المیزان جلد۱۴ بخش۳۹
«بیان آیات»
توصیف حال سه صنف از مردم: اصرار کنندگان بر باطل، متزلزلان در راه حق و مؤمنان
اين آيات، اصنافى از مردم را معرفى مى کند و مى فرمايد: بعضى مصرّ بر باطل، و مجادله کنند، در برابر حقّ اند، و بعضى درباره حق متزلزل اند، و بعضى ديگر مؤمن اند. و درباره هر صنفى، وصف الحالى ذکر مى کند: دسته اول و دوم را گمراه دانسته و گمراهی شان را بيان مى کند و از بدى سرانجامشان خبر مى دهد، و صنف سوم را راه يافته در دنيا، و متنعم در آخرت مى داند.
«وَ مِنَ النَّاسِ مَن يُجَادِلُ فى اللَّهِ بِغَيرِ عِلْمٍ وَ يَتَّبِعُ کُلَّ شيْطانٍ مَرِيدٍ»:
کلمۀ «مَريد»، به معناى پليد است. و بعضى گفته اند: به معناى کسى است که يکسره و به کلّى فاسد و از خير عارى باشد. و «مجادله در خدا بدون علم»، به معناى اين است که در مسائلى که برگشتش به صفات و افعال خدا باشد، سخنانى بر اساس جهل و بدون علم بزنند و درباره آن اصرار هم بورزند.
«وَ يَتَّبِعُ کُلَّ شَيطَانٍ مَرِيد» - اين جمله، بيان مسلک مشرکان در اعتقاد و عمل است، همچنان که جمله قبلى بيان مسلک ايشان در حرف زدن بود، گويى که فرموده: بعضى از مردم درباره خدا بدون علم حرف مى زنند و بر جهل خود اصرار هم مى ورزند و به هر باطلى معتقد شده، به آن عمل هم مى کنند، و چون شيطان محرک و هادى آدميان به سوى باطل است، پس در حقيقت اين گونه اشخاص به اغواى شيطان متمايل به وى شده اند، و در هر اعتقاد و عمل او را پيروى مى کنند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۴۸۴
در آيه شريفه، پيروى شيطان به جاى اعتقاد و عمل به کار رفته، تا دلالت کند بر چگونگى و حقيقت مطلب و در نتيجه زمينه فراهم شود براى آيه بعدى که مى فرمايد: «شيطان از طريق بهشت گمراهش مى کند، و به سوى عذاب آتش رهنمون مى شود».
و اگر فرمود: «و يَتَّبِعُ کُلَّ شَيطَانٍ» و نفرمود «وَ يَتَّبِعُ الشَّيطَان المَرِيد» که همان ابليس باشد، براى اين است که دلالت کند بر اين که شيطان انواع و اقسام و فنونى از ضلالت را دارد. چون ابواب باطل مختلف است، و بر هر بابى شيطانى، از قبيل ابليس، و ذرّيه اش و شيطان هايى از آدميان هستند که به سوى ضلالت دعوت مى کنند، و اولياى گمراهشان از ايشان تقليد و پيروى مى کنند، هرچند که تمامى تسويلات، و وسوسه هاى آنان منتهى به استاد همه شان ابليس ملعون مى شود.
و جملۀ «وَ يَتَّبِعُ کُلّ شَيطَانٍ» در عين حال، کنايه از اين نيز هست که گمراهان در پيروى باطل به جايى نمى رسند که توقف کنند. براى اين که استعداد پذيرش حق در آن ها کشته شده، و قلبشان مطبوع بر باطل گشته. و خلاصه جمله مذکور، به کنايه معنای «لا» را مى رساند که آيه: «وَ إن يَرَوا سَبِيلَ الرُّشدِ لَا يَتَّخِذُوهُ سَبِيلاً وَ إن يَرَوا سَبِيلَ الغَىِّ يَتَّخِذُوهُ سَبِيلاً» در مقام بيان آن است.
مراد از اين که درباره پيروى از شيطان فرمود: «کُتِبَ عَلَيهِ أنَّهُ مَن تَوَلَّاهُ فَأنَّهُ يُضِلَّهُ...»
«کُتِب عَلَيْهِ أَنَّهُ مَن تَوَلاهُ فَأَنَّهُ يُضِلُّهُ وَ يَهْدِيهِ إِلى عَذَابِ السَّعِيرِ»:
کلمۀ «تَوَلّى» به معناى اين است که کسى را براى پيروى، ولىّ خود بگيرى. و کلمۀ «فَإنَّهُ يُضِلُّهُ»، مبتدايى است که خبرش حذف شده و معنايش اين است که: پيروى مى کند هر شيطان پليدى را که از جمله صفاتش يکى اين است که: بر او نوشته شده که هر کس او را ولىّ خود بگيرد و پيروی اش کند، اضلال و هدايتش او را به سوى عذاب سعير، ثابت و لازم است.
و مراد از اين که فرمود: «بر او نوشته شده که...»، اين است که قضاى الهى در حق وى چنين رانده شده که اولا پيروان خود را گمراه کند، و ثانيا ايشان را داخل آتش سازد، و اين دو قضا که در حق وى رانده شده، همان است که آيه: «إنَّ عِبَادِى لَيسَ لَکَ عَلَيهِم سُلطَانٌ إلّا مَن اتَّبَعَکَ مِنَ الغَاوِين وَ إنَّ جَهَنَّمَ لَمَوعِدُهُم أجمَعِين» آن را بيان مى کند، که توضيح آن در جلد دوازدهم اين کتاب گذشت.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۴۸۵
و از آنچه گذشت، ضعف کلام بعضى از مفسران روشن مى شود که گفته اند: «معناى آيه، اين است که: هر که شيطان را ولىّ خود بگيرد، خدا او را گمراه مى کند».
زيرا از کلام خداى عزوجل، هيچ شاهدى بر اين معنا نيست، و در کلام خدا دليلى که دلالت کند بر اين که چنين قضايى عليه پيروان شيطان رانده شده باشد، نيست. آنچه در کلام خداى تعالى آمده، اين است که: قضاى رانده شده که هر کس شيطان را ولىّ خود بگيرد و پيروی اش کند، خدا شيطان را بر او مسلط کند، تا گمراهش سازد. نه اين که خداوند خودش مستقيما او را گمراه کند.
علاوه بر اين که لازمۀ اين معنا اين است که مرجع ضميرها مختلف باشد. ضمير «فَأنَّهُ» بدون جهت به خداى تعالى برگردد، در حالى که اسمى از خداى تعالى قبلا ذکر نشده.
از اين ضعيف تر، قول کسى است که گفته: معناى آيه اين است که: بر اين شخص که درباره خدا بدون علم جدال مى کند، نوشته شده که هر که او را دوست بدارد، او گمراهش کند. خلاصه ضميرها را به موصول در «مَن يُجَادِلُ» برگردانده، که ضعف اين کلام براى خواننده روشن است.
از آيه شريفه بر مى آيد که قضايى که عليه ابليس رانده شده، تنها براى او نيست، بلکه بر او و قبيله و ذرّيه و اعوان اوست. و ديگر اين که گمراه کردن آنان و هدايتشان به سوى عذاب سعير، همه فعل ابليس است. اين نکته نيز مخفى نيست که جمع ميان کلمۀ «يُضِلُّهُ» و کلمۀ «يَهدِيهِ» در آيه شريفه، خالى از لطف نيست.
رفع شک و ترديد در بعث و نشور، با بيان چگونگى خلقت انسان و نبات
«يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِن کُنتُمْ فى رَيْبٍ مِنَ الْبَعْثِ فَإِنَّا خَلَقْنَاکُم مِن تُرَابٍ... شَيْئاً»:
مراد از «بعث»، زنده کردن مُردگان و بازگشت به سوى خداى سبحان است، و اين روشن است. و کلمۀ «علقه» به معناى قطعه اى خون خشکيده است. و کلمۀ «مُضغه»، به معناى قطعه اى گوشت جويده شده است.
و «مُخَلَّقه» - به طورى که گفته اند - به معناى تامّ الخلقه است، و «غير مُخَلَّقه»، يعنى آن که هنوز خلقتش تمام نشده. و اين کلام با تصوير جنين که ملازم با نفخ روح در آن است، منطبق مى شود. و بنابر اين معنا، کلام کسى که گفته «تخليق» به معناى «تصوير» است، با آيه منطبق مى گردد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۴۸۶
مقصود از جملۀ «لِنُبَيِّنَ لَکُم» بر حسب ظاهر سياق، اين است که تا برايتان بيان کنيم که بعث ممکن است، و شک و شبهه را از دل هايتان زايل نماييم. چون مشاهده انتقال خاکى مُرده به صورت نطفه، و سپس به صورت علقه، و آنگاه مضغه، و در آخر انسان زنده، براى هيچ کس شکى نمى گذارد در اين که زنده شدن مُرده نيز ممکن است. و به همين جهت، جملۀ مورد بحث را در اين جاى آيه قرار داد، نه در آخر آن.
«وَ نُقِرُّ فِى الأرحَامِ مَا نَشَاءُ إلَى أجَلٍ مُسَمّى»: يعنى ما در ارحام آنچه از جنين ها بخواهيم، مستقر مى سازيم، و آن را سقط نمى کنيم تا مدت حمل شود. آنگاه شما را بيرون مى آوريم، در حالى که طفل باشيد.
در مجمع البيان گفته: يعنى ما شما را از شکم مادرانتان بيرون مى آوريم، در حالى که طفل ايد. و کلمۀ «طفل» به معناى انسان صغير است. و اگر کلمه مذکور را مفرد آورده با اين که مقصود جمع است، بدين جهت است که اين کلمه مصدر است، و در مصدر، مفرد به جاى جمع استعمال مى شود. مثل اين که هم مى گويند «رَجُلٌ عَدلٌ»، و هم مى گويند «رِجَالٌ عَدلٌ».
بعضى از مفسران در پاسخ اين سؤال گفته اند: خواسته بفرمايد ما يک يک شما را طفل بيرون مى آوريم. و مقصود از «بلوغ أشدّ»، حالت نيرومند شدن اعضا و قواى بدنى است.
در جملۀ «وَ مِنکُم مَن يُتَوَفَّى وَ مِنکُم مَن يُرَدُّ إلَى أرذَلِ العُمُر»، مقابله ميان دو جمله به کار رفته، و اين مقابله دلالت مى کند بر اين که جمله اول مقيد به قيدى است که آن را از دومى متمايز مى کند، و آن قيد در تقدير است، و تقدير کلام چنين است:
«وَ مِنکُم مَن يُتَوَفَّى مِن قَبلِ أن يُرَدّ إلَى أرذَلِ العُمُر وَ مِنکُم مَن يُرَدُّ إلَى أرذَلِ العُمُر». و مراد از «أرذَل العُمُر»، ناچيزتر و پست ترين دوران زندگى است، که قهرا با دوران پيروى منطبق مى شود. زيرا اگر با ساير دوره ها مقايسه شود، حقيرترين دوران حيات است.
«لِکَى لَا يَعلَمَ مِن بَعدِ عِلمٍ شَيئاً»: - يعنى تا به حدى برسند که بعد از يک دوره دانايى، ديگر چيزى ندانند. البته چيز قابل اعتنايى که اساس زندگى بر آن است. لام «لِکَيلَا»، لام غايت است. يعنى امر بشر منتهى مى شود به ضعف قوا و مشاعر، به طورى که از علم که نفيس ترين محصول زندگى است، چيز قابل اعتنايى برايش نماند.
نسبت زمين به گياه، مانند نسبت رحم به جنين است
«وَ تَرَى الأرضَ هَامِدَة فَإذَا أنزَلنَا عَلَيهَا المَاءَ اهتَزَّت وَ رَبَت وَ أنبَتَت مِن کُلّ زَوجٍ بَهِيج»:
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۴۸۷
راغب مى گويد: وقتى گفته مى شود: «هَمَدَتِ النّارُ»، معنايش اين است که آتش خاموش شد، و از همين باب است: «أرض هَامِدَة». يعنى بدون گياه و نيز «نَبَات هامد»، يعنى گياه خشک. در کلام خداى تعالى هم آمده که مى فرمايد: «وَ تَرَى الأرضَ هَامِدَة» و قريب به همين معنا است کلام کسى که آن را به «أرض هَالِکَة: زمين هلاک کننده» معنا کرده است.
راغب مى گويد: «هَزّ»، به معناى تحريک به حرکت شديد است. وقتى گفته مى شود: «هَزَزتُ الرُمحَ»، معنايش اين است که من نيزه را به شدت تکان دادم، و نيز «اهتَزَّ النَّبَات»، به معناى اين است که گياه از شدت سرسبزى تکان بخورد.
باز راغب درباره کلمۀ «رَبَت» گفته: «ربا» به معناى زياد شد و بلند شد مى باشد، همچنان که در قرآن فرموده: «فَإذَا أنزَلنَا عَلَيهَا المَاءَ اهتَزَّت وَ رَبَت». يعنى وقتى آب را بر آن نازل مى کنيم، تکان مى خورد و بلند مى شود. اين بود کلام راغب، البته با تلخيص.
«وَ أنبَتَت مِن کُلِّ زَوجٍ بَهِيج» - يعنى زمين بعد از آن که ما بر آن آب نازل کرديم، از هر صنف از اصناف گياهان داراى بهجت - يعنى خوش رنگ، و داراى برگ و گل خندان - برويانيد.
ممکن هم هست منظور از «زوج»، معناى مقابل فرد باشد. براى اين که در جاهاى ديگر کلام خداى تعالى اين معنا ثابت شده، که گياهان نيز ازدواج دارند، همچنان که براى آن ها حيات و زندگى اثبات شده و علوم تجربى امروز نيز، با آن موافق است.
و حاصل معنا اين است که: زمين در روياندن گياهان و رشد دادن آن ها، اثرى دارد نظير اثر رحم در روياندن فرزند که آن را از خاک گرفته به صورت نطفه، و سپس علقه، آنگاه مضغه، آنگاه انسانى زنده در مى آورد.
«ذَلِک بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الحَْقُّ وَ أَنَّهُ يُحْىِ الْمَوْتى وَ أَنَّهُ عَلى کُلِّ شَئٍ قَدِيرٌ»:
کلمۀ «ذَلِکَ»، اشاره به مطالبى است که در آيه قبلى آمده بود، و آن خلقت انسان و گياه بود. و تدبير امر آن ها از نظر حدوث و بقاء، و هم از نظر خلقت و تدبير، امرى است داراى واقعيت که کسى نمى تواند در آن ها ترديد کند.
آنچه از سياق بر مى آيد، اين است که مراد از «حق»، خود حق است. يعنى وصفى نيست که قائم مقام موصوف حذف شده و خبر أنَّ» بوده باشد، بلکه مى خواهد بفرمايد:
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۴۸۸
خداى تعالى، خود حق است. حقى که هر موجودى را تحقق مى دهد و در همه چيز نظام، حق جارى مى کند. پس همين که خداى تعالى حق است و هر چيزى تحققش به او است، سبب شده که اين موجودات و نظام هاى حقه جارى در آن به وجود آيد، و همه اين ها کشف مى کند از اين که او، حق است.
جمله «وَ أنَّهُ يُحيِى المَوتَى»، عطف است به ماقبلش که در آيه قبلى ذکر شده بود، و آن عبارت بود از انتقال خاک مرده، از حالى به حالى و رساندنش به مرحله انسانى زنده. و نيز انتقال زمين مُرده به وسيله آب، به صورت نباتى زنده، و اين کار همچنان ادامه دارد. به خاطر اين که او کارش زنده کردن مُردگان است.
و جملۀ «وَ أنَّهُ عَلَى کُلِّ شَئٍ قَدِير»، مانند جمله قبلى عطف است بر جملات سابق. و مراد اين است که آنچه ما بيان کرديم، همه به خاطر اين بوده که خدا بر هر چيز قادر است. چون ايجاد انسان و نبات و تدبير امر آن ها در ايجاد و ابقاء، مرتبط به وجود و نظامى است که در عالَم جريان دارد، و همان طور که ايجاد وجود و نظام عالم، جز با داشتن قدرت ميسر نمى شود، همچنين داشتن قدرت بر آن دو کار جز با داشتن قدرت بر هر چيز ميسر نمى شود.
پس ايجاد انسان و نبات و تدبير امر آن دو، به خاطر عموم قدرت او است. و به تفسير ديگر: خلقت و تدبير انسان و نبات، کشف مى کند از عموم قدرت او.
تفصيلى در باره پنج نتيجه گیری، از بيان کيفيت خلقت انسان و نبات
«وَ أَنَّ السَّاعََةََ آتِيَةٌ لا رَيْبَ فِيهَا وَ أَنَّ اللَّهَ يَبْعَثُ مَن فى الْقُبُورِ»:
اين دو جمله، عطف است بر «أنّ» در جمله «ذَلِکَ بِأنَّ اللّه».
در اين جا، سؤالى پيش مى آيد و آن، اين است که: چرا از خلقت انسان و نبات، تنها پنج نتيجه اى که در آيه شريفه آمده، گرفته شده و نتايج ديگرى - از قبيل ربوبيت خدا و نداشتن شريک، و عليم و منعم و جواد بودن او، و... - که همه در باب توحيد اهميت دارند را، ذکر نکرده؟
جواب اين سؤال اين است: به طورى که از سياق - که در مقام اثبات بعث است - بر مى آيد، و نيز به طورى که از عرضه کردن اين آيات بر ساير آيات مثبته بعث استفاده مى شود، مى توان گفت:
اين آيه مى خواهد مسأله بعث را از طريق اثبات حقيت خدا اثبات کند، البته حقيت على الاطلاق. زيرا از حق محض، جز فعل حق خالى از باطل سر نمى زند، و اگر عالَم ديگرى نباشد که آدمى در آن يا قرين با سعادتش، و يا شقاوتش زندگى کند، و به همين خلقت و ايجاد و سپس نابودى اکتفا نموده، يکسره انسان هايى را خلق کند و بميراند، کارى لعب و بيهوده انجام داده، و بيهوده کارى باطل است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۴۸۹
پس همين که مى دانيم او حق است و جز حق عمل نمى کند، مى فهميم که نشئه اى ديگر هست، و اين ملازمه بسيار روشن است. براى اين که اين زندگى دنيايى با مرگ تمام مى شود. پس بايد يک زندگى ديگرى باشد که باقى باشد و دستخوش مرگ نگردد.
پس آيه شريفه، يعنى جملۀ «إنَّا خَلَقنَاکُم مِن تُرَابٍ... ذَلِکَ بِأنَّ اللّهَ هُوَ الحَقّ»، در همان مجراى آيه «وَ مَا خَلَقنَا السَّمَاوَاتِ وَ الأرضَ وَ مَا بَينَهُمَا لَاعِبِين * مَا خَلَقنَاهُمَا إلّا بِالحَقّ»، و آيه «وَ مَا خَلَقنَا السَّمَاءَ وَ الأرضَ وَ مَا بَينَهُمَا بَاطِلاً ذَلِکَ ظَنُّ الَّذِينَ کَفَرُوا» و امثال آن - يعنى آياتى که متعرض اثبات معادند، مى باشد.
تنها فرقى که ميان آيه مورد بحث و آن آيات هست، اين است که گفتيم: آيه مورد بحث، مطلب را از راه حق مطلق بودن خدا اثبات مى کند، و آن آيات از راه حقيت فعل خدا، هرچند که حقيت خدا مستلزم حقيت فعل او نيز هست.
آنگاه چون ممکن بود کسى توهم کند که اصلا زنده کردن مُردگان محال است، و در نتيجه برهان سودى نبخشد، لذا آن توهم را دفع نموده، فرمود: «وَ أنَّهُ يُحيِى المَوتَى». پس اين که مى بينيم خداوند خاک مرده را زنده نموده، انسانى جاندار مى کند، و زمين مرده را زنده مى سازد، ديگر جاى ترديد در امکان بعث باقى نمى ماند.
اين جمله هم، جارى مجراى آيه شريفه «قَالَ مَن يُحيِى العِظَامَ وَ هِىَ رَمِيمً * قُل يُحيِيهَا الَّذِى أنشَأهَا أوَّلَ مَرَّة» و ساير آياتى است که امکان بعث و احياى بار دوم را از راه وقوع مثل آن در بار اول اثبات مى کند، مى باشد.
و باز چون ممکن بود کسى توهم کند که امکان احياى براى بار دوم مستلزم وقوع آن نيست، و بعيد است که قدرت خدا متعلق چنين کار دشوارى شود، لذا اين توهم را هم دفع نموده، فرمود: «وَ أنَّهُ عَلَى کُلِّ شَئٍ قَدِيرٌ». چون در اين جمله، قدرت خدا را مطلق و غيرمتناهى معرفى نموده، و قدرت غيرمتناهى، نسبتش به احياى اول و دوم يکسان است، و نيز نسبت به کارى که فى نفسه دشوار و يا آسان باشد، به يک حد است. پس قدرت او، آميخته با عجز نيست، و دستخوش کندى و خستگى نمى گردد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۴۹۰
اين جمله هم، جارى مجراى آيه شريفه «أفَعِيينَا بِالخَلقِ الأوَّل»، و آيه «إنَّ الَّذِى أحيَاهَا لَمُحيِى المَوتَى إنَّهُ عَلَى کُلِّ شَئٍ قَدِير» و ساير آياتى است که بعث را از راه عموم قدرت و نامتناهى بودن آن اثبات مى کند، مى باشد.
پس اين نکته ها که در جملۀ «ذَلِکَ بِأنَّ اللّه...» است، سه نتيجه است که از آيه سابق بر آن استخراج شده، و غرض همه يکى است، و آن يادآورى دليلى است که بعث را اثبات مى کند. و جملۀ اخير که مى فرمود: «وَ أنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ لَا رَيبَ فِيهَا وَ أنَّ اللّهَ يَبعَثُ مَن فِى القُبُور»، متضمن آن است.
آيه قبلى تنها مسأله بعث مُردگان، و ظرفى که در آن مبعوث مى شوند را ذکر مى کرد، ولى بيان نمى کرد که آن ظرف چه وقت است. آيه مورد بحث آن را معين نموده، و فرموده: ظرف آن، «ساعت» است. و اگر نفرمود: خدا ساعت را مى آورد، و آمدن را به خود ساعت نسبت داد، شايد از اين جهت بوده که ناگهانى بودن آن را در نظر گرفته، که اعتبار هيچ علمى به آن تعلق نمى گيرد. همان طور که فرموده «لَا تَأتِيهِ إلّا بَغتَةً».
پس اگر نسبتش را به فاعل (خدا) نداده، مانند تعيين نکردن وقت آن، در آيه «قُل إنَّمَا عِلمُهَا عِندَ اللّه»، و آيه «أنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ أکَادُ أُخفِيهَا»، همه مبالغه در اخفاء آن و تأييد ناگهانى بودن آن است.
و نام قيامت و آمدن ناگهانى اش در کلام خداى تعالى بسيار آمده، و در هيچ جا فاعل و آورنده آن ذکر نشده، بلکه همه جا از آن بمانند «آتِيَةٌ: خواهد آمد»، «تَأتِيهِم: قيامتشان خواهد آمد»، «قَائِمَة»، و «تَقُومُ»، و مانند اين ها تعبير شده.
و اما مظروف را که عبارت است از احياى انسان هاى مرده، در جملۀ «وَ أنَّ اللّهَ يَبعَثُ مَن فِى القُبُور» ذکر کرده.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۴۹۱
حال اگر بگويى: نتيجه حجت مذکور، بعث همه موجودات است، نه تنها انسان، براى اين که فعل بدون غايت لغو و باطل است، و اين لغو، اختصاص به خلقت انسان ها ندارد، بلکه خلقت غير انسان را هم شامل است، ليکن آيه شريفه، اين نتيجه را تنها نسبت به انسان ها گرفته است.
در جواب مى گوييم: اگر آيه شريفه نتيجه را تنها نسبت به انسان ها گرفته، منافات ندارد که نظير آن نتيجه در غير آدمى هم ثابت باشد. زيرا آيه شريفه، در مقام و سياقى است که بعث انسان ها در آن مورد گفتگو و حاجت است.
علاوه بر اين که ممکن هم هست گفته شود: معاد نداشتن غير آدمى، مستلزم آن نيست که خلقت آن ها لغو و باطل باشد. براى اين که خلقت آن ها به خاطر آدميان بوده. پس غايت و نتيجه خلقت همه موجودات، وجود آدميان و نتيجه خلقت آدميان، بعث آنان است.
اين بود آنچه که تدبّر در آيات سه گانه مورد بحث و سياق آن ها و نيز عرضه آن ها بر ساير آيات داله بر معاد با تفنن بسيارى که در آن ها است، آن را دست مى دهد.
با اين جواب که ما داديم، وجه اين که چرا از ميان همه نتایج، تنها نتایج مذکور که بر حسب لفظ پنج نتيجه است، معلوم گرديد و اين نتائج که گفتيم بر حسب ظاهر لفظ پنج تاست، در حقيقت سه نتيجه است که در آيه دومى، از آيه اول استخراج شده و يک نتيجه هم در آيه سومى از سه نتيجه نامبرده در آيه دومى استخراج شده است.
با اين بيان، يک نکته ديگر نيز روشن مى شود و آن، بيجا بودن شبهه تکرار است که بعضى دچارش شده اند و آن شبهه، اين است که از جملۀ «وَ أنَّهُ يُحيِى المَوتَى» و جملۀ «وَ أنَّ السَّاعَةً آتِيَةٌ»، و جملۀ «وَ أنَّ اللّهَ يَبعَثُ مَن فِى القُبُور» و جملات ديگر توهم شده است.
مفسران در تفسير آيات سه گانه و بيان حجت آن ها، وجوه بسيار مختلفى آورده اند، که هيچ فايده اى در نقل آن ها نيست و در همه آن وجوه، مقدماتى اضافه کرده اند که به کلى از مفاد آيه اجنبى است، و علاوه بر اين که اجنبى است، در نظم آيه و سلامت بيان و استقامت حجت آن اخلال نيز وارد مى کند، و به همين جهت از ذکر آن صرف نظر کرديم. اگر کسى بخواهد به آن ها وقوف يابد، بايد به تفاسير مطول مراجعه کند.
«وَ مِنَ النَّاسِ مَن يُجَادِلُ فى اللَّهِ بِغَيرِ عِلْمٍ وَ لا هُدًى وَ لا کِتَابٍ مُّنِيرٍ»:
اين آيه، صنف ديگر از مردم روى گردان از حق را يادآور مى شود. در تفسير کشف الکشاف، به طورى که نقل کرده اند، گفته: از نظر نظم و مقام، روشن تر اين به نظر مى رسد که بگوييم: اين آيه درباره پيشوايان و مقلَّدين - به فتحه لام - و آيه قبلى که مى فرمود «وَ مِنَ النَّاسِ مَن يُجَادِلُ... مَرِيد» درباره مقلِّدين - به کسر لام - است. اين بود خلاصه نظريه کشف الکشاف.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۴۹۲
و حق هم، همان است. به دليل اين که در ذيل آن آيه مى فرمايد: «لِيُضِلَّ عَن سَبِيلِ اللّه»، همچنان که در ذيل آيه قبلى فرمود: «وَ يَتَّبِعُ کُلَّ شَيطَانٍ مَرِيد». چون اضلال، کار مقلَّد - به فتحه لام - و متابعت کار مقلِّد - به کسر لام است.
مقصود از «علم» و «هدایت»، در آيه: «وَ مِنَ النَّاسِ مَن يُجَادِلُ فِى الله بِغَيرِ عِلمٍ وَ لَا هُدًى...»
ترديدى که در آيه ميان «علم» و «هدايت» و «کتاب» آمده، با اين که هر يک از آن ها شامل دو شق ديگر مى شود، خود دليل بر اين است که مراد از «علم»، هر علمى نيست تا شامل هدايت و کتاب هم بشود، بلکه مراد علم مخصوصى است، همچنان که مراد از «هدايت»، هدايت مخصوصى است.
و اما اين که آن علم، چه علمى و آن هدايت چه هدايتى است؟
بعضى گفته اند: مراد از «علم»، علم ضرورى و بديهى است، و مراد از «هدايت»، استدلال و فکر صحيحى است که آدمى را به سوى معرفت راه بنمايد، و مراد از «کتاب منير»، وحى آسمانى است، که حق را اظهار مى کند.
ليکن اين حرف صحيح به نظر نمى رسد. زيرا هيچ دليلى نيست بر اين که علم را در آيه حمل بر علم بديهى و ضرورى کنيم. علاوه بر اين که مجادله کردن در مسأله توحيد و خداشناسى - چه اين که مراد از آن اصرار در بحث باشد، و يا مجادله به معناى اصطلاحى، يعنى قياس تشکيل شده از مشهورات و مسلمات - خود يکى از طرق استدلال است، و علم ضرورى به هيچ وجه استدلال نمى خواهد.
از اين توجيه که بگذريم، آنچه ممکن است درباره اين تعبير بگوييم، اين است که:
مراد از «علم»، علم حاصل از حجت عقلى باشد، و مراد از «هدايت»، علم حاصل از هدايت الهى باشد، که تنها نصيب کسانى مى شود که در بندگى و عبادت خدا خلوص به خرج داده، دل به نور معرفت او روشن کرده باشند. و يا به عکس، يعنى به عنايتى ديگر مراد از «علم»، هدايت الهى، و مراد از «هدايت»، علم از طريق حجت عقلى باشد، و مراد از «کتاب منير»، وحى الهى، و از طريق نبوت باشد.
و اين طرق سه گانه به سوى مطلق علم است که يکى از راه عقل، و دومى از راه چشم، و سومى از راه گوش به دست مى آيد، و اين همان است که در آيه شريفه «وَ لَا تَقفُ مَا لَيسَ لَکَ بِهِ عِلمٌ إنَّ السَّمعَ وَ البَصَرَ وَ الفُؤآدَ کُلُّ أُولَئِکَ کَانَ عَنهُ مَسئُولاً» بدان اشاره مى کند، و به هر حال خدا داناتر است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۴۹۳
«ثَانىَ عِطفِهِ لِيُضِلَّ عَن سبِيلِ اللَّهِ... عَذَابَ الحَْرِيقِ»:
کلمۀ «ثنى» به معناى شکستن است و کلمه «عِطف» - به کسر عين - به معناى پهلو است. و شکستن پهلو، کنايه از روگرداندن است. گويى کسى که از چيزى روى مى گرداند، يک پهلوى خود را خم مى کند و مى شکند.
جملۀ «لِيُضِلَّ عَن سَبِيلِ اللّه»، متعلق به جملۀ «يُجَادِلُ» است، و «لام» در آن براى تعليل است، و معناى آن اين است که: درباره خدا از روى جهل جدال مى کند و اظهار اعراض و استکبار مى کند، تا به اين وسيله به غرض خود که اضلال مردم است، برسد، و اين ها، همان رؤساى مشرکان هستند که ديگران از ايشان پيروى مى کنند.
جملۀ «لَهُ فِى الدُّنيَا خِزىٌ وَ نُذِيقُهُ يَومَ القِيَامَةِ عَذابَ الحَرِيق»، تهديد ايشان است به خزى. يعنى خوارى و ذلت و رسوايى در دنيا - همان طور که ديديم سرانجام کار مشرکان قريش، البته رؤساى ايشان به همان جا کشيده شد - و نيز تهديد به عذاب اخروى است.
«ذَلِک بِمَا قَدَّمَت يَدَاک وَ أَنَّ اللَّهَ لَيْس بِظلَّامٍ لِّلْعَبِيدِ»:
کلمۀ «ذَلِکَ»، اشاره به مطالبى است که در آيه قبلى بود. يعنى تهديد رؤساى مشرکان به خوارى در دنيا و عذاب در آخرت. و حرف «باء» در جملۀ «بِمَا قَدَّمَت»، باء مقابله است، مثل بائى که ما در جملۀ «بِعتُ هَذَا بِهَذَا: فروختم اين را در مقابل آن» مى آوريم. ممکن هم هست «باء» سببيت باشد.
و معناى آيه بنابر احتمال اول چنين مى شود: آنچه تو از خزى و عذاب مى بينى سزاى همان کارهايى است که در دنيا کردى. و بنابر احتمال دومى: به سبب آن مجادله بدون علم و هدايت و کتاب که در دنيا کردى و درباره خدا بدون علم و هدايت و کتاب اعراض و استکبار ورزيدى تا مردم را گمراه کنى، اين خزى و عذاب را مى بينى. البته در اين کلام، التفاتى از غيبت به خطاب به کار رفته، تا ملامت و عتاب را بر آنان تسجيل کرده باشد.
جملۀ «وَ أنَّ اللّهَ لَيسَ بِظَلّامٍ لِلعَبِيد»، عطف بر جملۀ «مَا قَدَّمَت» است و معنايش اين است که: (اين که گفتيم آنچه مى بينى سزاى کرده هاى خود تو است)، بدان جهت است که خدا بر بنده خود ظلم نمى کند، بلکه با هر يک از آنان معامله اى مى کند که خود مستحق آن باشند و با عمل خود و به زبان حال، خواستار آن باشند.
«وَ مِنَ النَّاسِ مَن يَعْبُدُ اللَّهَ عَلى حَرْفٍ....»:
کلمۀ «حرف» و نيز کلمه «طَرف» و کلمۀ «جَانِب»، به يک معنا است. و کلمۀ «اطمينان»، به معناى آرامش و سکونت است، و «فتنه»، به طورى که گفته اند، به معناى محنت، يعنى امتحان است. و کلمۀ «انقلاب»، به معناى برگشتن است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۴۹۴
توصیف گروهی که دين را براى دنيايشان مى خواهند
اين آيه، صنف ديگرى از اصناف مردم بى ايمان و غير صالح را بر مى شمارد و آن ها کسانى هستند که خداى سبحان را مى پرستند، اما يک طرفى، نه از هر طرف. به تعبيرى: به يک فرض و تقدير مى پرستند و اما بر ساير تقادير نمى پرستند و آن فرضى که بر آن فرض خدا را مى پرستند، در صورتى است که پرستش او، خير دنيا برايشان داشته باشد.
و معلوم است که لازمۀ اين طور پرستش، اين است که دين را براى دنيا استخدام کنند. اگر سودى مادى داشت، پرستش خدا را استمرار دهند و بدان دل ببندد و اطمينان يابند و اما اگر دچار فتنه و امتحان شوند، روى گردانيده، به عقب برگردند، به طورى که حتى به چپ و راست هم ننگرند و از دين خدا مرتد شوند و آن را شوم بدانند. و يا اگر شوم هم ندانند، به اميد نجات از آن آزمايش و مهلکه از دين خدا روى بگردانند، و اين روش، عادت آنان در پرستش بت ها نيز هست. يعنى بت را مى پرستند تا به خير مورد آرزوى خود برسند و يا به شفاعت آن ها از شرّ دنيايى رهايى و نجات يابند. و اين که گفتيم از شرّ دنيايى، بدان جهت است که بت پرستان معتقد به آخرت نيستند.
آنگاه مى فرمايد: اين سرگردان هايى که تکيه گاهى ندارند، و هر دم رو به سويى دارند، به خاطر وقوعشان در محنت و مهلکه، زيانکار در دنيا، و به خاطر روى گرداندنشان از خدا و دين، و ارتداد و کفر، زيانکار در آخرت هستند، زيانکارى آشکار.
اين، آن معنايى است که تدبر در معناى آيه، آن را دست مى دهد. و بنابراين معنا، جملۀ «يَعبُدُ اللّهَ عَلَى حَرفٍ»، از قبيل استعاره به کنايه، و جملۀ «فَإن أصَابَهُ خَيرٌ...»، تفسير و تفصيل براى جملۀ «يَعبُدُ اللّهَ عَلَى حَرفٍ» خواهد بود. و جملۀ «خَسِرَ الدُّنيَا»، اشاره به خسران دنيايى آنان به خاطر دچار شدن به فتنه، «وَ الآخِرَة»، اشاره به خسران آخرتى آنان به خاطر روى گرداندن از دين است.
«يَدْعُوا مِن دُونِ اللَّهِ مَا لا يَضُرُّهُ وَ مَا لا يَنفَعُهُ ذَلِک هُوَ الضَّلَالُ الْبَعِيدُ»:
مدعو در اين جا، بت است که به خاطر نداشتن شعور و اراده، هيچ نفع و ضررى براى عابدش ندارد، و عابدش اگر به نفعى و يا ضررى مى رسد، از ناحيه عبادت است که فعل خود او است.
«يَدْعُوا لَمَن ضَرُّهُ أَقْرَبُ مِن نَّفْعِهِ لَبِئْس الْمَوْلى وَ لَبِئْس الْعَشِيرُ»:
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۴۹۵
کلمۀ «مَولَى»، به معناى ولى و ياور است. و کلمۀ «عَشِير» به معناى مصاحب و معاشر است. در ترکيب جملات آيه گفته اند که: جملۀ «يَدعُو» به معناى «يَقُولُ: مى گويد» و جملۀ «لَمَن ضَرُّهُ أقرَبُ مِن نَفعِهِ...»، مقول آن قول است، و کلمۀ «لَمَن»، مبتدايى است که لام ابتدا بر سرش در آمده، و خود آن کلمه موصوله، و صله آن، جملۀ «ضَرُّهُ أقرَبُ مِن نَفعِه» مى باشد. و جملۀ «لَبِئس المَولَى وَ لَبِئسَ العَشِير»، جواب قسم حذف شده، و قائم مقام خبرى است که خود بر آن دلالت مى کند.
و معناى آيه اين است که: کسى که بت ها را مى پرستد، روز قيامت خودش بت ها را چنين توصيف مى کند که آنچه من در دنيا مولى و عشير خود گرفتم، ضررش بيشتر از سودش بود، و خدايى که ضررش از سودش بيشتر باشد، بد مولى و بد عشيرى است. سوگند مى خورم که بد مولى و بد عشيرى است.
و اگر فرمود: «ضررش، نزديک تر از سودش است»، بدين جهت است که روز قيامت آثار سوء بت پرستى را، که همان عذاب جاودان و هلاکت ابدى است، مشاهده مى کند.
«إِنَّ اللَّهَ يُدْخِلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِى مِن تَحْتهَا الاَنْهَارُ...»:
بعد از آن که اصنافى از مردم را ذکر کرد که يک دسته پيشوايان کفرند، که ديگران را به دنبال خود مى کشانند، و درباره خدا بدون علم جدال مى کنند، و دسته دوم پيروان ايشانند که دنبال هر شيطانى را مى گيرند و مانند پيشوايانشان جدال مى کنند و هر دم در خيالاتى هستند که خدا را از هر راهى که سود مادى داشت، مى پرستند، و آنگاه ايشان را به وصف ضلالت و خسران توصيف نموده، اينک در اين جمله، در مقابل آنان، صنف ديگرى را هم ذکر مى کند و عبارتند از مؤمنان صالح که آنان را به داشتن مثواى کريم و سرانجام نيکو توصيف نموده، مى فرمايد که خدا اين سرانجام را براى آنان خواسته است. و ذکر اين اصناف، مقدمه و زمينه چينى براى قضاوتى است که در ذيل آيات خواهد آمد.
رده:تفسیر المیزان