المیزان جلد۱۱ بخش۲۷
«قَالُوا تَاللَّهِ تَفْتَؤُا تَذْکرُ يُوسُفَ حَتّى تَکُونَ حَرَضاً أَوْ تَکُونَ مِنَ الْهَالِکِينَ»:
کلمۀ «حَرَض و حَارِض»، به معناى مشرف بر هلاکت است، و بعضى گفته اند: به معناى کسى است که نه، مُرده تا از يادها برود، و نه، زنده است تا اميد چيزى در او باشد، ولى معناى اولى از نظر اين که اين کلمه در آيه، در مقابل هلاکت قرار گرفته، مناسب تر به نظر مى رسد. و کلمۀ مذکور، نه تثنيه مى شود و نه جمع. چون مصدر است و مصدر هم، جمع و تثنيه ندارد.
معناى آيه اين است که: به خدا سوگند، که تو دائما و لايزال به ياد يوسف هستى و سال هاست که خاطره او را از ياد نمى برى و دست از او بر نمى دارى، تا حدى که خود را مشرف به هلاکت رسانده، و يا هلاک کنى.
و ظاهر اين گفتار، اين است که ايشان از درِ محبت و دلسوزى اين حرف را زده اند و خلاصه به وضع پدر رقت کرده اند. و شايد هم از اين باب باشد که از زيادى گريه او به ستوه آمده بودند، و مخصوصا از اين جهت که يعقوب ايشان را در امر يوسف تکذيب کرده بود، و ظاهر گريه و تأسّف او هم اين بود که مى خواست درددل خود را به خود ايشان شکايت کند، همچنان که چه بسا جملۀ «إنَّمَا أشکُو...» هم، اين را تأييد مى کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۱۹
«قَالَ إِنَّمَا أَشکُوا بَثّى وَ حُزْنى إِلى اللَّهِ وَ أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لا تَعْلَمُونَ»:
در مجمع البيان گفته است: کلمۀ «بَثّ»، به معناى اندوهى است که صاحبش نتواند آن را کتمان کند و ناگزير آن را مى پراکند، و هر چيزی را که پراکنده و متفرق کنى، آن را «بثّ» کرده اى، و به همين معنا است در آيه: «وَ بَثَّ فِيهَا مِن کُلّ دَابّة».
پس در آيه مورد بحث، کلمه مذکور، مصدرى است در معناى اسم مفعول. و حصرى که در جملۀ «إنَّمَا أشکُو...» است، از باب قصر قلب است و در نتيجه مفادش، اين مى شود که:
من اندوه فراوان و حزن خود را به شما و فرزندان و خانواده ام شکايت نمى کنم، و اگر شکايت کنم، در اندک زمانى تمام مى شود، و بيش از يک يا دو بار نمى شود تکرار کرد، همچنان که عادت مردم در شکايت از مصائب و اندوه هاشان چنين است، بلکه من تنها و تنها، اندوه و حزنم را به خداى سبحان شکايت مى کنم، که از شنيدن ناله و شکايتم، هرگز خسته و ناتوان نمى شود. نه شکايت من او را خسته مى کند و نه شکايت و اصرار نيازمندان از بندگانش، «وَ أعلَمُ مِنَ اللّهِ مَا لَاتَعلَمُون: و من از خداوند چيزهايى سراغ دارم که شما نمى دانيد»، و به همين جهت، به هيچ وجه از روح او مأيوس و از رحمتش نااميد نمى شوم.
و در اين که گفت: «وَ أعلَمُ مِنَ اللهِ مَا لَا تَعلَمُون»، اشاره اى است اجمالى به علم يعقوب به خداى تعالى، و اما اين که اين چگونه علمى بوده، از عبارت قرآن استفاده نمى شود، مگر همان مقدارى که مقام، مساعدت کند، همچنان که در سابق هم اشاره کرديم.
«يَا بَنىَّ اذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِن يُوسُفَ وَ أَخِيهِ وَ لا تَايْئَسُوا مِن رَّوْح اللَّهِ إِنَّهُ لا يَايْئَس مِن رَوْح اللَّهِ إِلّا الْقَوْمُ الْکَافِرُونَ»:
در مجمع البيان مى گويد: «تحسُّس» - با حاء - به معناى طلب چيزى است به حس، و «تجسُّس» - با جيم - هم نظير آن است و در حديث آمده: «لَا تَحَسَّسُوا وَ لَا تَجَسَّسُوا».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۲۰
بعضى هم گفته اند: اصلا معناى اين دو کلمه يکى است، و اگر در اين روايت و جاهاى ديگر به هم عطف شده اند، صرفا به خاطر اختلاف لفظ است، نه اختلاف معنى. مانند قول شاعر که معناى دورى را دو بار در شعرش به دو لفظ آورده و مى گويد: «مَتَى أُدنُ مِنهُ ينَأعنُهُ وَ يَبعَدُ: هر وقت نزديکش مى شوم، از او دور مى شود و دور مى شود».
بعضى هم گفته اند: اين دو واژه، هر يک معناى بخصوصى دارند. «تجسّس»، به معناى تعقيب و جستجو کردن عيب مردم است، و «تَحَسّس»، به معناى گوش دادن به گفتگوى مردم است، و از ابن عباس، فرق ميان اين دو کلمه را پرسيدند. گفت: زياد از هم دور نيستند، جز آن که «تَحسُّس»، در خير گفته مى شود، و «تجسّس»، در شر.
يأس از «رَوح» و «رحمت» الهى، گناه کبيره است
و کلمۀ «رَوح» - به فتح راء و سکون واو - به معناى نفس و يا نفس خوش است. هر جا استعمال شود، کنايه است از راحتى، که ضد تعب و خستگى است، و وجه اين کنايه، اين است که شدّت و بيچارگى و بسته شدن راه نجات در نظر انسان، نوعى اختناق و خفگى تصوّر مى شود، همچنان که مقابل آن، يعنى نجات يافتن، به فراخناى فرج و پيروزى و عافيت، نوعى تنفّس و راحتى به نظر مى رسد.
و لذا مى گويند: خداوند «يُفَرِّجُ الهَمَّ وَ يُنَفِّسُ الکَرب: اندوه را به فرج، و گرفتارى را به نفس راحت مى سازد». پس روحى که منسوب به خداست، همان فرج بعد از شدتى است که به اذن خدا و مشيت او، صورت مى گيرد.
و بر هر کس که به خدا ايمان دارد، لازم و حتمى است به اين معنا معتقد شود که خدا، هرچه بخواهد، انجام مى دهد و به هرچه اراده کند، حکم می نمايد، و هيچ قاهرى نيست که بر مشيت او فائق آيد، و يا حکم او را به عقب اندازد، و هيچ صاحب ايمانى نمى تواند و نبايد از روح خدا مأيوس و از رحمتش نااميد شود.
زيرا يأس از روح خدا و نوميدى از رحمتش، در حقيقت محدود کردن قدرت او، در معنا کفر به احاطه و سعه رحمت اوست، همچنان که در آن جا که گفتار يعقوب «عليه السّلام» را حکايت مى کند، مى فرمايد: «إنَّهُ لَا يَيأسُ مِن رَوحِ اللّه إلَّا القَومُ الَکَافِرُونَ».
و در آن جا که کلام ابراهيم «عليه السّلام» را حکايت مى کند، از قول او مى فرمايد: «وَ مَن يَقنَطُ مِن رَحمَةِ رَبِّهِ إلّا الضَّالُّون». و همچنين در اخبار وارده، از گناهان کبيره و مهلکه شمرده شده است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۲۱
و معناى آيه، اين است که: سپس يعقوب به فرزندان خود امر کرده، چنين گفت: «يَا بَنِىَّ اذهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِن يُوسُفَ وَ أخِيهِ»: اى فرزندان من! برويد و از يوسف و برادرش که در مصر دستگير شده، جستجو کنيد، شايد ايشان را بيابيد.
«وَ لَا تَيأسُوا مِن رَوحِ اللّه»، از فرجى که خداوند بعد از هر شدت ارزانى مى دارد، نوميد نشويد، «إنَّهُ لَا يَيأسُ مِن رَوحِ اللّهِ إلّا القَومُ الکَافِرُونَ». زيرا از رحمت خدا مأيوس نمى شوند، مگر مردمى که کافرند، و به اين معنا ايمان ندارند که خداوند، توانا است، تا هر غمى را زايل و هر بلايى را رفع کند.
بازگشت پسران يعقوب «ع» به مصر، و اظهار عجز و خضوع در برابر عزيز مصر
«فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَيْهِ قَالُوا يَا أَيُّهَا الْعَزِيزُ مَسَّنَا وَ أَهْلَنَا الضُّرُّ وَ جِئْنَا بِبِضاعَةٍ مُّزْجَاةٍ ...»:
«بضاعت مزجاة»، به معناى متاع اندک است، و در اين گفتار چند جمله حذف شده، و تقدير آن، اين است که فرزندان يعقوب به مصر وارد شده و وقتى بر يوسف رسيدند، گفتند...
به طورى که از سياق استفاده مى شود، در اين سفر، دو تا خواهش از عزيز داشته اند، که بر حسب ظاهر، هيچ وسيله اى براى برآوردن آن ها به نظرشان نمى رسيده:
يکى اين که: مى خواسته اند با پولى که وافى و کافى نبوده، طعامى به آن ها بفروشد و با اين که در نزد عزيز، سابقه دروغ و دزدى به هم زده بودند و وجهه و حيثيتى برايشان نمانده بود، هيچ اميد نداشتند که عزيز، باز هم مانند سفر اول، ايشان را احترام نموده و حاجتشان را برآورد.
دوم اين که: از برادرشان که به جرم دزدى دستگير شده، دست بردارد، و او را رها سازد. اين هم در نظرشان حاجتى برآورده نشدنى بود. زيرا در همان اول که جام ملوکانه از خرجين برادرشان در آمد، هرچه اصرار و التماس کردند، به خرج نرفت، و حتى عزيز حاضر نشد يکى از ايشان را به جاى او بازداشت نمايد.
به همين جهت، وقتى به دربار يوسف رسيدند و با او در خصوص طعام و آزادى برادر گفتگو کردند، خود را در موقف تذلل و خضوع قرار داده، و در رقت کلام، آن قدر که مى توانستند سعى نمودند، تا شايد دل او را به رحم آورده، عواطفش را تحريک نمايند. لذا نخست بدحالى و گرسنگى خانواده خود را به يادش آوردند، سپس کمى بضاعت و سرمايه مالى خود را خاطرنشان ساختند، و اما نسبت به آزادى برادرشان به صراحت چيزى نگفتند.
تنها، درخواست کردند که نسبت به ايشان تصدق کند، و همين کافى بود. زيرا تصدق به مال انجام مى شود و مال را صدقه مى دهند، و همان طور که طعام مال بود، آزادى برادرشان نيز تصدق به مال بود. زيرا برادرشان، على الظاهر مِلک عزيز بود. علاوه بر همه اين ها، به منظور تحريک او، در آخر گفتند: به درستى که خداوند به متصدقين پاداش مى دهد، و اين در حقيقت، هم تحريک بود و هم دعا.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۲۲
پس معناى آيه چنين مى شود:
«يَا أيُّهَا العَزِيزُ مَسَّنَا وَ أهلَنَا الضُّرُّ»، هان اى عزيز! ما و خاندان ما را فقر و ندارى، از پاى درآورده، «وَ جِئنَا» اينک نزد تو آمديم «بِبِضَاعَةٍ مُزجَاةٍ»، با بضاعتى اندک که وافى به آنچه از طعام احتياج داريم، نيست. چيزى که هست، اين بضاعت اندک، نهايت درجه توانايى ما است، «فَأوفِ لَنَا الکَيلَ وَ تَصَدَّق عَلَينَا، پس تو به قدرت ما نگاه مکن، و از طعامى که مورد حاجت ما است، کم نگذار، بر ما تصدق کن و برادر ما را آزاد ساز.
ممکن هم هست جملۀ اخير، مربوط به هر دو حاجت باشد، «إنَّ اللّهَ يَجزِى المُتَصَدِّقِينَ خَيراً»، خدا به تصدق دهندگان جزاى خير مى دهد.
برادران، کلام خود را با جملۀ «یَا أيُّهَا العَزِيزُ» آغاز، و با جمله اى که در معناى دعا است، ختم نمودند. در بين اين دو جمله، تهیدستى و اعتراف به کمى بضاعت و درخواست تصدق را ذکر کردند، و اين نحو سؤال، از دشوارترين و ناگوارترين سؤالات است. موقف هم، موقف کسانى است که با نداشتن استحقاق و با سوء سابقه استرحام مى کنند و خود، جمعيتى هستند که در برابر عزيز صف کشيده اند.
پس از تحقق وعدۀ الهى، يوسف «ع»، خود را معرفى مى نمايد
اين جا بود که کلمۀ الهى و وعده او که به زودى يوسف و برادرش را بلند و ساير فرزندان يعقوب را به خاطر ظلمشان خوار مى کند، تمام شد، و به همين جهت، يوسف بدون درنگ در پاسخ شان گفت: هيچ يادتان هست که با يوسف و برادرش چه کرديد؟
و با اين عبارت، خود را معرفى کرد، و اگر به خاطر آن وعده الهى نبود، ممکن بود خيلى جلوتر از اين به وسيله نامه و يا پيغام، پدر و برادران را از جايگاه خود خبر دهد و به ايشان خبر دهد که من در مصر هستم، وليکن در همه اين مدت، که مدت کمى هم نبود، چنين کارى را نکرد. چون خداى سبحان خواسته بود روزى برادران حسود او را، در برابر او و برادر محسودش، در موقف ذلت و مسکنت قرار داده، و او را در برابر ايشان، بر سرير سلطنت و اريکه قدرت قرار دهد.
«قَالَ هَلْ عَلِمْتُم مَّا فَعَلْتُم بِيُوسُفَ وَ أَخِيهِ إِذْ أَنتُمْ جَاهِلُونَ»:
يوسف، برادران را به خطابى مخاطب ساخت که معمولا يک فرد مجرم و خطاکار را با آن مخاطب مى سازند، و با اين که مى دانند مخاطب چه کرده، مى گويند: هيچ مى دانى، و يا هيچ يادت هست؟ و يا هيچ مى فهمى که چه کردى؟ و امثال اين ها.
چيزى که هست، يوسف «عليه السلام»، دنبال اين خطاب، جمله اى را آورد که به وسيله آن، راه عذرى به مخاطب ياد دهد و به او تلقين کند که در جوابش چه بگويد، و به چه عذرى متعذر شود، و آن، اين بود که گفت: «إذ أنتُم جَاهِلُون».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۲۳
بنابراين، جملۀ «هَل عَلِمتُم مَا فَعَلتُم بِيُوسُفَ وَ أخِيهِ»، تنها يادآورى اعمال زشت ايشان است، بدون اين که خواسته باشد توبيخ و يا مؤاخذه اى کرده باشد، تا منت و احسانى را که خدا به او و برادرش کرده، خاطرنشان سازد، و اين، از فتوت و جوانمردى هاى عجيبى است که از يوسف سر زد، و راستى چه فتوت عجيبى!
«قَالُوا أَءِنَّک لاَنتَ يُوسُف قَالَ أَنَا يُوسُفُ وَ هَذَا أَخِى قَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنَا ...»:
در جايى جمله استفهاميه را با ابزار تأکيد مؤکّد مى کنند که دخالت کند بر اين که شواهد قطعى همه بر تحقق مضمون جمله شهادت مى دهند. و اگر جمله، استفهاميه آمده، به منظور اين است که مخاطب، خودش هم اعتراف کند، و گرنه گوينده نسبت به مضمون، يقين دارد.
در آيه مورد بحث هم، شواهد قطعى همه دلالت مى کرد بر اين که عزيز مصر، همان برادرشان يوسف است، و لذا در سؤالشان، ابزار تأکيد يعنى «إنّ» و «لام» و ضمير «فصل» به کار برده، گفتند: «ءإنَّکَ لَأنتَ يُوسُفُ»؟
يوسف هم در جواب شان فرمود: «أنَا يُوسُفُ وَ هَذَا أخِى». در اين جا برادر خود را هم ضميمه خود کرد، و با اين که درباره برادرش سؤالى نکرده بودند، و بعلاوه اصلا نسبت به او جاهل نبودند، فرمود: خداوند بر ما منت نهاد، و نفرمود: بر من منت نهاد. با اين که هم منت خداى را به ايشان بفهماند و هم بفهماند که ما همان دو تن برادرى بوديم، که مورد حسد شما قرار داشتيم، و لذا فرمود: «قَد مَنَّ اللّهُ عَلَينَا».
آنگاه سبب اين منت الهى را که بر حسب ظاهر موجب آن گرديد، بيان نموده، فرمود: «إنَّهُ مَن يَتَّقِ وَ يَصبِر فَإنَّ اللّهَ لَا يُضِيعُ أجرَ المُحسِنِين». و اين جمله، هم بيان علت است و هم خود، دعوت برادران است به سوى احسان.
اعتراف برادران يوسف به خطای خویش، و دعای یوسف «ع» برای آنان
«قَالُوا تَاللَّهِ لَقَدْ آثَرَک اللَّهُ عَلَيْنَا وَ إِن کنَّا لَخَاطِئِينَ»:
کلمۀ «آثَرَکَ»، از ايثار است، که به معناى برترى دادن و برگزيدن است. و «خطاء»، ضد صواب و «خَاطِى» و «مُخطِى»، از خَطَأَ خَطأً، و أخطَأ إخطَاءً، به يک معناست، و معناى آيه واضح است که برادران به خطاکارى خود اعتراف نموده، و نيز اعتراف مى کنند که خداوند، او را بر ايشان برترى بخشيده است.
«قَالَ لا تَثرِيبَ عَلَيْکُمُ الْيَوْمَ يَغْفِرُ اللَّهُ لَکُمْ وَ هُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ»:
کلمۀ «تَثرِيب»، به معناى توبيخ و مبالغه در ملامت و شمردن يک يک گناهان است. او اگر ملامت نکردن را مقيد به امروز کرده و فرموده امروز، تثريبى بر شما نيست، (من گناهانتان را نمى شمارم که چه کرديد)، براى اين بوده که عظمت گذشت و اغماض خود را از انتقام برساند. زيرا در چنين موقعيتى که او عزيز مصر است و مقام نبوت و حکمت و علم به احاديث به او داده شده و برادر مادری اش هم،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۲۴
همراه است، و برادران در کمال ذلت در برابرش ايستاده، به خطاکارى خود اعتراف مى کنند، و اقرار مى نمايند که خداوند، برغم گفتار ايشان در ايام کودکى يوسف که گفته بودند: «چرا يوسف و برادرش نزد پدر ما از ما محبوب ترند، با اين که ما گروهى توانا هستيم و قطعا پدر ما، در گمراهى آشکار است»، او را بر آنان برترى داده.
يوسف «عليه السّلام»، بعد از دلدارى از برادران و عفو و گذشت از ايشان، شروع کرد به دعا کردن، و از خدا خواست تا گناهانشان را بيامرزد، و چنين گفت:
«يَغفِرُ اللّهُ لَکُم وَ هُوَ أرحَمُ الرَّاحِمِين». و اين دعا و استغفار يوسف، براى همه برادران است که به وى ظلم کردند، هرچند همه ايشان، در آن موقع حاضر نبودند. همچنان که از آيه بعدى هم، که از قول بعضى از فرزندان نقل مى کند که در کنعان نزد پدر مانده بودند، و در جواب پدر که گفت اگر ملامتم نکنيد، بوى يوسف را مى شنوم، و ايشان گفتند: «تَاللّهِ إنَّکَ لَفِى ضَلَالِکَ القَدِيم» استفاده مى شود، چند نفرى در برابر يوسف حضور داشتند، و به زودى تفصيلش خواهد آمد، إن شاء اللّه تعالى.
بحث روایتی: (رواياتى ذیل آیات گذشته)
در تفسير عياشى، از ابوبصير روايت کرده گفت: من از امام ابى جعفر «عليه السّلام» شنيدم که داستان يوسف و يعقوب را نقل مى کرد و چنين مى فرمود که:
وقتى يعقوب، فرزند خود يوسف «عليه السلام» را ناپديد يافت، اندوهش شدّت کرد، و از گريه زياد، ديدگانش سفيد شد، و به شدّت محتاج گشته و وضع بدى پيدا کرد.
در اين مدت سالى، دو نوبت، يک بار تابستان و يک بار زمستان، عده اى از فرزندان را به مصر مى فرستاد، و سرمايه اى اندک به ايشان مى داد تا گندمى خريدارى کنند. پس سالى ايشان را در معيت قافله اى روانه ساخت و ايشان وقتى وارد مصر شدند که يوسف، عزيز مصر شده بود.
آرى، پس از آن که عزيز مصر، يوسف را به ولايت مصر برگزيد، در اين بين فرزندان يعقوب، مانند سال هاى قبل، براى خريد طعام به مصر آمدند. يوسف، ايشان را شناخت، ولى ايشان او را به خاطر هيئت سلطنت و عزّتش نشناختند و گفت قبل از همراهان، بضاعت خود را بياوريد، و به کارمندان خود گفت: سهم اين چند نفر را زودتر بدهيد و به پول اندکشان نگاه نکنيد. به قدر احتياجشان گندم به ايشان بدهيد، و چون از اين کار فارغ شديد، بضاعتشان را هم در خرجينشان، بگذاريد. مراقب باشيد تا خود ايشان نفهمند. کارمندان نيز دستور يوسف را عملى نمودند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۲۵
آنگاه خود يوسف به ايشان گفت: من اطلاع پيدا کردم که شما دو برادر ديگر هم داريد، که مادرشان از شما جداست، ايشان چه مى کنند؟ گفتند: بزرگتر آن دو برادر، چند سال قبل طعمه گرگ شد، و کوچکتر آن دو هست، و ما او را نزد پدر گذاشتيم و آمديم. چون پدر ما نسبت به او، خيلى علاقمند است.
يوسف گفت: من خيلى دلم مى خواهد بارِ ديگر که مى آييد، او را هم، همراه خود بياوريد. و اگر او را نياوريد، ديگر به شما سهم نخواهم داد و اعتنا و احترامى به شما نخواهم کرد. گفتند: ما در اين باره، با پدر گفتگو کرده و او را به آوردن وى راضى مى کنيم.
بعد از آن که نزد پدر بازگشتند و خرجين ها را باز کردند، ديدند پول هايشان در درون آن ها است. گفتند: پدرجان! ديگر چه مى خواهيم، اين هم بضاعت ما که دوباره به ما برگردانده شده، و سهم ما را حتىّ يک بارِ شتر هم بيشتر دادند. بنابراين، برادر ما را با ما بفرست تا سهم او را هم بگيريم، و ما خاطر جمع، نگهبان و حافظ او خواهيم بود.
يعقوب «عليه السّلام» در جوابشان فرمود: آيا به شما اعتماد کنم، همان طور که در داستان يوسف اعتماد کردم؟!
اين بود تا پس از گذشتن شش ماه، يعقوب «عليه السّلام»، بارِ ديگر، فرزندان را روانه مصر کرد، و بضاعت اندکى به ايشان داد و بنيامين را هم با ايشان روانه ساخت و از ايشان پيمانى خدایى گرفت که او را با خود برگردانند، مگر در صورتى که گرفتارى آن چنان احاطه شان کند که نتوانند او را برگردانند و در اين کار معذور و عذرشان موجه باشد.
فرزندان يعقوب با کاروانيان حرکت کرده، وارد مصر شدند و به حضور يوسف رسيدند. يوسف فرمود: آيا بنيامين را هم همراه خود آورده ايد، يا نه؟ گفتند: بلى آورده ايم، اينک از بار و بنۀ ما حفاظت مى کند.
گفت: برويد او را بياوريد. بنيامين را آوردند، در آن موقع، يوسف «عليه السّلام» به تنهايى در دربار پادشاه بود. وقتى بنيامين داخل شد، يوسف او را در آغوش گرفت و گريه کرد، و گفت: من برادر تو يوسفم، و از آنچه مى کنم، ناراحت مشو، و آنچه را به تو مى گويم، فاش مکن، ترس و اندوه به خود راه مده.
آنگاه او را با خود بيرون آورده و به برادران برگردانيد. سپس به مأموران خود دستور داد تا پول هاى ايشان را گرفته، هرچه زودتر گندمشان را بدهند، و چون فارغ شدند، پيمانه را در خرجين بنيامين بگذارند. همين کار را کردند. همين که کاروان حرکت کرد، يوسف و مأمورانش از دنبال رسيده، فرياد زدند: هان! اى کاروانيان! شما دزديد. کاروانيان در حالى که بر مى گشتند، پرسيدند: مگر چه گُم کرده ايد؟
گفتند: پيمانۀ سلطنتى را، و هر که آن را بياورد، يک بارِ شتر، گندمش مى دهيم و من ضامنم که بدهم. گفتند: به خدا قسم شما خوب مى دانيد که ما براى فساد در زمين، بدين جا نيامده ايم و ما دزد نبوديم.
گفتند: حال اگر در بارِ يکى از شما پيدا شد و شما دروغ گفته بوديد، خود بگویيد جزايش چيست؟ گفتند: جزايش، خودِ آن کسى است که از بارش پيدا شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۲۶
امام «عليه السّلام» آنگاه مى فرمود: قبل از خرجين بنيامين، شروع کردند به جستجوى خرجين هاى ساير برادران، و در آخر از خرجين بنيامين، بيرونش آوردند. برادران وقتى چنين ديدند، گفتند: اين پسر قبلا هم برادرى داشت که مانند خودش دزدى کرده بود.
يوسف گفت: اينک از شهرهاى ما بيرون شويد. گفتند: اى عزيز! اين پسر، پدر پير و سالخورده اى دارد و از ما ميثاق هاى خدايى گرفته که او را به سلامت برايش برگردانيم. يکى از ما را به جاى او بازداشت کن و او را آزاد ساز، که اگر چنين کنى، ما تو را از نيکوکاران مى بينيم. گفت: العياذ باللّه! که ما کسى را به جاى آن کس که متاعمان را در بارش يافته ايم، دستگير نماييم.
بناچار، بزرگتر ايشان گفت: من که از اين جا تکان نمى خورم، در همين مصر می مانم تا آن که يا پدرم اجازه برگشتن دهد، و يا خدا در کارم حکم کند.
برادران، ناگزير به کنعان بازگشته، در پاسخ يعقوب که پرسيد: بنيامين چه شد؟ گفتند: او مرتکب سرقت شد و پادشاه مصر او را به جرم سرقتش گرفت و نزد خود نگه داشت، و اگر قول ما را باور ندارى، از اهل مصر و از کاروانيانى که با ما بودند، بپرس و تحقيق کن تا جريان را برايت بگويند.
يعقوب گفت: «إنّا لِلّهِ وَ إنّا إلَيهِ رَاجِعُون»، و شروع کرد به شدت اشک ريختن، و آن قدر اندوهش زياد شد که پشتش خميده گشت.
و در همان تفسير، از ابوحمزه ثمالى، از امام ابى جعفر «عليه السّلام» روايت کرده که گفت: از امام شنيدم که مى فرمود: «صُوَاع مَلِک»، عبارت از طاسى بوده که با آن آب مى نوشيده.
مؤلف: در بعضى روايات ديگر آمده که قدحى از طلا بوده، که يوسف با آن، گندم را پيمانه مى کرد.
و نيز، در همان کتاب، از ابوبصير، از امام ابى جعفر «عليه السلام» - و در نسخه اى ديگر، از امام صادق «عليه السّلام» - روايت کرده که گفت:
شخصى به آن جناب عرض کرد - و من نزد او حاضر بودم - سالم بن حفصه، از شما روايت کرده که شما حرف را طورى مى زنى که هفتاد پهلو دارد، و به آسانى مى توانى راه گريز را از گفته خود پيدا کنى. حضرت فرمود: سالم از من چه مى خواهد؟ آيا او مى خواهد که من ملائکه را برايش بياورم، اگر اين را مى خواهد که بايد بداند به خدا سوگند انبياء هم چنين کارى را نکرده اند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۲۷
مگر اين ابراهيم خليل نبود که به چند وجه حرف مى زد. از آن جمله فرمود: «إنِّى سَقِيمٌ: من بيمارم»، و حال آن که بيمار نبود، و دروغ هم نگفته بود. و نيز همين جناب فرموده بود: «بَل فَعَلَهُ کَبِيرُهُم: بلکه بزرگ بت ها، بت ها را شکسته»، و حال آن که نه بت بزرگ شکسته بود و نه ابراهيم دروغ گفته بود. و همچنين، يوسف فرياد زد: اى کاروانيان! شما دزديد، و حال آن که به خدا قسم، نه آنان دزد بودند و نه يوسف دروغ گفته بود.
و نيز، در همان کتاب، از مردى شيعه مذهب، از امام صادق «عليه السّلام» نقل کرده که گفته است، از آن جناب، از معناى قول خدا درباره يوسف پرسيدم که مى فرمايد: «أيَّتُهَا العِيرُ إنَّکُم لَسَارِقُون».
فرمود: آرى، برادران، يوسف را از پدرش دزديده بودند. مقصودش اين دزدى بود، نه دزديدن پيمانه سلطنتى، به شهادت اين که وقتى پرسيدند: مگر چه گم کرده ايد؟ نگفت: شما پيمانه ما را دزديده ايد، بلکه گفت: ما پيمانه سلطنتى را گُم کرده ايم، به همين دليل، مقصودش از اين که گفت: شما دزديد، همان دزديدن يوسف است.
و در کافى، به سند خود، از حسن صيقل روايت کرده که گفت: خدمت حضرت صادق «عليه السلام» عرض کردم:
از امام باقر «عليه السّلام» درباره گفتار يوسف که گفت: «أيَّتُهَا العِيرُ إنَّکُم لَسَارِقُون»، روايتى به ما رسيده که فرموده: به خدا، نه برادران او دزدى کرده بودند و نه او دروغ گفته بود. همچنان که ابراهيم خليل که گفته بود: «بَل فَعَلَهُ کَبِيرُهُم فَسئَلُوهُم إن کَانُوا يَنطِقُونَ: بلکه بزرگترشان کرده، اگر حرف مى زنند، از خودشان بپرسيد»، و حال آن که به خدا قسم، نه بزرگتر بت ها، بتها را شکسته، و نه ابراهيم دروغ گفته بود.
حسن صيقل مى گويد: امام صادق «عليه السّلام» فرمود: صيقل! نزد شما چه جوابى در اين باره هست؟ عرض کردم: ما جز تسليم (در برابر گفته امام) چيزى نداريم.
مى گويد: امام فرمود: خداوند دو چيز را دوست مى دارد، و دو چيز را دشمن. دوست مى دارد آمد و شد کردن ميان دو صف (متخاصم را جهت اصلاح و آشتى دادن) و نيز دوست مى دارد دروغ در راه اصلاح را. و دشمن مى دارد قدم زدن در ميان راه ها را (يعنى ميان دو کس آتش افروختن) و دروغ در غير اصلاح را. ابراهيم «عليه السّلام»، اگر گفت: «بَل فَعَلَهُ کَبِيرُهُم»، مقصودش اصلاح و راهنمايى قوم خود به درک اين معنا بود که آن خدايانى که مى پرستند، موجوداتى بى جانند. و همچنين يوسف «عليه السّلام»، مقصودش از آن کلام، اصلاح بوده است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۲۸
مؤلف: اين که امام «عليه السّلام» فرمود: مقصودش اصلاح بوده، منافاتى با روايت قبلى که مى فرمود: مقصودش اين بود که شما يوسف را دزديده ايد، ندارد.
آرى، فرق است ميان اين که ظاهر کلام مطابق با واقع نباشد، يا اين که متکلم معناى صحيحى را اراده کرده باشد، که در مقام گفتگو از کلام مفهوم نباشد، و قسم دوم دروغ و مذموم نيست. به دليل اين که امام فرمود: او مقصودش اصلاح بوده، يوسف مى خواست با اين توريه، برادر خود را نزد خود نگه دارد، و ابراهيم هم، خواسته است بت پرستان را متوجه کند به اين که بت، کارى نمى تواند بکند.
و در معناى سه حديث آخرى، اخبار و احاديث ديگرى در کافى و کتاب معانى الاخبار و تفسير عياشى و تفسير قمى آمده.
در تفسير عياشى، از اسماعيل بن همام روايت کرده که گفت: حضرت رضا «عليه السّلام»، در ذيل آيه: «إن يَسرِق فَقَد سَرَقَ أخٌ لَهُ مِن قَبلُ فَأسَرَّهَا يُوسُفُ فِى نَفسِهِ وَ لَم يُبدِهَا لَهُم» فرمود:
اسحاق پيغمبر، کمربندى داشت که انبياء و بزرگان، يکى پس از ديگرى، آن را به ارث مى بردند. در زمان يوسف، اين کمربند نزد عمّۀ او بود، و يوسف هم نزد عمه اش به سر مى برد، و عمّه اش، او را دوست مى داشت.
روزى يعقوب نزد خواهرش فرستاد که يوسف را روانه کن، دوباره مى گويم تا نزد تو بيايد. عمّه يوسف، به فرستادۀ يعقوب گفت: فقط امشب مهلت دهيد، من او را ببويم، فردا نزد شما روانه اش مى کنم. آنگاه براى اين که يعقوب را محکوم کند و قانع سازد به اين که چشم از يوسف بپوشد، فرداى آن روز، آن کمربند را از زير پيراهن يوسف، به کمرش بست، و پيراهنش را روى آن انداخت و او را نزد پدر روانه کرد. بعدا (به دنبالش آمده) به يعقوب گفت:
(مدتى بود) کمربند ارثى را گُم کرده بودم، حالا مى بينم يوسف آن را زير پيراهنش بسته، و چون قانون مجازات دزد در آن روز، اين بود که سارق، بردۀ صاحب مال شود، لذا به همين بهانه، يوسف را نزد خود برد، و يوسف همچنان، نزد او بود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۲۹
و در الدّرالمنثور است که ابن مردويه، از ابن عباس، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» روايت کرده که در ذيل جمله: «إن يَسرِق فَقَد سَرَقَ أخٌ لَهُ مِن قَبلُ» فرموده: يوسف در کودکى، بتى را که از طلا و نقره ساخته شده بود و مال جدّ مادری اش بود، دزديده و آن را شکسته و در راه انداخته بود و برادران، او را در اين عمل سرزنش کردند. (اين بود سابقه دزدى يوسف، نزد برادران).
مؤلف: روايت قبلى، به اعتماد نزديک تر است. زيرا از طرق ديگر هم، از ائمه اهل بيت روايت شده، و مؤيّد آن روايتى است که به طرق متعدد، از اهل بيت «عليهم السلام» و غير ايشان وارد شده، که روزى زندانبان به يوسف گفت: من تو را دوست مى دارم.
يوسف در جوابش گفت: نه، تو مرا دوست مدار. چون عمّۀ من، مرا دوست مى داشت و به خاطر همان دوستى، به دزدى متهم شدم، و پدرم مرا دوست مى داشت، برادران بر من حسد ورزيده، مرا در چاه انداختند، و همسر عزيز، مرا دوست مى داشت و در نتيجه، مرا به زندان انداخت.
و در کافى، به سند خود، از ابن ابى عمير، از کسى که او اسم برده، از امام صادق «عليه السّلام» روايت کرده که در ذيل قول خداى عزّوجلّ که فرموده: «إنَّا نَرَيکَ مِنَ المُحسِنِينَ» فرموده است: يوسف در مجالس، به ديگران جا مى داد، و به محتاجان قرض مى داد، و ناتوانان را کمک مى نمود.
و در تفسير برهان، از حسين بن سعيد، در کتاب «تمحيص»، از جابر روايت کرده که گفت: از حضرت ابى جعفر «عليه السّلام» پرسيدم: معناى «صبر جميل» چيست؟
فرمود: صبرى است که در آن شکايت به احدى از مردم نباشد. همانا ابراهيم «عليه السّلام»، يعقوب را براى حاجتى نزد راهبى، از رهبان و عابدى از عباد فرستاد. راهب وقتى او را ديد، خيال کرد خود ابراهيم است، پريد و او را در آغوش گرفت، و سپس گفت: مرحبا به خليل الرحمان!
يعقوب گفت: من خليل الرحمان نيستم، بلکه يعقوب، فرزند اسحاق، فرزند ابراهيم ام. راهب گفت: پس چرا اين قدر تو را پير مى بينم، چه چيز تو را اين طور پير کرده؟ گفت: همّ و اندوه و مرض.
حضرت فرمود: هنوز يعقوب به دمِ درِ منزل راهب نرسيده بود، که خداوند، به سويش وحى فرستاد: اى يعقوب! شکايت مرا نزد بندگان من بردى! يعقوب، همان جا روى چهار چوبه در، به سجده افتاد، در حالى که مى گفت: پروردگارا! ديگر اين کار را تکرار نمى کنم، خداوند هم وحى فرستاد که اين بار تو را
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۳۰
آمرزیدم، بارِ ديگر تکرار مکن. از آن به بعد، هرچه ناملايمات دنيا به وى روى مى آورد، به احدى شکايت نمى کرد، جز اين که يک روز گفت: «إنَّمَا أشکُو بَثِّى وَ حُزنِى إلَى اللّهِ وَ أعلَمُ مِنَ اللّهِ مَا لَا تَعلَمُونَ».
و در الدّرالمنثور است که عبدالرزاق و ابن جرير، از مسلم بن يسار و او، بدون ذکر سند، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» روايت کرده که فرمود: کسى که گرفتارى خود را به مردم بگويد و انتشار دهد، از صابران نيست. آنگاه اين آيه را تلاوت فرمودند: «إنَّمَا أشکُو بَثِّى وَ حُزنِى إلَى اللّه».
مؤلف: الدّرالمنثور، اين روايت را، از ابن عدى و بيهقى - در کتاب شعب الايمان - از ابن عُمَر، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» روايت کرده.
و در کافى، به سند خود، از حنان بن سدير، از ابى جعفر «عليه السلام» روايت کرده که گفت: خدمت آن حضرت عرض کردم: معناى اين که يعقوب به فرزندان خود گفت: «إذهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِن يُوسُفَ وَ أخِيه» چيست؟ آيا او بعد از بيست سال که از يوسف جدا شد، مى دانست که او زنده است؟
فرمود: آرى. عرض کردم: از کجا مى دانست؟
فرمود: در سحر به درگاه خدا دعا کرد و از خداى تعالى، درخواست کرد که ملک الموت را نزدش نازل کند. «تِريَال»، که همان ملک الموت باشد، هبوط کرده پرسيد: اى يعقوب! چه حاجتى دارى؟ گفت: به من بگو بدانم ارواح را يکى يکى قبض مى کنى و يا با هم؟ «تريال» گفت: بلکه آن ها را جدا جدا، و روح روح قبض مى کنم.
يعقوب پرسيد: آيا در ميان ارواح، به روح يوسف هم برخورده اى؟ گفت: نه. از همين جا فهميد پسرش زنده است، و به فرزندان فرمود: «إذهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِن يُوسُفَ وَ أخِيهِ».
مؤلف: اين روايت را، معانى الاخبار (نيز)، به سند خود، از حنان بن سدير، از پدرش، از آن جناب نقل کرده، و در آن دارد که:
يعقوب پرسيد: مرا از ارواح خبر بده، آيا دسته جمعى قبض مى کنى، يا جدا جدا؟ گفت: اعوان من، جدا جدا قبض مى کنند، آنگاه دسته جمعى را به نظر من مى رسانند. گفت: تو را به خداى ابراهيم و اسحاق و يعقوب قسم، آيا در ميان ارواح، روح يوسف هم بر تو عرضه شده، يا نه؟ گفت: نه. در اين جا بود که يعقوب فهميد فرزندش زنده است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۳۱
و در الدّرالمنثور است که اسحاق بن راهويه، در تفسير خود، و ابن ابى الدنيا در کتاب «الفرج بعد الشدة»، و ابن ابى حاتم، و طبرانى در کتاب «اوسط»، و ابوالشيخ، و حاکم، و ابن مردويه، و بيهقى در کتاب «شُعَب الايمان»، از انس، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، حديثى روايت کرده اند که در آن دارد:
جبرئيل آمد و گفت: اى يعقوب! خدايت سلامت مى رساند و مى گويد: خوشحال باش و دلت شاد باشد که به عزّت خودم سوگند، اگر اين دو فرزند تو مُرده هم باشند، برايت زنده شان مى کنم. اينک، براى مستمندان طعامى بساز، که محبوب ترين بندگان من، دو طایفه اند: يکى انبياء و يکى مسکينان، و هيچ مى دانى چرا چشمت را نابينا و پشتت را خميده کردم و چرا برادران، بر سرِ يوسف آوردند آنچه را که آوردند؟ براى اين کردم که شما وقتى گوسفندى کشته بوديد و در اين ميان، مسکينى روزه دار آمد و شما از آن گوشت، به او نخورانديد.
از آن به بعد، هرگاه يعقوب «عليه السّلام» مى خواست غذا بخورد، دستور مى داد جارچى جار بزند، تا هر که از مساکين غذا مى خواهد، با يعقوب غذا بخورد، و اگر يعقوب روزه بود، موقع افطارش جار مى زدند: هر که از مستمندان که روزه دار است، با يعقوب افطار کند.
و در مجمع، در ذيل جملۀ «فَاللّهُ خَيرٌ حَافِظاً...»، در خبرى آمده که خداى سبحان فرموده: به عزّت خودم سوگند، بعد از آن که تو بر من توکل و اعتماد کردى، من هم به طور قطع، آن دو را به تو باز مى گردانم.
رده:تفسیر المیزان