند از حق بباطل در آيتهاى ما پوشيده نمى‌باشند بر ما آيا کسيکه افکنده ميشود در آتش بهتر است يا کسيکه بيايد ايمن در روز قيامت بکنيد آنچه را که خواستيد همانا او بآنچه ميکنيد بينا است
همانا آنانکه کافر شدند بقرآن مجيد چون آمد آنها را و همانا آن هر آينه کتابى گرامى است
راه نمى‌يابد باو باطل از پيش رويش و نه از پشت سرش فرستاده شده است از پروردگار درست کردار ستوده.
تفسير
خداوند متعال در تعقيب دستور سابق به پيغمبر خود راجع بمعامله با کفّار ميفرمايد که اگر برانگيزاند و تحريک کند بامر بيرون از صلاح و صوابى تو را از شيطان لعين تحريک و وسوسه‌اى يعنى وادار نمايد تو را بوسوسه و تهييج خشم که در مقابل رفتار و گفتار کفار معارضه بمثل نمائى نه مدافعه بأحسن که دستور بود پس پناه ببر بخدا از وسوسه او خدا ميشنود و ميداند چگونه دفع شرّ
جلد 4 صفحه 560
او را از تو بنمايد و خشم تو را تسکين دهد و قمّى ره فرموده مخاطبه با پيغمبر صلى اللّه عليه و اله است و مراد مردمند و تجربه شده گفتن اعوذ باللّه من الشيطان الرجيم براى تسکين غضب بسيار نافع است و از آيات و دلائل قدرت و حکمت الهى جعل شبانه روز است بگردش آفتاب يا زمين و منافع وجوديّه آن دو مکرّر ذکر شده و مشهود و مسلّم است و دو کوکب درخشان در روز و شب که آفتاب و ماه است نيز دو آيه و دليل بزرگ بر توحيد و عظمت خداوند حميد است ولى نبايد در برابر آن دو سجود نمود چون هر قدر وجودشان نافع و مثمر و منير باشد مخلوق و مأمور و متحرّک بامر حقّند بلکه بايد در برابر خالق آن دو و ساير کواکب که همه آيات قدرت و عظمت آفريننده خودند مردم سجده کنند اگر مشرکين راست ميگويند که مقصودشان از سجده در برابر مخلوق عبادت خالق است چنانچه مشرکين مکّه اظهار مينمودند که ما عبادت ستاره و بت را وسيله تقرّب بخدا ميدانيم و در واقع عبادت خدا مينمائيم ولى سجود عبادتى است که مخصوص بحق است و براى غير خدا جائز نيست چون بالاترين تعظيم بايد مخصوص ببالاترين معظّم باشد و در ذيل اين آيه سجده واجب است و آداب آن قبلا گوشزد گرديد پس اگر استکبار و استنکاف نمايند از سجده براى خدا بر دامن کبرياء او گردى ننشيند بلکه ملائکه مقرّبين تسبيح و تقديس مينمايند حق را در شب و روز و از عبادت خسته و ملول نميشوند و يکى از آيات و ادلّه توحيد و معاد آنستکه در زمستان زمين ديده ميشود بائر و سر افکنده و پست و خشک شده مانند شخص خاشع خاضع ذليل و چون باران بهارى بآن رسد حرکت ميکند و از جاى خود مرتفع ميشود بگياهان و زمين مرده زنده ميگردد چنانچه مردم مرده هم در قيامت زنده ميشوند و اينها همه از جانب خدا روح تازه بخود ميگيرند و او بر تمام امور از اماته و احياء ارض و خلق و هر چه ممکن باشد قادر و توانا است و کسانيکه منحرف ميشوند از حق و مايل ميگردند بباطل در آيات الهى بطعن و تحريف و تأويل بدلخواه و القاء باطل در آن بر خدا مخفى و پوشيده نخواهند ماند و بمجازات اعمال خودشان در دنيا و آخرت خواهند رسيد آيا کسيکه در قيامت افتاده شود در آتش مانند اهل الحاد که ذکر شد بهتر است حالش يا کسيکه با کمال اطمينان خاطر آنروز در پيشگاه الهى حاضر شود مانند اهل
جلد 4 صفحه 561
ايمانى که از ظواهر قرآن و تفاسير ائمه اطهار تجاوز نميکند و براى تهديد شديد خداوند بآنها فرموده هر کار دلتان ميخواهد بکنيد اعمال شما از تحت نظر خداوند خارج نيست و کاملا بمجازات خواهيد رسيد و آن ملحدين همان کسانى هستند که کافر شدند بقرآن چون براى هدايت آنها نازل شد و خدا آنها را ميشناسد و مجازات مينمايد و بنابر اين جمله انّ الّذين کفروا بدل است از انّ الّذين يلحدون فى آياتنا و محتمل است جمله مستأنفه باشد و خبر انّ معذّبون باشد که حذف شده يا اولئک ينادون من مکان بعيد باشد که در آيات بعد ذکر شده است و همانا قرآن کتابى است گرامى و ارجمند بحکم خدا که احترام آنرا واجب و لازم فرموده و کسى قادر براتيان بمثل او نخواهد بود و محفوظ از هر تصرّف و تغيير و تبديلى است بحفظ الهى تا قيامت و از هر جهت مثل و مانند ندارد اينها همه جهات عزّت آن است و پيش از آن و بعد از آن کتابيکه مخالف و ناسخ آن باشد نيامده و نخواهد آمد و در مجمع از صادقين عليهما السلام نقل نموده که نيست در اخبار آن از گذشته و آينده باطلى بلکه تمام اخبار آن مطابق با واقع است و بعضى گفته‌اند مراد آنستکه از هيچ جهت مورد انتقاض و اعتراض و ايراد نيست و ظاهرا تمام معانى صحيح است و اينها همه براى آنستکه آخرين کتابى است که براى اصلاح امر معاش و معاد خلق تا روز قيامت بقصد اعجاز بشر از اتيان بمثلش از طرف خداوند حکيم حميد بر محمد محمود سر سلسله عوالم غيب و شهود نازل شده و در آن خاندان مصون از حوادث زمان خواهد بود و کلمه امّا در و امّا ينزغنّک ظاهرا مرکّب از ان شرطيّه و ماء زائده براى تأکيد است و باين جهت شبيه بقسم و فعل مؤکّد بنون تأکيد شده است.