المیزان جلد۱۱ بخش۱
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳
آيات ۱۰۰ - ۱۰۸ سوره هود
ذَلِک مِنْ أَنبَاءِ الْقُرَى نَقُصُّهُ عَلَيْک مِنهَا قَائمٌ وَ حَصِيدٌ(۱۰۰)
وَ مَا ظلَمْنَاهُمْ وَلَکِن ظلَمُوا أَنفُسَهُمْ فَمَا أَغْنَت عَنهُمْ آلِهَتهُمُ الَّتى يَدْعُونَ مِن دُونِ اللَّهِ مِن شَئ لَّمَّا جَاءَ أَمْرُ رَبِّک وَ مَا زَادُوهُمْ غَيرَ تَتْبِيبٍ(۱۰۱)
وَ کَذَلِک أَخْذُ رَبِّک إِذَا أَخَذَ الْقُرَى وَ هِىَ ظالِمَةٌ إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ شدِيدٌ(۱۰۲)
إِنَّ فى ذَلِک لاَيَةً لِّمَنْ خَاف عَذَابَ الاَخِرَةِ ذَلِک يَوْمٌ مجْمُوعٌ لَّهُ النَّاس وَ ذَلِک يَوْمٌ مَّشهُودٌ(۱۰۳)
وَ مَا نُؤَخِّرُهُ إِلّا لاَجَلٍ مَّعْدُودٍ(۱۰۴)
يَوْمَ يَأْتِ لا تَکلَّمُ نَفْسٌ إِلّا بِإِذْنِهِ فَمِنْهُمْ شقِىُّ وَ سَعِيدٌ(۱۰۵)
فَأَمَّا الَّذِينَ شُقُوا فَفِى النَّارِ لهَُمْ فِيهَا زَفِيرٌ وَ شهِيقٌ(۱۰۶)
خَالِدِينَ فِيهَا مَا دَامَتِ السَّمَاوَات وَ الاَرْض إِلّا مَا شاءَ رَبُّک إِنَّ رَبَّک فَعَّالٌ لِّمَا يُرِيدُ(۱۰۷)
وَ أَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا فَفِى الجَْنَّةِ خَالِدِينَ فِيهَا مَا دَامَتِ السَّمَاوات وَ الاَرْض إِلّا مَا شاءَ رَبُّک عَطاءً غَيرَ مَجْذُوذٍ(۱۰۸)
«ترجمه آیات»
اين از خبرهاى آن دهکده ها است که برايت قصه مى کنيم، بعضى (از آن ها) بپاست، و بعضى ديگر منقرض و نابود شده است.(۱۰۰)
ما ستمشان نکرديم، بلکه خود ايشان به خود ستم کردند و همين که فرمان پروردگارت بيامد، خدايانشان که به جاى پروردگار مى پرستيدند، کارى براى ايشان نساختند و جز خسرانشان نيفزودند. (۱۰۱)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴
مؤاخذه کردن پروردگارت وقتى دهکده ها را مؤ اخذه کند، چنين است. آرى، مؤاخذه او، الم انگيز و سخت است.(۱۰۲)
و در اين، براى کسى که از عذاب قيامت بترسد، عبرتى (تکان دهنده) است و قيامت روزى است که همه مردم براى (درک) آن يک جا جمع مى شوند و اين، روز حضور يافتن (همه) است.(۱۰۳)
و آن را جز براى مدتى معين مؤخر نمى داريم.(۱۰۴)
روزى بيايد که هيچ کس جز به اذن او سخن نگويد و برخى از آنان بدبخت باشد (و برخى) نيکبخت.(۱۰۵)
اما کسانى که بدبخت اند، در آتش اند و براى آن ها زفير و شهيق است.(۱۰۶)
و تا آسمان ها و زمين هست در آن جاودانند، مگر آنچه پروردگار تو بخواهد که پروردگارت هرچه بخواهد، مى کند.(۱۰۷)
اما کسانى که نيکبخت اند، در بهشت اند و تا آسمان ها و زمين هست، در آن جاودانند، مگر آنچه خداى تو بخواهد که اين بخششى قطع نشدنى است. (۱۰۸)
«بیان آیات»
در اين آيات، به داستان هاى قبل بازگشت نموده و نظرى اجمالى و کلى در آن ها نموده و سنت خدا را در ميان بندگانش خلاصه مى کند، و آثار شومى را که شرک به خدا براى امم گذشته به بار آورد و آنان را به هلاکت در دنيا و عذاب جاودانه آخرت مبتلا نمود بر مى شمارد، تا عبرت گيران عبرت گيرند.
دو احتمال در معناى: «أنبَاء القُرَى»
«ذَلِک مِنْ أَنبَاءِ الْقُرَى نَقُصُّهُ عَلَيْک مِنهَا قَائمٌ وَ حَصِيدٌ»:
کلمۀ «ذَلِکَ»، اشاره است به داستان هاى قبل، و چون کلمه «مِن» تبعيضى است، معناى آيه چنين مى شود: اين داستان ها که برايت آورديم، پاره اى از داستان هاى شهرها و دهکده ها، يا اهل آن ها است، که ما برايت شرح داديم.
کلمۀ «حَصِيد»، از ماده «حصد» است، که به معناى بريدن و درو کردن زراعت است.
داستان هاى امم گذشته را به زراعت تشبيه کرده، چون گاهى ايستاده و گاهى درو شده است. و معناى آن در صورتى که مقصود از «قُرَى»، خود دهکده ها باشد، نه اهل آن ها، اين است که:
برخى از دهکده ها که ما برايت داستان کرديم، دهکده هايى است که به کلّى از بين نرفته و هنوز آثارى از آن ها باقى است. مانند دهکده قوم لوط که هنوز - يعنى در عصر نزول قرآن - آثارش باقى است، و بيننده را به ياد آن قوم مى اندازد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۵
آرى، از آيه «وَ لَقَد تَرَکنَا مِنهَا آيَةً بَيِّنَةً لِقَومٍ يَعقِلُونَ»، و آيه «وَ إنَّکُم لَتَمُرُّونَ عَلَيهِم مُصبِحِينَ وَ بِاللَّيلِ أفَلَا تَعقِلُون» بر مى آيد که در عصر نزول قرآن، آثارى از قوم لوط باقى بوده است.
و اگر منظور از «قُرَى»، اهل قرى باشد، معنايش اين مى شود: از اين امم و اقوام، بعضى هنوز پابرجايند و به کلّى منقرض نشده اند، مانند امّت نوح و صالح. و برخى ديگر، به کلّى منقرض شده اند. مانند قوم لوط که احدى از ايشان نجات نيافت و همه از بين رفتند، مگر خانواده لوط - لوط نيز جزء قومش نبود.
«وَ مَا ظلَمْنَاهُمْ وَلَکِن ظلَمُوا أَنفُسهُمْ»:
يعنى: ما در فرو فرستادن عذاب، بر ايشان ستم نکرديم، بلکه هلاکتشان، اثر شرک و فسقشان بود. خودشان به خاطر شرک ورزيدن و بيرون شدن از زىّ بندگى، به خود ستم کردند.
آرى، هر عملى که به دنبال خود عقوبتى داشته باشد، از دو صورت خالی نيست: يا عمل ظلم است و يا عقوبت آن. و وقتى عقوبت ظلم نباشد، قهرا عمل ظلم است، که عقوبت به بار آورده.
مراد از اين که آلهه مشرکان، جز بر هلاکت و تباهى خوانندگان خويش نيفزودند
پس خلاصه کلام اين مى شود:
اگر ما عذابشان کرديم، به خاطر ظلمشان بود. و لذا به دنبال آن فرموده: «فَمَا أغنَت عَنهُم آلِهَتُهُم...». و از نظم آن کلام و اين دنباله، چنين بر مى آيد که: ما ايشان را به عذاب خود گرفتيم و خدايانشان کارى برايشان صورت ندادند.
پس معلوم شد حرف «فاء» در «فَمَا أغنَت»، که تفريع را مى رساند، جمله مذکور را بر ماقبل خود تفريع نموده، معناى آن را بدين صورت در مى آورد:
ما ايشان را به عذاب خود گرفتيم. پس در اين باره، خدايانى که ايشان به جاى پروردگار متعال مى پرستيدند تا خيرى برايشان جلب نموده و شرى از ايشان بگردانند، کارى برايشان نکردند. و چون امر پروردگارت مبنى بر عذاب آن ها بيامد (و يا چون عذاب پروردگارت بيامد)، شرّى از ايشان دفع نکردند.
«وَ مَا زَادُوهُم غَيرَ تَتبِيب » - «تتبيب»، از مصدر «تبب»، به معناى تدمير و هلاک کردن، و در اصل به معناى قطع است، و اين معنا را افاده مى کند که:
چون به خاطر گناهى که مقتضى عذابشان بود، (يعنى به خاطر بت پرستی شان)، احساس نزول عذاب نمودند، به بت هاى خود التجاء برده، درخواست رفع بلا نمودند، و چون اين التجاء و درخواست، خود گناه ديگرى بود، لذا باعث شد که عذابشان شديدتر شده، با عقاب سخت ترى هلاک گردند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۶
بنابراين، نسبت دادن هلاکت به آلهه آنان، نسبت مجازى است، و هلاکت به طور حقيقت، منسوب است به دعا و التجاى ايشان به آن ها. و التجاء در حقيقت، قائم است به داعى، نه به مدعو.
«وَ کَذَلِک أَخْذُ رَبِّک إِذَا أَخَذَ الْقُرَى وَ هِىَ ظالِمَةٌ إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ شدِيدٌ»:
کلمۀ «کَذَلِکَ»، اشاره است به گذشته (يعنى به اخبار قرا)، که پاره اى از مصاديق اخذ خداى تعالى بود، و اينک در اين آيه، مطلق اخذ خدايى را با اخذ ايشان مقايسه نموده، مى فرمايد:
مطلق اخذ او، دردناک و سخت است. و اين بيان، از قبيل تشبيه کلّى به بعضى از مصاديق است در حکم، تا دلالت کند بر اين که حکم مختص به مصاديق نامبرده نيست، بلکه عمومى و شامل همه افراد است و اين، نوعى شايع از انواع تشبيه است.
و جملۀ «إنَّ أخذَهُ ألِيمٌ شَدِيدٌ»، وجه شبه را که دردناکى و سختى است، بيان مى کند.
و معناى آيه، اين است که: همچنان که اخذ اين اقوام ستمگر: قوم نوح، هود، صالح، لوط، شعيب و قوم فرعون، توسط خدا، اخذى اليم و شديد بود، همچنين هر قوم ستمگر ديگر را که اخذ کند، اخذش اليم و شديد است. پس بايد همه عبرت گيران، عبرت بگيرند.
«إِنَّ فى ذَلِک لاَيَةً لِّمَنْ خَاف عَذَابَ الاَخِرَةِ ...»:
اين نيز، اشاره است به اخبارى که خداى تعالى از داستان هاى قراى ستمگر بيان نموده، که قراى مذکور را به خاطر ظلمشان، به عذابى دردناک اخذ نموده، و اخذ او، همواره همين طور است.
و همين، خود آيتى است براى کسى که از عذاب حيات آخرت بيمناک است، و علامتى است که نشان مى دهد خداوند به زودى در آخرت، مجرمان را به جرمشان اخذ نموده و اخذش اليم و شديد خواهد بود. و اين، خود باعث مى شود چنين کسانى عبرت گرفته، از هر چيز که مستلزم سخط خدا باشد، احتراز جويند.
«ذَلِکَ يَومٌ مَجمُوعٌ لَهُ النَّاسُ» - يعنى: آن روزى که عذاب آخرت، در آن به وقوع مى پيوندد، روزى است که همه مردم براى ديدنش جمع مى شوند.
بنابراين، کلمۀ «ذَلِکَ»، اشاره است به روزى که کلمۀ «عذاب الآخرة» بر آن دلالت دارد. و به قول بعضی ها، به همين جهت به لفظ مذکر آورده شده و نيز ممکن است مذکر آوردن اشاره «ذَلِکَ»، بدين منظور بوده باشد که مبتداء با خبر تطبيق کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۷
و روز قيامت را به روزى توصيف کرده که مردم براى آن مجموع اند، و نفرموده: «به زودى جمع مى شوند، و يا جمع مى شوند براى آن مردم»، تا دلالت کند بر اين که جمع شدن مردم براى آن، از اوصاف لازم و لاينفک آن است، و حاجتى نيست به اين که از آن خبر داده شود.
و با در نظر داشتن اين که حرف «لام» در کلمه «لَهُ»، براى غايت است، خصوصيت اين روز، اين مى شود که مردم به خاطر آن مجموع اند. پس اين روز، شأنى دارد که هيچ روز ديگر ندارد، و آن شأن صورت نمى گيرد، مگر به اين که همه مردم بدون استثناء جمع شوند و احدى از حضور در آن تخلف نکند.
مردم نيز شأنى دارند که با آن، تمامى افراد بشر به همديگر ارتباط يافته، اولى با آخرى و آخرى با اولى، در آن مختلط مى شود و بعض با کل مربوط مى شود. و آن شأن، عبارت است از: رسيدگى به حساب اعمالشان، از نظر ايمان و کفر و اطاعت و معصيت. و کوتاه سخن: از نظر سعادت و شقاوت.
پر واضح است که يک عمل واحد، از يک انسان، از تمامى اعمال گذشته اش که با اصول باطنی اش ارتباط دارد، سرچشمه گرفته، و اعمال آينده اش که آن ها نيز با احوال قلبی اش مرتبط است، از آن يک عمل منشأ مى گيرد.
و همچنين، عمل يک انسان با اعمال هر کس که با او ارتباط دارد، مرتبط مى شود. يعنى يا اعمال آن ها از عمل اين متأثر گشته و يا اعمال ايشان در عمل وى، مؤثر بوده است، و همچنين اعمال انسان هاى گذشته با انسان هاى آينده و اعمال انسان هاى آينده با انسان هاى گذشته، ارتباط دارد.
در بين گذشتگان، پيشوايانى بودند که يا مردم را هدايت مى کردند و يا گمراه مى ساختند و اعمال آنان در اعمال آيندگان اثر داشته و ايشان مسؤول آنند. همچنان که در متأخرين، اتباع و دنباله روهايى هستند که از غرور و فريب پيشوايان گذشته شان پرسش مى شوند، و قرآن کريم در اين باره فرموده: «فَلَنَسئَلَنَّ الَّذِينَ أُرسِلَ إلَيهِم وَ لَنَسئَلَنَّ المُرسَلِينَ».
و نيز فرموده: «وَ نَکتُبُ مَا قَدَّمُوا وَ آثَارَهُم وَ کُلَّ شَئٍ أحصَينَاهُ فِى إمَامٍ مُبِين».
و جزاء و کيفر هم، از حکم فصل و داورى که حق را از باطل جدا مى سازد، تخلف پذير نيست. و مطلبى که وضعش چنين باشد، (و آن داورى که دامنه اش از ابتدا تا انتهاى بشريت گسترش داشته باشد)، جز در روزى که اولين و آخرين بشر يکجا جمع باشند، و احدى غايب نباشد، صورت نمى گيرد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۸
توضیحی پیرامون منزلگاه موقت عالَم برزخ
از همين جا مى توان فهميد که بازجويى از تک تک مردم در قبر، و اجراى پاره اى از ثواب ها و عقاب ها در آن، به طورى که آيات راجع به عالَم برزخ بدان اشاره نموده، و روايات وارده از پيغمبر «صلى الله عليه و آله و سلم» و امامان اهل بيت «عليهم السلام»، به طور تفصيل از آن خبر مى دهد، غير از مسأله حساب روز قيامت و بهشت و دوزخ جاودانه اى است که خداوند از آن خبر داده.
چون بازجويى و سؤالى که افراد در قبر دارند، براى تکميل پرونده اعمال است، تا براى فرارسيدن قيامت بايگانى شود، و بهشت و دوزخ برزخى هم، منزلگاه موقتى است، مانند منزلگاه هاى موقتى که براى مسافران در وسط راه آماده مى سازند.
آرى، در عالَم برزخ، به طور کامل به حساب کسى نمى رسند، و در آنچه کرده، حکم فصل و جزاى قطعى صادر نمى کنند، همچنان که آيه «النَّارُ يُعرَضُونَ عَلَيهَا غُدُوّاً وَ عَشِيّاً وَ يَومَ تَقُومُ السَّاعَةُ أدخِلُوا آلَ فِرعَونَ أشَدَّ العَذَاب»، و آيه: «...يُسحَبُونَ * فِى الحَمِيمِ ثُمَّ فِى النَّارِ يُسجَرُون» بدان اشاره دارند. چه از عذاب برزخيان تعبير کرده به عرضه بر آتش، و از عذاب قيامتيان به داخل شدن در آن، که عذابى است شديدتر، و در دومى از عذاب برزخيان تعبير کرده است به «سحب در حميم» (کشيدن در آب جوشان)، و از قيامتيان به «سجر در نار»، (سوختن در آتش).
و نيز آيه شريفه «وَ لَا تَحسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِى سَبِيلِ اللّهِ أموَاتاً بَل أحيَاءٌ عِندَ رَبِّهِم يُرزَقُونَ * فَرِحِينَ بِمَا آتَاهُمُ اللّهُ مِن فَضلِهِ وَ يَستَبشِرُونَ بِالَّذِينَ لَم يَلحَقُوا بِهِم مِن خَلفِهِم ألّا خَوفٌ عَلَيهِم وَ لَا هُم يَحزَنُونَ» که صراحت دارد در اين که مربوط است به عالَم قبر، و گفتگويى از حساب و بهشت خُلد در آن به ميان نيامده، تنها به طور اجمال، پاره اى از تنعم ها را ذکر کرده است.
و نيز آيه شريفه: «حَتَّى إذَا جَاءَ أحَدَهُمُ المَوت قَالَ رَبِّ ارجِعُونِ * لَعَلِّى أعمَلُ صَالِحاً فِيمَا تَرَکتُ کَلَّا إنَّهَا کَلِمَةٌ هُوَ قَائِلُهَا وَ مِن وَرَائِهِم بَرزَخٌ إلَى يَومَ يُبعَثُونَ»،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۹
که خاطرنشان مى سازد مردم بعد از مُردن، در برزخى زندگى مى کنند که متوسط است ميان حيات دنيوى - که بازيچه اى بيش نيست - و ميان حيات اخروى - که حقيقت زندگى است - همچنان که فرموده: «وَ مَا هَذِهِ الحَيَوةُ الدُّنيَا إلّا لَهوٌ وَ لَعِبٌ وَ إنَّ الدَّارَ الآخِرَة لَهِىَ الحَيَوانُ لَو کَانُوا يَعلَمُونَ».
کوتاه سخن: دنيا دارِ عمل، و برزخ، دارِ آماده شدن براى حساب و جزاء، و آخرت، دارِ حساب و جزاء است.
و آيه شريفه: «يَومَ لَا يُخزِى اللّهُ النَّبِىَّ وَ الَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ نُورُهُم يَسعَى بَينَ أيدِيهِم وَ بَأيمَانِهِم يَقُولُونَ رَبَّنَا أتمِم لَنَا نُورَنَا وَ اغفِر لَنا» که مى رساند رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» و مؤمنانى که با اويند، با نورى که در دنيا کسب نموده و در برزخ فراهم کرده اند به عرصه قيامت در آمده، آنگاه درخواست مى کنند که خدا نورشان را تکميل نمايد و بقاياى عالَم لهو و لعب را از آنان بزدايد.
«وَ ذَلِکَ يَومٌ مَشهُودٌ» - اين جمله، به منزله نتيجه و تفريعى است که به ظاهرش بر جمله قبلى: «ذَلِکَ يَومٌ مَجمُوعٌ لَهُ النَّاسُ» مترتب شده است. چون جمع شدن مردم مستلزم مشاهده نيز هست.
چيزى که هست، لفظ جمله مورد بحث، مقيد به ناس (مردم) نشده، و اطلاقش اشعار دارد بر اين که آن روز براى هر کسى که بتواند مشاهده کند، مشهود است، چه مردم، چه ملائکه، و چه جن. و آيات بسيارى که دلالت مى کنند به محشور شدن جن و شياطين و حاضر شدن ملائکه در قيامت، همه اين اطلاق را تأييد مى کنند.
«وَ مَا نُؤَخِّرُهُ إِلا لاَجَلٍ مَّعْدُودٍ»:
يعنى: براى اين روز، اجل و سررسيدى است که قبل از رسيدن آن واقع نخواهد شد، و کسى نيست که حکم خدا را عقب بيندازد و قضاى او را لغو کند. خود او هم آن روز را تأخير نمى اندازد، مگر تا همان سررسيدى که خودش برشمرده است. وقتى آن عدد تمام شد، سرآمد مزبور فرا مى رسد، و قيامت قيام مى کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۰
«يَوْمَ يَأْتِ لا تَکلَّمُ نَفْسٌ إِلّا بِإِذْنِهِ»:
فاعل کلمۀ «يَأت» ضميری است که به اجل، که در جمله قبل ذکر شد، بر مى گردد، و معنايش اين است: روزى که مى آيد، آن اجلى که قيامت تا آن روز به تأخير مى افتد، هيچ کس تکلم نمى کند مگر به اذن او. در جاى ديگر فرموده: «مَن کَانَ يَرجُوا لِقَاءَ اللّه فَإنَّ أجَلَ اللّه لَآتٍ».
چند وجه در معناى: «يَومَ يَأت...» در آيه شريفه
بعضى از مفسران - به طورى که در مجمع البيان نقل کرده - گفته اند: معنايش اين است: «روزى که قيامت و جزاء مى آيد» و لازمه اين حرف، اين است که ضمير مذکور، به قيامت و جزاء که سابقه کلام به وجهى بر آن دلالت مى کند، برگردد. و اين، تکلف و زحمتى است که گوينده اش به خود داده، در حالى که احتياجى به آن نيست.
بعضى ديگر - به طورى که المنار آورده - گفته اند: معنايش اين است که: چون در آن وقت، اين روز معين فرا مى رسد، هيچ نفسى از نفوس ناطقه تکلم نمى کند، مگر به اذن خداى تعالى. پس منظور از «يَوم» در آيه مطلق وقت، و غيرمحدود است. براى اين که آيه شريفه، روز نامبرده را ظرف گرفته براى روز محدودى که به اوصاف نامبرده در آيه متصف و فاعل کلمۀ «يَأت» است.
و اين حرف، خطا و غلط است. زيرا مستلزم اين است که کلمه «يَوم» ظرف باشد براى «يَوم» (قيامت)، چون برگشت معنا در حقيقت، به اين است که بگوييم: «وقتى که مى آيد، در آن اين وقت معين، يا روزى که مى آيد در آن اين روز معين»، و اين محذور را که «يَوم» ظرف «يوم» باشد، و چيزى ظرف خودش باشد با تفرقه ميان دو روز، و يکى را عام و ديگرى را خاص قرار دادن نمى توان دفع نمود.
آرى، مظروف واقع شدن زمان - که ذاتا ظرف است - براى زمانى ديگر محال است، و با عوض کردن لفظ و تغيير ممکن نمى شود، و يکى را مطلق و ديگرى را محدود گرفتن، صرف تصورى است که دردى را دوا نمى کند. هر دو روز، از نظر اطلاق و تقييد و سعه و ضيق مساويند. بله، بسا مى شود که يک زمان معين را با حادثه اى که در آن اتفاق افتاده متحد می گیرند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۱
به طورى که خود آن زمان هم حادثى از حوادث شده، جنبه ظرفيتش لغو مى گردد. آنگاه چنين زمانى را مظروف براى زمان ديگرى مى گيرند و مثلا مى گويند: روز قربان، در ماه ذى الحجه است، و روز عاشورا، در ماه محرم است۰ خداى تعالى هم از همين باب فرموده: «يَومَ تَقُومُ السَّاعَة». و اگر در آيه مورد بحث هم اين عنايت صحيح باشد، به همين عنايت ممکن است ضمير در «يَأتِى» را به کلمه «يَوم» برگرداند.
و اين که فرمود: «لَا تَکَلَّمُ نَفسٌ إلّا بِإذنِهِ»، اصلش «لَا تَتَکَلَّمُ نَفسٌ» بوده، و يکى از دو حرف «تاء» حذف شده و حذف يکى از دو تاء باب «تفعل»، شايع و قياسى است.
و «باء» در «بِإذنِهِ»، براى مصاحبت است. پس در حقيقت استثناء از کلام است، نه از متکلم، به خلاف آيه «لَا يَتَکَلَّمُونَ إلّا مَن أذِنَ لَهُ الرَّحمَنُ»، که استثناء از متکلم است. و معناى آيه مورد بحث، اين است که: هيچ نفسى به کلامى تکلم نمى کند، مگر به آن کلامى که به اذن خدا همراه باشد، نه مانند دنيا که هر حرفى بخواهد بزند، چه خدا اجازه تشريعى داده باشد و چه نداده باشد.
و اين صفت را که «کسى تکلم نمى کند، مگر به اذن او»، از خواص معرف روز قيامت شمرده و حال آن که اختصاص به آن ندارد، هيچ نفسى از نفوس تکلم نمى کند و هيچ حادثى از حوادث در هيچ وقتى از اوقات اتفاق نمى افتد، مگر به اذن او.
در پاره اى از بحث هاى گذشته هم گفتيم که غالب معرّف هايى که خداوند در قرآن، براى روز قيامت ذکر کرده، با اين که در سياق اوصاف خاصه به آن آورده است، معذلک شامل غير آن هم مى شود. مانند آيه: «يَومَ هُم بَارِزُونَ لَا يَخفَى عَلَى اللّهِ مِنهُم شَئٌ»، و آيه «يَومَ تُوَلُّونَ مُدبِرِينَ مَا لَکُم مِنَ اللّهِ مِن عَاصِمٍ»، و آيه «يَومَ لَا يَملِکُ نَفسٌ لِنَفسٍ شَيئاً وَ الأمرُ يَومَئِذٍ لِلّهِ» و همچنين آياتى ديگر.
و به خوبى واضح است که اين اوصاف، مختص به روز قيامت نيست. چون هيچ وقت چيزى بر خدا پوشيده نيست و هيچ وقت چيزى کسى را از غضب او نگاه نمى دارد، و هيچ وقت کسى قدرتى ندارد تا براى کسى کارى صورت دهد، مگر به اذن او، و خلق و امر هم، هميشه از آنِ اوست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۲
آشکار شدن حقایق در روز قيامت، براى همگان
وليکن دقت و تدبر در امثال آيه: «لَقَد کُنتَ فِى غَفلَةٍ مِن هَذَا فَکَشَفنَا عَنکَ غِطَاءَکَ فَبَصَرُکَ اليَومَ حَدِيدٌ»، و آيه: «رَبَّنَا أبصَرنَا وَ سَمِعنَا فَارجِعنَا نَعمَل صَالِحاً إنّا مُوقِنُونَ»، که حکايت کلام گنهکاران است، و آيه: «وَ يَومَ نَحشُرُهُم جَمِيعاً ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أشرَکُوا مَکَانَکُم أنتُم وَ شَرُکَاؤُکُم فَزَيَّلنَا بَينَهُم ... هُنَالِکَ تَبلُوا کُلُّ نَفسٍ مَا أسلَفَت وَ رُدُّوا إلَى اللّهِ مَولَيهُمُ الحَقُّ وَ ضَلَّ عَنهُم مَا کَانُوا يَفتَرُونَ»، اين معنا را به دست مى دهد که:
روز قيامت، روزى است که خداوند، بندگان را جمع نموده، حجاب و پرده ها را از جلو ديدگان و حواسشان بر مى دارد. در نتيجه، حقايق به طور تامّ و کامل برايشان ظاهر مى گردد، و آنچه در اين نشئه دنيا بر ايشان مستور و در پس پرده غيب بود، در آن جا برايشان مشهود مى شود.
در اين موقع است که ديگر شک و ترديدى بر دلى راه نيافته و دلى را به وسوسه نمى اندازد، و همه به معاينه درک مى کنند که خدا، «حقّ مبين» است و مشاهده مى کنند که تمام قدرت ها، براى او و ملک و عصمت و امر و قهر، تنها شايسته اوست و شريکى براى او نيست.
و آن استقلالى که در دنيا براى اسباب پنداشته مى شد، از بين رفته و روابط تأثيرى که ميان اشياء بود، زايل مى گردد، در اين هنگام است که ستارگان اسباب فرو ريخته، اخترانى که اوهام را در ظلمات راهنمايى مى کرد، خاموش مى شود و ديگر براى هيچ دارنده اى، ملکى به طور استقلال نمى ماند.
ديگر براى هيچ قدرتمندى، قدرتى که با آن، عزّت به خرج دهد، نمانده. براى هيچ چيز، ملجأ و پناهگاهى که بدان پناهنده شود و به وسيله عصمتش خود را حفظ نمايد، باقى نمى ماند و ديگر پرده اى نخواهد ماند که چيزى را از چيز ديگرى محجوب و پوشيده بدارد، و امر، همه اش براى خداى واحد قهار است، و جز او، کسى مالک چيزى نيست.
(و در اين اوصاف که برشمرديم، آيات بسيارى در قرآن کريم است که بر کسى که در کلام خداى تعالى تدبّر کند، مخفى نمى ماند).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۳
و اين است معناى جملۀ «يَومَ هُم بَارِزُونَ لَا يَخفَى عَلَى اللّهِ مِنهُم شَئٌ»، و جملۀ «مَا لَکُم مِنَ اللّهِ مِن عَاصِمٍ»، و جملۀ «يَومَ لَا يَملِکُ نَفسٌ لِنَفسٍ شَيئاٌ وَ الأمرُ يَومَئِذٍ لِلّهِ»، و همچنين آيات و جملات بسيار ديگرى، که همه در اين صدد هستند که نفى کنند آنچه را که اوهام در اين نشئه دنيوى - که جز لهو و لعب، چيز ديگرى نيست - مى آرايد.
و چنين وانمود مى کند که اين اسباب ظاهرى، هر يک براى خود سببى است مستقل در تأثير و هر کدام به صفتى از اوصاف ملک، سلطنت، قوّت، عزّت و کرامت متّصف است، و اتصافش هم، به طور حقيقت است و اين خود اين هايند که يکى مى دهد و آن ديگرى منع مى کند. يکى نافع است و ديگرى مضرّ، و در غير اين اسباب ظاهرى سود و زيانى نيست.
معناى جملۀ: «يَومَ يَأتِ لَا تَکَلَّمُ نَفسٌ إلّا بِإذنِهِ»، و معناى تکلم در قيامت
از همين جا مى توان به معناى آيه: «يَومَ يَأتِ لَا تَکَلَّمُ نَفسٌ إلّا بِإذنِهِ» مأنوس شد، و اين معنا در آيات ديگرى، قريب به همين عبارت تکرار شده. مانند آيه: «لَا يَتَکَلَّمُونَ إلّا مَن أذِنَ لَهُ الرَّحمَنُ وَ قَالَ صَوَاباً»، و آيه: «هَذَا يَومُ لَا يَنطِقُونَ».
وجه آن، اين است که: خداى تعالى، در مواردى که روز قيامت را توصيف مى کند، مى فرمايد: «يَومَ تُبلَى السَّرَائِر»، و نيز مى فرمايد: «إن تُبدُوا مَا فِى أنفُسِکُم أو تُخفُوهُ يُحَاسِبکُم بِهِ اللّه»، و با اين کلمات خود روشن مى سازد که حساب در روز قيامت، به آن صفات و نيات و احوال خوب و بدى است که در دل ها است، نه به ظواهر اعمال که در اين نشئه، یعنى در دنيا کاشف آن احوال است.
پس آنچه که از احوال قلب و زواياى دل در دنيا مستور و پنهان بوده، در آخرت ظاهر و عريان جلوه گر مى شود، و آنچه که امروز غيب است، در آن روز شهادت خواهد بود.
(اما اين که تکلم در قيامت به چه معناست، مى گوييم:)
تکلمى که در ميان ما مردم متداول است، عبارت است از استخدام صوت ها و ترکيب آن به نحوى از وضع و اعتبار، که دلالت کند بر آن معانى که در ضماير و دل ها نهفته است، و اين معنا را احتياج اجتماعى به تبادل اغراض و منويات متداول کرده. چون نه مى توان از تفاهم افراد با يکديگر و تبادل اغراض صرف نظر کرد، و نه راهى غير استخدام اصوات به درون دل ها وجود دارد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۴
آرى، سخن گفتن، از اسباب و وسايل اجتماعى است که ما به وسيله آن، به معانى و اغراض نهفته در دل ها پى مى بريم.
پس قوام آن و علّت پيدايشش اين بوده که انسان از احاطه به آنچه که در اذهان و دل هاست، عاجز مانده، و قطعا اگر حسى مى داشته که به وسيله آن، معانى ذهنى يکديگر را در مى يافت، همان طور که مثلا چشم نورها و رنگ ها، و لامسه حرارت و برودت و نرمى و زبرى را در مى يابد، احتياجى به وضع واژه ها و سپس تکلم با آن ها پيدا نمى کرد، و آنچه امروز در ميان ما به نام «کلمه» و يا «کلام» ناميده مى شود، وجود نمى يافت. و همچنين اگر نوع بشر مانند ساير انواع حيوانات مى توانست به طور انفرادى زندگى کند، باز از تکلم و سخن گفتن خبرى نبود، و نطق بشر باز نمى شد.
آرى، نشئه دنيا، مثل اين که از دو عالَم غيب و شهود، يعنى محسوس و بيرون از حس ترکيب شده و مردم احتياج مبرم دارند به اين که ضماير يکديگر را کشف نموده، بدان اطلاع يابند.
حال اگر عالَمى را فرض کنيم که شهادت صرف باشد و در آن غيب و نامحسوسى نباشد، احتياجى به تکلم و نطق پيدا نمى شود، و اگر هم در پاره اى از حالات آن عالَم اطلاق کلام بکنيم، مصداق و معنايش ظهور پاره اى از ضماير اشخاص است براى يکديگر.
و نشئه اى که داراى چنين وضعى باشد، همان نشئه قيامت است. چه خداى تعالى آن را به امثال: «يَومَ تُبلَى السَّرَائِر: روزى که ضماير آشکار مى شود»، توصيف کرده و همين معنا، از آيه: «فَيَومَئِذٍ لَا يُسئَلُ عَن ذَنبِهِ إنسٌ وَ لَا جَانٌّ... * يُعرَفُ المُجرِمُونَ بِسِيمَاهُم فَيُؤخَذُ بِالنَّواصِى وَ الأقدَام» نيز استفاده مى شود.
دلیل دروغ گفتن مشرکان در روز قيامت، از باب ظهور ملکات است
حال اگر بگويى:
بنابراين، نبايد در قيامت دروغى يافت شود، و حال آن که قرآن تصريح دارد بر اين که در آن جا نيز، دروغ هست، و مى فرمايد: «وَ يَومَ نَحشُرُهُم جَمِيعاً ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أشرَکُوا أينَ شُرَکَاؤُکُمُ الَّذِينَ کُنتُم تَزعُمُونَ * ثُمَّ لَم تَکُن فِتنَتُهُم إلّا أن قَالُوا وَ اللّهِ رَبِّنَا مَا کُنّا مُشرِکِينَ * أُنظُر کَيفَ کَذَبُوا عَلَى أنفُسِهِم».
و نيز مى فرمايد: «يَومَ يَبعَثُهُمُ اللّهُ جَمِيعاً فَيَحلِفُونَ لَهُ کَمَا يَحلِفُونَ لَکُم وَ يَحسَبُونَ أنَّهُم عَلَى شَئٍ ألا إنَّهُم هُمُ الکَاذِبُونَ»؟
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۵
در جواب مى گوييم: اين، از باب ظهور ملکات است.
توضيح اين که:
انسان وقتى درباره نفسانيات خود فکر مى کند، در نفس خود اسرارى نهانى مشاهده مى کند، بدون اين که در اين مشاهده، احتياج پيدا کند به اين که به خود بگويد در درون دل من چه چيزهايى است. چون باطن هر کسى، براى خودش مشهود است، نه غيب، و در درک آن، زبان و تکلم هيچ دخالتى ندارد، وليکن با اين که دخالت ندارد، مى بينيم که در حين تفکر، صورت کلامى را در دل تصور مى کنيم، و در دل با خود حرف مى زنيم، و چه بسا مى شود که زبان را هم به کار بسته، آنچه که به فکر ما مى گذرد، به زبان جارى مى سازيم.
اين استخدام زبان در اين گونه مواقع، که هيچ دخالتى براى زبان نيست، از باب عادت است. چون ما عادت کرده ايم همواره نيت خود را به وسيله زبان، با ديگران در ميان بگذاريم. لذا در اين گونه مواقع نيز، زبان را به کار مى بريم و با خود حرف مى زنيم.
مشرکان و منافقان هم، از آن جايى که در دنيا به دروغ عادت کرده بودند، در روز قيامت هم، که روز ظهور ملکات و عادات نفسانى است، خود به خود، حرف مى زنند و دروغ هاى دنيايى خود را تکرار مى کنند، و گرنه محال است که انسان با توجه به اين که در مقابل پروردگار خود قرار گرفته، دروغ بگويد و حال آن که او، به ظاهر و باطنش واقف است و اعمالش نيز حاضر است.
نامۀ عملش گسترده و گواهان ايستاده اند، و جوارح و اعضاى بدنش، همه به زبان آمده اند و همه اسباب و از آن جمله دروغ، ديگر رونقى ندارد. چون همۀ اسرار، علنى و همه غيب ها شهود مى شود. با اين حال دروغ مى گويد، به اميد اين که خداى خود را گول بزند و حجت قلابى خود را به کرسى بنشاند و بخواهد بدين وسيله نجات بيابد!
و اين، نظير دعوت شدنشان به سجود است در روز قيامت، که نمى توانند سجده کنند: «يَومَ يُکشَفُ عَن سَاقٍ وَ يُدعَونَ إلَى السُّجُودِ فَلَا يَستَطِيعُونَ * خَاشِعَةً أبصَارُهُم تَرهَقُهُم ذِلَّةٌ وَ قَد کَانُوا يُدعَونَ إلَى السُّجُودِ وَ هُم سَالِمُونَ».
چه، نداشتن قدرت بر سجده، جز بدين جهت نيست که ملکۀ استکبار بر نفوسشان راسخ شده، و گرنه اگر خدا قدرت را از ايشان گرفته باشد، حق به جانب ايشان خواهد بود، نه خدا.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۶
وجه جمع بين آيات اثبات «تکلم» و عدم آن، در روز قيامت
و اگر بگويى:
در صورتى که مطلب بدين قرار است که تو گفتى و در قيامت، نه حاجتى به تکلم هست و نه از عمل تکلم در آن جا مصداقى يافت مى شود، پس استثنایى که در جمله مورد بحث آمده و فرمود:
«لَا تَکَلَّمُ نَفسٌ إلّا بِإذنِهِ»، و همچنين در آياتى نظير آن، و نيز آياتى که کلام و اقوال قيامتيان را حکايت مى کند، چه معنا دارد؟
در پاسخ مى گوييم:
هيچ ترديدى نيست در اين که انسان مادام که در اين نشئه، يعنى در دنيا است، نسبت به اعمال خود، که يکى از آن ها سخن گفتن است، مختار است. يعنى نسبت انجام هر عمل و ترک آن، برايش مساوى است، همچنان که او، نسبت به انجام و ترک هر عمل، نسبت مساوى دارد. اما اين تساوى نسبت مادامى است که عملى را انجام نداده باشد. چون وقتى انجام داد، ديگر نسبت به آن اختيار ندارد، و آثار لاينفک آن عمل، که يکى از آن ها پاداش و کيفر است، قهرا مترتب مى شود. زيرا آثار فعل هم، مانند فعل پس از انجام، از اختيار آدمى بيرون است.
و نشئه آخرت، نشئۀ جزا و اثر اعمال است. در آن جا، ديگر خبرى از اختيار نيست. آن جا، انسان است و عملش. انسان است و لوازم ضرورى اعمالش. انسان است و نامۀ عمل و گواهان اعمالش. انسان است و پروردگارى که به سوى او بازگشت نموده، و حکم فصل و داورى به دست اوست.
در آن جا اگر به چيزى دعوت شود، به طور قهر و اضطرار استجابت مى کند، همچنان که فرموده: «يَومَئِذٍ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِىَ لَا عِوَجَ لَهُ»، در حالى که وقتى در دنيا بودند، به حق دعوت مى شدند، ولى استجابت نمى کردند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۱۷
و اگر به درخواستى تکلم کند، کلامش از سنخ سخن گفتن در دنيا، اختيارى و کاشف از نهانی هاى درون نيست. چه خدا در آن روز، بر دهان او مُهر نهاده، نمى تواند به هرچه که دلش و هر جور که مى خواهد، تکلم کند. همچنان که فرموده: «اليَومَ نَختِمُ عَلَى أفوَاهِهِم وَ تُکَلِّمُنَا أيدِيهِم وَ تَشهَدُ أرجُلُهُم بِمَا کَانُوا يَکسِبُونَ».
و نيز فرموده: «هَذَا يَومُ لَا يَنطِقُونَ وَ لَا يُؤذَنُ لَهُم فَيَعتَذِرُونَ». چون عذرخواهى در جايى است که در آن، بويى از اختيار باشد. يعنى صرف نظر کردن از آن ممکن باشد، و اما گناهى که شده و اينک کيفر ضرورى و بى چون و چرايش فرا مى رسد، عذر بردار نيست.
همچنان که فرموده: «يَا أيُّهَا الَّذِينَ کَفَرُوا لَا تَعتَذِرُوا اليَومَ إنَّما تُجزَونَ مَا کُنتُم تَعمَلُونَ». يعنى: کيفر شما، خود آن اعمالی است که مى کرديد و آن اعمال با عذرخواهى و تعلل از آنچه هست، تغيير نمى کند.
آرى، اگر اين داورى در دنيا و حکومت به دست حکام مجازى بود که هرچه مى کردند، به رأى و اراده خود مى کردند، ممکن بود يک عمل، به ضميمه تعلل و عذرخواهى از آنچه بود، تغيير بپذيرد.
و کوتاه سخن: اگر درباره درخواستى تکلم کند، تکلمش اضطرارى و بى اختيار است، و مطابق با عملى است که در برابرش مجسم شده و با اين وضع، اگر به دروغ تکلم کند، معناى دروغش، همان بروز و هويدا شدن ملکات است و خود، عملى است از اعمالش که ظهور مى کند، نه اين که کلامى باشد جواب از سؤال. پس خدا بر دهانش مُهر زده، گوش و چشم و پوست و دست و پايش را به زبان در مى آورد و عملى را که کرده، حاضر مى سازد و گواهان را مى آورد، و خدا خودش، بر هر چيز گواه است.
پس خلاصه همه حرف هايى که زده شد، اين شد:
معناى جملۀ «لَا تَکَلَّمُ نَفسٌ إلّا بِإذنِهِ»، اين است که تکلّم در آن روز، به طريق تکلم دنيوى نيست، که عبارت باشد از کشف اختيارى از نهانی ها، و فرض صدق و کذب در آن راه داشته باشد. چون مالک اختيار بودن از لوازم عمل است که جاى آن دنيا است و در نشئه آخرت، خبرى از آن نيست. و لذا هيچ انسانى داراى اختيار نيست تا به اختيار خود تکلم کند، بلکه آن جا همه چيز، به اذن خدا و مشيت اوست.
و اگر خواننده محترم، خوب دقت کند، خواهد ديد که برگشت اين وجه (يعنى برداشته شدن اختيار از تکلم انسان و ساير افعالش)، به همان مطلبى است که ما با آن بحث را شروع کرديم، و گفتيم که يکى از مشخصات روز قيامت، انکشاف حقيقت اشياء، و شهود شدن همه غيب ها است.
در خاتمه، خواننده محترم را به دقت در معارفى که کلام الهى در مسأله معاد دارد، توصيه نموده و مى گذريم.
رده:تفسیر المیزان