تفسیر المیزان

پس موسى گوساله را بيرون آورده، با آتش سوزاند و به دريا بيفکند. آنگاه به سامرى فرمود: برو که بهره ات از زندگى، اين باشد که به مردم بگويى نزديکم نشويد. يعنى مادامى که زنده هستى، چنين باشى، و اين علامت در اعقاب تو نيز باشد، تا بدين وسيله، همه مردم تو و خاندانت را به عنوان سامرى بشناسند، و ديگر کسى فريب شما را نخورد. دودمان سامرى تا به امروز در مصر و شام، به «لَا مِسَاس» معروف هستند. آنگاه موسى «عليه السلام» تصميم گرفت سامرى را بکشد، ليکن خداى تعالى به او وحى فرستاد که او را مکش، چون مردى با سخاوت است. پس موسى بدو گفت: «نگاه کن به معبودت که همواره عبادتش مى کردى، چگونه آن را براده مى کنيم و خاکش را به دريا مى پاشيم. جز اين نيست که معبود شما، آن خدايى است که معبودى به غير آن نيست، و علمش همه چيز را فرا گرفته». مؤلف: ظاهر آنچه را که ما نقل کرديم، اين است که جمله «وَ السَّبَبُ فِى ذَلِکَ...: و سبب آن اين بود که ...»، ذيل روايت قمى نيست، که داشت: «يعنى به وسيله گوساله اى که پرستيدند، گمراه کرد»، بلکه از جمله مورد بحث به بعد، کلام از خود قمى است که از اخبارى ديگر اقتباس کرده، همچنان که عادت او ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۸۳ در اغلب مطالبى که در تفسيرش آورده، و به عنوان شأن نزول آيات ذکر کرده، همين است، که کلام ائمه را نقل به معنا مى کند و ما براى اين مدعاى خود شواهدى در خلال داستانى که وى آورده، داريم. بله، چند جمله زير مضمون روايتى است که از امام صادق «عليه السلام» آورده، بقيه هرچه هست، کلام خود او است. يکى جمله: «ما به اختيار خود مخالفت نکرديم» است، که در معناى «مَا أخلَفنَا مَوعِدَکَ» فرموده. دوم جمله «آن خاکى که سامرى با خود داشت، در جوف آن ريختيم» است. سوم جمله «آنگاه موسى تصميم گرفت سامرى را بکشد» مى باشد. و به فرض هم که همه مطالب آن روايت باشد. يعنى تتمه روايت قبلى باشد. تازه به خاطر اين که روايتى مرسل و بدون سند است، و نام امامى را که از او نقل کرده نبرده، قابل اعتماد نيست. و در الدر المنثور است که: فاريابى، عبد بن حميد، ابن منذر، ابن ابى حاتم و حاکم (وى حديث را صحيح دانسته)، از على «عليه السلام» روايت کرده اند که فرمود: وقتى موسى در رفتن به طور از قوم خود جلو افتاد، سامرى سايه او را دور ديد و به کارى که مى خواست بکند، مشغول شد. يعنى آنچه توانست از حلى و زيورهاى بنى اسرائيل جمع کرده و در قالب گوساله شکل بريخت. آنگاه آن قبضه اى (خاکى) که با خود داشت، در جوف آن ريخت. ناگهان جسد گوساله اى شد که صداى گوساله داشت. سامرى به بنى اسرائيل گفت: معبود شما و موسى همين است. هارون گفت: اى مردم! مگر پروردگارتان وعده نيکو به شما نداده...؟ مؤلف: اين کلامى که در اين روايت به هارون نسبت داده شده، در قرآن از موسى «عليه السلام» حکايت کرده. نقد حديث ابن عباس، در بیان جريان سامرى و نيز در همان کتاب از ابن جرير، از ابن عباس روايت آورده که گفت: وقتى فرعون و يارانش به سوى دريا هجوم آوردند، فرعون بر اسبى ادهم سوار بود و آن اسب مى ترسيد که وارد دريا شود. لذا جبرئيل به صورت انسانى سوار بر ماديان ممثّل شد و به راه افتاد. اسب فرعون هم دنبالش به راه افتاد. در آن جا سامرى، جبرئيل را شناخت، چون قبلا نيز او را ديده بود. در کودکى مادرش از ترس اين که فرعونيان او را بکشند، به غارى برده و در غار را به روى او بسته بود. جبرئيل همه روزه مى آمد با سر انگشت خود او را غذا مى داد. از يک سر انگشتش شير، و از سر انگشت ديگرش عسل، و از سومى روغن تا آن که بزرگ شد. لذا در داستان دريا او را شناخت، و قبضه اى از اثر اسب او بر داشت. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۸۴ راوى مى گويد: همين که داشت بر مى داشت، به دلش خطور کرد که اين قبضه را به هر چيزى بريزى و بگويى فلان چيز باش، همان چيز مى شود. قبضه مذکور، همچنان در دست سامرى بود تا از آب گذشتند. وقتى همه بنى اسرائيل عبور کردند، و خدا آل فرعون را غرق کرد، موسى به برادرش هارون گفت: تو در ميان قوم من جانشين من باش و به اصلاح امور ايشان بپرداز و مفسدان را پيروى مکن. آنگاه به ميقات پروردگارش برفت. بنى اسرائيل، زيورآلات فرعونيان را با خود داشتند و گويا اين کار را گناه مى پنداشتند. ناگزير هر کس، هر چه از آن داشت، يکجا جمع کردند تا آتش نازل شده، آن ها را بسوزاند. همين که يکجا جمع شد، سامرى آن قبضه را بر آن ها ريخت، در حالى که مى گفت: گوساله اى با صدا شو! پس طلا ها به صورت گوساله اى شد و صدا بر آورد. باد از عقب آن داخل جوفش شده، از دهانش در مى آمد و صداى گوساله از آن شنيده مى شد. سامرى گفت: اين است معبود شما و موسى. پس بنى اسرائيل سرگرم پرستش آن شدند. هرچه هارون گفت: اى مردم! اين امتحانى است که شما به آن مبتلا شده ايد. پروردگار شما رحمان است، مرا پيروى کنيد، امرم را اطاعت کنيد، اثر نکرد. گفتند: ما از عبادت آن دست بر نمى داريم، تا موسى نزد ما برگردد. مؤلف: در اين خبر- همان طور که ملاحظه مى فرماييد - نيامده که «خاک پاى اسب جبرئيل، خاصيت زنده کردن داشته»، وليکن از آن بالاترش را دارد و آن، اين است که: «در آن خاصيت کلمه تکوين بوده». و بنابراين، آن خاک را براى اين به کار برد که زيورآلات به صورت گوساله از آتش در آيد و صداى گوساله داشته باشد، و همان طور که او خواست، در آمد، بدون اين که يک علت طبيعى در کار باشد. اما خاصيت جان دادن در آن نيامده، بلکه ظاهر اين که داشت باد از عقب آن داخل جوفش مى شد و از دهانش بيرون مى آمد و صداى گوساله از آن شنيده مى شد، اين است که زنده نبوده. علاوه بر اين، در اين روايت داشت که «مادر سامرى، او را در غارى پنهان کرده بوده تا فرعونيان او را ذبح نکنند و جبرئيل او را با انگشتان خود شير و غذا مى داده، تا بزرگ شود»، و اين مطلب به هيچ وجه قابل اعتماد نيست و اصلا معلوم نيست که سامرى از بنى اسرائيل باشد، بلکه ابن عباس، آن را در روايت سعيد بن جبير، که داستان را مفصل آورده، انکار کرده است و ابن ابى حاتم نيز از ابن عباس روايت کرده که گفته است: وى اهل کرمان بوده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۸۵ و نيز در همان کتاب است که ابن ابى حاتم، از سدى روايت کرده که گفت: موسى، به درگاه پروردگارش روانه شد و با او تکلم کرد. خداى تعالى از او پرسيد: چرا از قوم خود زودتر آمدى؟ عرضه داشت: ايشان دنبال من اند و مى رسند. من براى خوشنودى تو عجله کردم. فرمود: اى موسى! ما قومت را بيازموديم. پس سامرى ايشان را گمراه کرد. همين که داستان قوم خود را شنيد، عرض کرد: پروردگارا! سامرى به ايشان گفت گوساله درست کنيم، چه کسى در آن جان بدميد؟ پروردگار فرمود: من. عرضه داشت: خدايا! پس تو خودت گمراهشان کردى. آنگاه موسى به ميان قوم برگشت، در حالى که خشمگين و متأسف بود، گفت: اى قوم! مگر خداى تعالى شما را وعده اى نيکو نداد؟ - تا آن جا که گفتند - ما به اختيار خود مخالفت نکرديم، وليکن بارهايى از زينت و زيور قوم برداشته بوديم. (مى گويد: مقصود از قوم، قبطيان است)، پس آن را انداختيم. سامرى اين چنين در آتش افکند. پس براى آنان به عنوان جسد، گوساله اى در آورد که صدا مى کرد. بنى اسرائيل متوجه آن شده و آن را پرستيدند، و آن گوساله، هم صدا مى کرد و هم راه مى رفت. هارون به ايشان گفت: اى قوم! متوجه باشيد که با آن آزمايش شديد. يعنى به وسيله اين گوساله مورد آزمايش قرار گرفته ايد، بعد به سامرى گفت: اى سامرى! اين چه کارى بود کردى؟ - تا آن جا که گفت - نظر کن به إله خودت که همواره عبادتش مى کردى، هر آينه ما آن را براده مى کنيم. مى گويد: پس آن را گرفت و سرش را بريده، ذبحش کرد و سپس با سوهان براده اش نمود، و آنگاه آن را به دريايش پاشيد. پس نهرى که در آن روز جريان داشت نماند، مگر آن که مقدارى از آن براده در آن بيفتاد. سپس موسى به ايشان گفت: از اين آب بياشاميد. پس هر کس آن گوساله را دوست مى داشت، در شارب او طلا رویيده شد، و اين است معناى آن آيه که مى فرمايد: «وَ أُشرِبُوا فِى قَلَوبِهِمُ العِجلَ بِکُفرِهِم...». مؤلف: از عجائبى که در اين قصه آمده، روييدن طلا است در شارب دوستداران گوساله، و اين که مراد از آيه «وَ أُشرِبُوا فِى قُلُوبِهِمُ العِجلَ بِکُفرِهِم»، همين امر عجيب است و حال آن که بهترين دليل بر بطلان آن، خود همين آيه است. براى اين که آيه شريفه، محل اشراب را قلب هاى آنان دانسته، نه شارب هاشان و اين، خود دليل بر اين است که مقصود از اشراب، حلول محبت و نفوذ آن در دل ها است، نه نوشيدن آبى که غبار گوساله در آن ريخته شده باشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۸۶ از اين عجيب تر، اين است که دارد: «هم آن را ذبح کرد و هم با سوهان براده اش نمود». اگر ذبح کرده، لابد حيوانى بوده که گوشت و خون داشته و گوشت و خون را نمى شود با سوهان براده کرد. و اگر مجسمه اى از طلا يا آهن بوده، ديگر ذبح معنا ندارد. روايتى درباره برداشتن خاک از زیر پای اسب جبرئیل، توسط سامرى و در همان کتاب است که عبد بن حميد و ابن ابى حاتم و ابوالشيخ، از على روايت کرده اند که فرموده: جبرئيل وقتى نازل شد و موسى را به آسمان برد، در ميان همه مردم، سامرى او را ديد و از جاى پاى اسبش، قبضه اى برداشت. جبرئيل، موسى را پشت خود سوار کرده تا به درب آسمان نزديک شدند. خودش بالا رفت و خدا الواح را مى نوشت. جبرئيل آن قدر نزديک شده بود که صداى صفير قلم خدا را مى شنيد. وقتى خداوند به موسى خبرداد که قومش بعد از آمدن او گمراه شدند، موسى نازل شد و عِجل را گرفته و سوزانيد. مؤلف: اين روايت هم مطلبى دارد که از روايات قبلی اش، عجيب تر است و آن، اين است که: جبرئيل موسى را به آسمان برده، و حال آن که سياق آيات قصه در اين سوره، و در سوره هاى ديگر با آن مساعدت ندارد. و از اين عجيب تر، اين که: سامرى خاک را از جاى پاى اسب جبرئيل وقتى برداشت که جبرئيل آمده بود تا موسى را عروج دهد، و چون اين قضيه در طور بوده، ناگزير بنى اسرائيل و سامرى نيز بايد با او باشند، با اين که مى دانيم که سامرى در ميان قوم بود، نه در طور. و همچنين اگر اين نزول و صعود جبرئيل صحيح باشد، قطعا در آخر ميقات بوده و حال آن که آن روزها، سامرى کار خود را کرده بود و بنى اسرائيل به دست وى، گمراه شده بودند. نظير اين اشکال بر ساير اخبارى هم که مى گويد خاک را از جاى پاى اسب جبرئيل هنگامى که مى خواست فرعون را داخل دريا کند، برداشت، وارد است. براى اين که در آن ساعت که اين تمثل جريان مى يافت، سامرى با بنى اسرائيل از آب گذشته بودند و بين جبرئيل و اسب او و بين سامرى يک دريا فاصله بوده و پهناى دريا هم طبعا بسيار زياد بوده، ديگر سامرى، کجا جاى پاى اسب جبرئيل را مى ديده؟! از اين اشکال مهمتر، اشکالات ديگرى است که به اين روايت وارد است و در سابق به طور اشاره گذشت، و حاصلش اين است که: اولا: اين اخبار، مخالف با کتاب خدا است. چون کتاب خدا تصريح دارد بر اين که گوساله، جسدى بدون روح بوده و حال آن که اين اخبار، جسدى داراى روح را اثبات مى کنند، و خبر، هر قدر هم که صحیح ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۸۷ باشد، با مخالفت با کتاب خدا حجيت ندارد. و اگر حجت باشد، بايد کتاب خدا از حجيت ساقط شود، و آن وقت حجيت کتاب بايد موقوف باشد بر موافقتش با خبر، و يا حداقل با عدم مخالفت با خبر و حال آن که حجيت خبر، بلکه حجيت کلام رسول «صلى اللّه عليه و آله و سلم» که خبر آن را حکايت مى کند، و بلکه اصل نبوت خاتم انبياء «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، موقوف بر حجيت ظاهر کتاب است نه به عکس. و اگر توقف از دو طرف باشد، دور است و بطلان دور واضح است. و اگر بخواهى تفصيل اين بحث را ببينى، بايد به کتب اصول مراجعه نمايى. و ثانيا: همه اين روايات از اخبار آحادند، و حجيت خبر واحد (خبرى که يقين به صدور آن نداريم)، در غير احکام شرعى معنا ندارد. براى اين که معناى حقيقى اين که شارع اسلام بفرمايد: «من خبر واحد را حجت قرار دادم»، اين است که ترتيب اثر واقع را بر حجت ظاهرى واجب کرده باشد و اين ايجاب، متوقف بر اين است که اثرى عملى براى حجيت خبر باشد. مانند احکام شرعى، و اما غير احکام شرعى، اثرى عملى ندارد تا معناى حجيت خبر، ترتيب اثر عملى باشد. مثلا اگر روايتى (خبر واحدى) بگويد که: «بسم اللّه الرحمن الرحيم، جزء هر سوره است»، آن وقت معناى حجيت خبر واحد اين مى شود که بايد در نماز، بسم اللّه را هم بخوانى. و اما اگر خبرى بگويد: سامرى اهل کرمان بوده، حجيت آن چه اثرى دارد؟ معناى حجت قرار دادن شارع اسلام خبر واحد را، اين است که مضمون آن را که بيش از ظن و گمان نيست، قطعى حساب کن، و من نمى توانم مفاد روايت مذکور را که مسأله تکوينى است، قطعى حساب کنم، و ممکن نيست يقين کنم که سامرى کرمانى بوده. به خلاف احکام تشريعى و جعلى مانند جزئيت سوره، که معامله يقينى کردن با آن ممکن است. و تفصيل اين مسأله در علم اصول آمده است. به آن جا مراجعه شود. البته غير از چند ايرادى که ما وارد کرديم، بعضى ديگر، ايرادات ديگرى بر کسانى که آيه را با اين روايت تفسير نموده اند، وارد کرده اند، که در بى اعتبارى و نادرستى، دست کمى از آن تفسير ندارد. بعضى ديگر، به يارى آن مفسران برخاسته و پاسخ هايى داده اند که آن نيز، دست کمى از خود ايرادها ندارد. بعضى از مفسران در تأييد تفسير ذکر شده، گفته اند که: اين تفسير، تفسير به مأثور است، آن هم مأثور از بهترين قرن ها، که همان قرن اول صحابه و تابعين است، و در آن قرن کسى تفسير به رأى نمى کرده. پس در حقيقت، روايات مزبور به منزله خبرى است که سندش مرفوع باشد و اعراض از چنين تفسيرى گمراهى است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۸۸ ولى چند اشکال به اين تأييد وارد است: اولا: صرف اين که قرنى از ميان ساير قرون، بهترين قرن باشد، دليل نمى شود بر اين که تمامى حرف هايى که به آن قرن منتهى مى شود، حجت باشد. زيرا هيچ ملازمه اى نيست ميان بهتر بودن قرن، با راست و حقيقت بودن همه حرف هاى نقل شده از آن، و همه آراء و اعمال مستند به آن، تا بگوييم همه آن حرف ها، راست و همه آن آراء، حق و همه آن اعمال صالح است. براى اين که در اخبار مأثوره از اهل آن قرن، تعداد زيادى سراغ داريم که با يکديگر متناقض اند، و عقل به صراحت و بداهت حکم مى کند که از هر دو متناقض، يکى باطل است. پس آن کس که اهل علم و بحث است، از اهل آن قرن نيز بايد مطالبه دليل کند به چه دليل اين حرف را زده و يا اين رأى را داده و يا اين عمل را کرده اى، و در اين مطالبه دليل، فرقى ميان اهل قرن اول با ساير مردم نيست، هر چند که ممکن است از نظر فضيلت، ميان اين دو دسته فرق باشد. و ثانيا: هر چند مسأله مورد بحث ما، که اخبارى درباره اش وارد شده، از مسائلى نيست که رأى و فتوا در آن دخالت داشته باشد، چون آنچه وارد شده، درباره جزئيات يک داستان است، و هرچند در چنين مواردى بايد با اثر و خبر اهل قرن اول، معامله روايت مرفوع کرد، اما اين در صورتى است که اهل قرن، روايات خود را منتهى به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» کنند. ليکن ما در ميان آنان، حتى در ميان صحابه که دست اول اند، بسيارى را سراغ داريم که چيزهايى را روايت کرده اند که منتهى به يهود و غيريهود مى شود، و اگر کسى به اخبار مأثوره از آنان در داستان هاى ذى القرنين، بهشت ارم و داستان موسى و خضر و عمالقه و معجزات موسى و لغزش هاى انبياء و امثال آن مراجعه نمايد، در آنچه ما گفتيم شکى برايش باقى نمى ماند، و اين گونه اخبار بى شمار است. و اگر بنا باشد حکم روايت مرفوعه را بر آن جارى کنيم، بيش از اين اقتضاء ندارد که بگوييم: بله فلان يهودى چنين گفته بوده، ولى مستلزم اين نيست که بگوييم آرى، رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» چنين فرموده. و ثالثا: ما تسليم مى شويم و گفتار آن مفسر را در تأييد همکارانش قبول مى کنيم، وليکن مى گوييم: روايت مرفوعه که از روايت صحيحه بالاتر نيست، و ما در سابق خاطرنشان کرديم که روايت، هر قدر هم که صحيح باشد، در غير احکام شرعى حجيت ندارد. مخصوصا در صورتى که مخالف با کتاب هم باشد. نقد رواياتى که صداى گوساله سامرى را، مستند به خدا و آزمايش الهى مى دانند و در محاسن، به سند خود، از وصافى، از ابى جعفر «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۸۹ از جمله مناجات ها، که ميان موسى و پروردگارش شد، يکى اين بود که عرضه داشت: پروردگارا! سامرى گوساله را ساخت، صداى آن از چه کسى بود؟ خداى تعالى وحى فرستاد که: آن آزمايش من بود، در آن باره زياد جستجو مکن. مؤلف: اين معنا در روايات مختلف و با تعبيرات متفاوتى نقل شده و عمده اختلافات اين بوده که آثار، و مخصوصا ناقلان روايات نبوى، از جهت اين که در قرن اول هجرى از ناحيه حکومت، ممنوع از نوشتن حديث بودند، لذا از روى ناچارى شنيده هاى خود را نقل به معنا مى کرده اند، تا آن جا که بعضى از راويان، داستان مورد بحث را در قالب جبر در آورده است، و حال آنکه جبرى در کار نبوده. اگر خداوند به وسيله صداى گوساله مردم را گمراه کرده، گمراهى مجازاتى بوده، نه ابتدايى تا جبر لازم آيد، و اين گونه گمراهى را، خداى تعالى، در چند جاى قرآنش، به خودش نسبت داده. از آن جمله فرموده: «يُضِلُّ بِهِ کَثِيراً وَ يَهدِى بِهِ کَثِيراً وَ مَا يُضِلُّ بِهِ إلّا الفَاسِقِين». و بهترين تعبيرى که در روايات از اين اضلال شده، همان تعبير روايت قمى است که گذشت، که در آن آمده بود: «موسى گفت: پروردگارا! گوساله از سامرى بود، صداى آن از که بود»؟ فرمود: از من، اى موسى! من چون ديدم که از من به سوى گوساله اى اعراض نمودند، خواستم تا گمراهی شان را بيشتر کنم. و نيز، آن تعبيرى که در روايت راشد بن سعد شده که در الدر المنثور آمده و آن، اين است که: موسى گفت: «پروردگارا! چه کسى روح در آن قرار داد؟ فرمود: من. گفت: پس تو خودت گمراهشان کردى! فرمود: اى موسى! اى سرآمد انبياء، اى پدر حاکمان! من چون اين گمراهى را در دل هاشان ديدم، راه رسيدن به آن را برايشان آسان کردم. (تا آخر حديث). و در مجمع البيان، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: موسى تصميم گرفت سامرى را به قتل برساند. خدايش وحى فرستاد: او را مکش، چون مردى باسخاوت است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۹۰ آيات ۹۹ - ۱۱۴ سوره طه کَذَلِک نَقُص عَلَيْک مِنْ أَنبَاءِ مَا قَدْ سَبَقَ وَ قَدْ آتَيْنَاک مِن لَّدُنَّا ذِکراً(۹۹) مَّنْ أَعْرَض عَنْهُ فَإِنَّهُ يَحْمِلُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وِزْراً(۱۰۰) خَالِدِينَ فِيهِ وَ ساءَ لهَُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حِمْلاً(۱۰۱) يَوْمَ يُنفَخُ فى الصورِ وَ نَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئذٍ زُرْقاً(۱۰۲) يَتَخَافَتُونَ بَيْنهُمْ إِن لَّبِثْتُمْ إِلّا عَشراً(۱۰۳) نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَقُولُونَ إِذْ يَقُولُ أَمْثَلُهُمْ طرِيقَةً إِن لَّبِثْتُمْ إِلّا يَوْماً(۱۰۴) وَ يَسئَلُونَک عَنِ الجِْبَالِ فَقُلْ يَنسِفُهَا رَبّى نَسفاً(۱۰۵) فَيَذَرُهَا قَاعاً صَفْصفاً(۱۰۶) لا تَرَى فِيهَا عِوَجاً وَ لا أَمْتاً(۱۰۷) يَوْمَئذٍ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِىَ لا عِوَجَ لَهُ وَ خَشعَتِ الاَصوَات لِلرَّحْمَانِ فَلا تَسمَعُ إِلّا هَمْساً(۱۰۸) يَوْمَئذٍ لا تَنفَعُ الشَّفَاعَةُ إِلّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَانُ وَ رَضىَ لَهُ قَوْلاً(۱۰۹) يَعْلَمُ مَا بَينَ أَيْدِيهِمْ وَ مَا خَلْفَهُمْ وَ لا يُحِيطونَ بِهِ عِلْماً(۱۱۰) وَ عَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَىِّ الْقَيُّومِ وَ قَدْ خَابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْماً(۱۱۱) وَ مَن يَعْمَلْ مِنَ الصّالِحَاتِ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلا يَخَافُ ظُلْماً وَ لا هَضماً(۱۱۲) وَ کَذَلِک أَنزَلْنَاهُ قُرْآناً عَرَبِيًّا وَ صرَّفْنَا فِيهِ مِنَ الْوَعِيدِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ أَوْ يُحْدِث لهَُمْ ذِکْراً(۱۱۳) فَتَعَالى اللَّهُ الْمَلِک الْحَقُّ وَ لا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِن قَبْلِ أَن يُقْضى إِلَيْک وَحْيُهُ وَ قُل رَّبّ زِدْنى عِلْماً(۱۱۴) «ترجمه آیات» اين چنين، از اخبار مربوط به حوادث گذشته را براى تو بارگو مى کنيم و به تو از نزد خود ذکرى (کتابى) هم داده ايم. (۹۹) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۹۱ و هر کس از آن روى بگرداند، روز رستاخيز بار گناهى مى برد. (۱۰۰) در گناهشان جاودانند و بارشان روز رستاخيز، چه بد است. (۱۰۱) روزى که در صور دميده شود و در آن روز، گناهکاران را کور محشور کنيم. (۱۰۲) که آهسته با همديگر گويند: بيش از ده روز مکث نکرديم. (۱۰۳) بهتر مى دانيم که چه مى گويند، آن دَم که از همه بهترشان مى گويند: بيش از يک روز به سر نبرده ايد. (۱۰۴) تو را از کوه ها پرسند. بگو: پروردگارم آن را پراکنده کند، آن چنان که جز خودش، کس نمى داند. (۱۰۵) و زمين را پهن نموده، همواره واگذارد.(۱۰۶) که در آن برجستگى و انحرافى نبينى. (۱۰۷) آن روز صدازن (حشر) را، که هيچ کجى و اعوجاجى در کارش نيست، پيروى مى کنند، و همه صداها به احترام خداى رحمان بيفتد و جز صدایى آهسته، چيزى نمى شنوى. (۱۰۸) در آن روز، شفاعت سودى ندارد، مگر از کسى که خداى رحمان، اجازه شفاعتش داده باشد و سخن او را در شفاعت بپسندد.(۱۰۹) خدا آنچه قبلا فرستاده اند و آنچه (از آثار) که دنبال خود آنان مى رسد، مى داند و اما ايشان، احاطه علمى به او ندارند. (۱۱۰) و چهره ها در مقابل خداى زنده و قيوم متواضع شود، و هر کس وزر ستمى به دوش دارد، نوميد گردد.(۱۱۱) و هر کس کارهاى شايسته و ايمان داشته باشد، از ستم کشيدن و زبون شدن نترسد. (۱۱۲) آرى، اين چنين ما آن را (کتاب خود را) قرآنى عربى نازل کرديم و در آن، بيم دادن هاى گوناگون آورديم تا شايد بترسند و تذکرى برايشان حاصل شود. (۱۱۳) پس بلندمرتبه است خداوندى که سلطان حق است، و تو قرآن را پيش از آن که وحى آن به تو اعلام شود، به شتاب مخوان و بگو پروردگارا! مرا دانش بيفزاى. (۱۱۴) «بیان آیات» اين آيات، در دنباله داستان موسى «عليه السلام» قرار دارد، که به منظور انذار مردم، ايشان را با يادآورى هول هاى روز قيامت تهديد مى کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۹۲ «کَذَلِک نَقُصُّ عَلَيْک مِنْ أَنبَاءِ مَا قَدْ سبَقَ وَ قَدْ آتَيْنَاک مِن لَّدُنَّا ذِکراً»: ظاهرا اشاره «کَذَلک»، به خصوصيت داستان موسى است، و مراد از «مَا قَد سَبَق»، حوادث و امورى است که در امت هاى گذشته رُخ داده، و معناى آيه اين است که: ما با اين خصوصيت که داستان موسى را برايت نقل کرديم، به همين نحو داستان ها و حوادث امت هاى گذشته را برايت نقل مى کنيم. و مقصود از ذکر جملۀ «وَ قَد آتَينَاکَ مِن لَدُنّا ذِکراً»، قرآن کريم و يا معارف متنوعى است، که خداى عزوجل، در قرآن کريم، در خلال داستان ها و عبرت ها، از حقايق و اخلاقيات و شرايع و غير آن بيان نموده. اشاره به تجسم اعمال در قیامت، در آيه شریفه «مَّنْ أَعْرَض عَنْهُ فَإِنَّهُ يَحْمِلُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وِزْراً»: ضمير در «عَنهُ»، به «ذکر» بر مى گردد، و کلمۀ «وِزر»، به معناى بارِ سنگين و گناه است، و چون فرموده «آن را روز قيامت حمل مى کند»، به اين قرينه مى توان گفت مراد از آن، همان معناى اول است. و اگر «وِزراً» را نکره و بدون الف و لام آورد، براى اين بود که بزرگى خطر آن را برساند و معناى آيه اين است که: «کسى که از ذکر (قرآن) اعراض کند، او در روز قيامت، ثقلى بسيار عظيم الخطر و صاحب اثرى تلخ را حمل خواهد کرد». در اين آيه، گناه را از آن جهت که قائم به ايشان است، تشبيه به ثقلى کرد که آدمى با همه سنگينى و مشقت که دارد به دوش خود بکشد، آن وقت به طور استعاره، همان گناه را «وِزر» و سنگينى ناميد. «خَالِدِينَ فِيهِ وَ ساءَ لهَُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حِمْلاً»: مراد از «خالد بودنشان در وزر»، خلودشان در کيفر آن است. يعنى عذاب که به طور کنايه فرموده خالد در وزرند، و اگر فرمود: «خَالِدِين»، با اين که ضمير آن به کلمه «مَن:- کسى که» بر مى گردد که مفرد است، به اعتبار معناى «مَن» بود. چون اين کلمه در معنا جمع است و کليت را مى رساند، همچنان که اگر در «أعَرَضَ»، که ضمير آن نيز به «مَن» بر مى گردد، و نيز در «فَإنَّهُ يَحمِلُ»، ضمير را مفرد آورد، به اعتبار لفظ «مَن» بود. پس در حقيقت، آيه مورد بحث از اين جهت نظير آيه «وَ مَن يَعصِ اللّهَ وَ رَسُولَهُ فَإنَّ لَهُ نَارَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا أبَداً» است، که هم ضمير مفرد را به «مَن» برگردانيده و هم ضمير جمع را. و با صرف نظر کردن از جهات لفظى، آيه شريفه مورد بحث، از روشن ترين آيات قرآنى است در اين که دلالت مى کند بر «تجسّم اعمال» و اين که آدمى در قيامت با عمل خودش معذب مى شود و همواره و جاودانه با آن است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۹۳ «وَ سَاءَ لَهُم يَومَ القِيَامَةِ حَملاً» - کلمۀ «سَاءَ» از افعال ذمّ است، مانند «بِئسَ»، و معنايش اين است که بار ايشان در روز قيامت، بد بارى است. و کلمۀ «حِمل»، با کسره حاء و فتحه آن، به يک معنا است. چيزى که هست، اگر با کسره خوانده شود، مراد از آن بارى خواهد بود که در ظاهر حمل مى شود. مانند بارهايى که به دوش کشيده مى شود. و اگر با فتحه خوانده شود، مراد از آن بارهاى باطنى است. مانند طفل در شکم. معناى جمله: «مجرمان در قیامت، با چشمان کبود محشور می شوند» «يَوْمَ يُنفَخُ فى الصُّورِ وَ نَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئذٍ زُرْقاً»: جملۀ «يَومَ يُنفَخُ...»، بدل از «يَومَ القِيَامَة» در آيه قبلى است، و «نفخ صور»، کنايه از احضار و دعوت است و لذا دنباله آن به زودى مى فرمايد: «يَومَئِذٍ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِىَ لَا عِوَجَ لَهُ...». کلمۀ «زُرق»، جمع «أزرَق» است، که به معناى کبود است، که يکى از رنگ ها است. و از فراء نقل شده که گفته است: مراد از «زُرق»، محشور شدن مجرمان و کور بودن ايشان است. چون چشم وقتى بينایی اش از بين مى رود، کبود مى شود، و اين معناى خوبى است، و آيه «وَ نَحشُرُهُم يَومَ القِيَامَةِ عَلَى وُجُوهِهِم عُمياً» آن را تأييد مى کند. بعضى ديگر گفته اند: مراد کبودى بدن هاى ايشان، به خاطر خستگى و تشنگى است. بعضى ديگر گفته اند: کبودى چشمان است. چون بدترين رنگ چشم نزد عرب، کبود آن است و عرب با چشم کبود، سخت دشمن است. بعضى ديگر گفته اند: مراد از آن، تشنگى مجرمان است. چون وقتى انسان به شدت تشنه شود، رنگ چشمش تغيير مى کند و کبود رنگ به نظر مى رسد. وليکن هيچ يک از اين اقوال، مورد پسند نيست. «يَتَخَافَتُونَ بَيْنهُمْ إِن لَّبِثْتُمْ إِلّا عَشراً... إِلّا يَوْماً»: کلمۀ «تخافت» به اين معنا است که عده اى با يکديگر آهسته صحبت کنند، و اين آهسته سخن گفتن در اهل محشر، به خاطر هول مطلع و فزعى است که به ايشان دست مى دهد. و جملۀ «إن لَبِثتُم إلّا عَشراً» بيان همان کلامى است که بين خود، تخافت مى کنند. و معناى جمله، به طورى که از سياق بر مى آيد، اين است که: به صورت پچ پچ به يکديگر مى گويند قبل از قيامت، در دنيا بيش از ده روز نمانديد. و منظورشان از اين سخن، اندک شمردن عمرى است که در دنيا کردند، نسبت به خلود و ابديتى که نشانه هاى آن برايشان آشکارا شده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۹۴ «نَحنُ أعلَمُ بِمَا يَقُولُونَ إذ يَقُولُ أمثَلُهُم طَرِيقَةً إن لَبِثتُم إلّا يَوماً» - يعنى: ما به همه آنچه که درباره مکث در دنيا مى گويند، احاطه علمى داريم. چون مى دانيم که معتدل ترين آنان و آن هايى که گفتارشان نزديک تر به صدق است، مى گويند: «در دنيا نمانديد، مگر يک روز». و اگر گويندۀ اين حرف را معتدل و راستگوترين مردم دانسته، براى اين است که ماندن محدود در دنيا و عمر ناچيز آن در قبال ماندن تا ابد و عمر جاودانه، قابل مقايسه نيست، و اصلا قدر و اندازه اى ندارد. پس اگر کسى آن را يک روز بداند، نسبت به کسانى که ده روز دانسته اند، به واقع نزديک تر و راستگوتر است. و همين قول نيز، نسبى و غير حقيقى است. حقيقت قول، همان است که خداى سبحان در آيه «وَ قَالَ الَّذِينَ أُوتُوا العِلمَ وَ الإيمَانَ لَقَد لَبِثتُم فِى کِتَابِ اللّهِ إلَى يَومَ البَعثِ فَهَذَا يَومُ البَعثِ وَلَکِنَّکُم کُنتُم لَا تَعلَمُون» بيان کرده، و به زودى بحثى کامل و مفصل، درباره اين مکث در تفسير آيه مورد استشهاد، در سوره «روم» خواهد آمد، إن شاء اللّه. رده:تفسیر المیزان