المیزان جلد۱۶ بخش۱
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳
آيات ۱ - ۱۴ سوره قصص
* سوره «قصص»، مکّی است و هشتاد و هشت آیه دارد.
بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ*
طسم (۱)
تِلْک آيَات الْکِتَابِ الْمُبِينِ(۲)
نَتْلُوا عَلَيْک مِن نَّبَإِ مُوسى وَ فِرْعَوْنَ بِالْحَقِّ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ(۳)
إِنَّ فِرْعَوْنَ عَلا فى الاَرْضِ وَ جَعَلَ أَهْلَهَا شِيَعاً يَستَضعِف طائفَةً مِّنهُمْ يُذَبِّحُ أَبْنَاءَهُمْ وَ يَستَحْىِ نِساءَهُمْ إِنَّهُ کانَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ(۴)
وَ نُرِيدُ أَن نَّمُنَّ عَلى الَّذِينَ استُضعِفُوا فى الاَرْضِ وَ نجْعَلَهُمْ أَئمَّةً وَ نجْعَلَهُمُ الْوَارِثِينَ(۵)
وَ نُمَکِّنَ لهَُمْ فى الاَرْضِ وَ نُرِى فِرْعَوْنَ وَ هَامَانَ وَ جُنُودَهُمَا مِنْهُم مَّا کانُوا يحْذَرُونَ(۶)
وَ أَوْحَيْنَا إِلى أُمِّ مُوسى أَنْ أَرْضِعِيهِ فَإِذَا خِفْتِ عَلَيْهِ فَأَلْقِيهِ فى الْيَمِّ وَ لا تخَافى وَ لا تحْزَنى إِنَّا رَادُّوهُ إِلَيْکِ وَ جَاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسلِينَ(۷)
فَالْتَقَطهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَکونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَ حَزَناً إِنَّ فِرْعَوْنَ وَ هَامَانَ وَ جُنُودَهُمَا کانُوا خَاطِئِينَ(۸)
وَ قَالَتِ امْرَأَت فِرْعَوْنَ قُرَّت عَينٍ لى وَ لَک لا تَقْتُلُوهُ عَسى أَن يَنفَعَنَا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَداً وَ هُمْ لا يَشعُرُونَ(۹)
وَ أَصبَحَ فُؤَادُ أُمِّ مُوسى فَارِغاً إِن کادَت لَتُبْدِى بِهِ لَوْ لا أَن رَّبَطنَا عَلى قَلْبِهَا لِتَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ(۱۰)
وَ قَالَت لاُخْتِهِ قُصيهِ فَبَصرَت بِهِ عَن جُنُبٍ وَ هُمْ لا يَشعُرُونَ(۱۱)
وَ حَرَّمْنَا عَلَيْهِ الْمَرَاضِعَ مِن قَبْلُ فَقَالَت هَلْ أَدُلُّکمْ عَلى أَهْلِ بَيْتٍ يَکْفُلُونَهُ لَکمْ وَ هُمْ لَهُ نَاصِحُونَ(۱۲)
فَرَدَدْنَاهُ إِلى أُمِّهِ کىْ تَقَرَّ عَيْنُهَا وَ لا تَحْزَنَ وَ لِتَعْلَمَ أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقُّ وَ لَکِنَّ أَکثرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ(۱۳)
وَ لَمَّا بَلَغَ أَشدَّهُ وَ استَوَى آتَيْنَاهُ حُکْماً وَ عِلْماً وَ کَذَلِک نجْزِى الْمُحْسِنِينَ(۱۴)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۴
«ترجمه آیات»
به نام خداوند بخشنده مهربان
طسم. (۱)
اين قرآن، آيات کتاب مبين است. (۲)
ما از داستان موسى و فرعون آنچه حق است، بر تو براى مردمى که ايمان مى آورند، مى خوانيم. (۳)
به درستى که فرعون در زمين بلندپروازى کرد و مردمش را گروه گروه ساخت، طايفه اى از ايشان را بيچاره و ضعيف کرد، تا آن جا که پسرانشان را مى کشت و زنانشان را زنده مى گذاشت، راستى که او از مفسدان بود. (۴)
ما در برابر او خواستيم بر آنان که در زمين ضعيف شمرده شدند، منت نهاده، ايشان را پيشوايان خلق کنيم و وارث ديگران قرار دهيم. (۵)
و در زمين مکنتشان داده و از همين ضعفا به فرعون و هامان و لشکريان آن دو، آن سرنوشتى را نشان دهيم که از آن مى گريختند.(۶)
و به مادر موسى وحى کرديم که او را شير بده، همين که بر جان او بيمناک شدى، او را به دريا بينداز، و مترس و غمگين مباش که ما وى را به تو برگردانيده و از پيامبرانش مى کنيم. (۷)
پس آل فرعون، موسى را از دريا گرفتند، تا دشمن و مايه اندوه شان شود. آرى، فرعون و هامان و لشکريانشان خطا کردند (و اگر از آينده اين کودک خبر مى داشتند، هرگز او را از دريا نمى گرفتند). (۸)
و همسر فرعون گفت: اين کودک، نور چشم من و تو است (و رو به جلادان کرد و گفت) او را مکشيد، شايد ما را سود بخشد، و يا اصلا او را فرزند خود بگيريم . اين را مى گفتند، و نمى دانستند (که چرا مى گويند و اين خداست که اين پيشنهاد را به دلشان انداخته). (۹)
در نتيجه، قلب مادر موسى مطمئن و فارغ از اندوه گشت، که اگر فارغ نمى شد، نزديک بود موسى را لو دهد، اين ما بوديم که قلبش را به جايى محکم بستيم تا از مؤمنان باشد. (۱۰)
وى به خواهر موسى گفت: از دور دنبال موسى باش، تا از او خبرى بيابى. خواهر موسى او را از دور ديد، اما به طورى که درباريان ملتفت نشدند. (۱۱)
ما قبلا پستان همه زنان شيرده را بر او حرام کرده بوديم. در نتيجه، پستان احدى را نگرفت، خواهرش گفت: آيا مى خواهيد شما را به خاندانى راهنمايى کنم که براى شما سرپرستى اين کودک را به عهده بگيرند، خانواده اى که خيرخواه اين کودک باشند؟ (۱۲)
با اين نقشه او را به مادرش برگردانديم تا چشمش روشن شود و غصه نخورد و تا آن که بداند وعدۀ خدا حق است، وليکن بيشتر مردم نمى دانند. (۱۳)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵
و چون به حد رشدش رسيد و جوانى تمام عيار شد، او را حکمت و علم داديم، و اين چنين به نيکوکاران پاداش مى دهيم. (۱۴)
غرض و مفاد سوره قصص
«بیان آیات»
غرض اين سوره، وعدۀ جميل به مؤمنان است. مؤمنانى که در مکه، قبل از هجرت به مدينه، عده اندکى بودند که مشرکان و فراعنۀ قريش، ايشان را ضعيف و ناچيز مى شمردند، و اقليتى که در مکه، در بين اين طاغيان در سخت ترين شرايط به سر مى بردند و فتنه ها و شدايد سختى را پشت سر مى گذاشتند.
خداى تعالى در اين سوره، به ايشان وعده مى دهد که به زودى بر آنان منت نهاده و پيشوايان مردم قرارشان مى دهد، و آنان را وارث همين فراعنه مى کند، و در زمين مکنتشان مى دهد، و به طاغيان قومشان، آنچه را که از آن بيم داشتند، نشان مى دهد.
به همين منظور، براى اين مؤمنان اين قسمت از داستان موسى و فرعون را خاطرنشان مى سازد که موسى را در شرايطى خلق کرد که فرعون در اوج قدرت بود و بنى اسرائيل را خوار و زيردست کرده بود، که پسربچه هايشان را مى کشت و زنانشان را زنده مى گذاشت.
آرى، خداوند در چنين شرايطى، موسى را آفريد و مهمتر آن که او را در دامن دشمنش، يعنى خود فرعون پرورش داد، تا وقتى که به حد رشد رسيد. آنگاه او را از شرّ فرعون نجات داد و از بين فرعونيان به سوى مدين روانه اش نمود. و پس از مدتى به عنوان رسالت، دوباره به سوى ايشان بر گردانيد، با معجزاتى آشکار تا آن که فرعون و لشکريانش، تا آخرين نفر را غرق کرده و بنى اسرائيل را وارث آنان نمود، و تورات را بر موسى نازل فرمود، تا هدايت و بصيرت براى مؤمنان باشد.
و عين همين سنت را در ميان مؤمنان به اسلام جارى خواهد کرد، و ايشان را به مُلک و عزّت و سلطنت خواهد رسانيد، و رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» را، دوباره به وطن باز خواهد گردانيد.
آنگاه از اين داستان منتقل مى شود به بيان اين که: در حکمت خدا لازم است که از جانب خودش، کتابى نازل کند، تا دعوت حق آن جناب نيز کتاب داشته باشد. سپس سخنان طعن آميز مشرکان را که درباره دعوت قرآن زده اند که: «چرا به وى آنچه به موسى داده شد، ندادند» نقل فرموده و از آن پاسخ مى دهد. و نيز علت ايمان نياوردن آنان را نقل نموده به اين که
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۶
اگر به تو ايمان بياوريم و هدايت تو را پيروى کنيم، قدرت ما از ما سلب مى شود، و از آن پاسخ مى دهد، و به اين منظور، داستان قارون و فرو رفتنش در زمين را برايشان مجسم مى سازد.
و اين سوره، به طورى که سياق آياتش شهادت مى دهد، مکّى است، و چهارده آيه اى که ما از اول در اين جا آورديم، يک فصل است، که داستان موسى را از روز ولادت تا روز بلوغ بيان مى کند.
«طسم * تِلْک آيَاتُ الْکِتَابِ الْمُبِينِ»:
تفسير و بحث اين آيه، در آياتى نظير اين آيه گذشت.
لزوم درس آموزی مؤمنان، از داستان موسى «ع» و فرعون
«نَتْلُوا عَلَيْک مِن نَّبَإِ مُوسى وَ فِرْعَوْنَ بِالْحَقِّ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ»:
کلمۀ «مِن»، تبعيض را مى رساند، و کلمه «بِالحَقّ»، متعلق است به کلمۀ «نَتلُوا»، و معنايش اين است که: ما بعضى از اخبار موسى را برايت تلاوت مى کنيم. تلاوتى که متلبس به لباس حق باشد. پس هرچه تلاوت مى شود، از ناحيه ما و به وحى ما است، بدون اين که شيطان، در القاى آن، ذرّه اى مداخله داشته باشد.
ممکن هم هست که متعلق به کلمۀ «نَبَأ» باشد، که در اين صورت معنى چنين مى شود: ما پاره اى از اخبار موسى و فرعون را بر تو مى خوانيم، در حالى که آن اخبار متلبس به حق است و هيچ شکى در آن نيست.
حرف «لام» در جملۀ «لِقَومٍ يُؤمِنُون»، لام تعليل و متعلق است به جملۀ «نَتلُوا»، و معنايش اين است که: ما قسمتى از خبر موسى و فرعون را براى خاطر قومى که به آيات ما ايمان مى آورند، بر تو مى خوانيم، تا در آن تدبر کنند.
و حاصل معناى آيه اين مى شود که:
ما بعضى از اخبار موسى و فرعون را بر تو مى خوانيم، خواندنى به حق. براى اين که اين قوم که به آيات ما ايمان آورده اند، در آن تدبر کنند. قومى که تو را پيروى کردند، و در دست فراعنه قريش گرفتار سختى و شکنجه گشته اند، تا برايشان محقق و مسلم شود که:
خدايى که آنان به او و به فرستادۀ او ايمان آورده اند، و در راه او، اين همه آزار و شکنجه از دشمنان تحمل کرده اند، همان خدايى است که به منظور احياى حق، و نجات بنى اسرائيل، و عزت دادن به آنان بعد از ذلتشان، موسى را آفريد، تا ايشان را از آن ذلت نجات دهد. چه ذلتى؟ که فرزندانشان را مى کشتند و زنانشان را باقى مى گذاشتند، و فرعون بر آنان بلندپروازى و قدرت نمايى کرده و چنگال قهر خود را در آنان فرو کرده، و جور و ستمش را بر آنان احاطه داده بود.
خدا، موسى را در چنين جوّى تاريک خلق کرد. در محيطى که احدى احتمال آن را نمى داد. سپس او را در دامن دشمنش پرورانيد. آنگاه از مصر بيرونش برد، و دوباره او را برگردانيد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۷
در حالى که داراى معجزه و قدرت آشکار بود، و به وسيله او، بنى اسرائيل را نجات داد و فرعون و لشکريانش را نابود کرد، و آنان را براى نسل هاى بعد، سرگذشت و داستانى قرار داد.
پس او خداى - جلّ شأنه - است، که داستان ايشان را بر پيامبرش نقل مى کند. و با جملۀ «لِقَومٍ يُؤمِنُون» اشاره مى فرمايد به اين که: به زودى، همان رفتار را با دشمنان اينان عملى خواهد کرد، و بر اين مؤمنان مستضعف منت نهاده، وارث دشمنانشان مى سازد. و دقيقا آنچه با بنى اسرائيل و دشمن ايشان کرد، با مؤمنان و دشمنانشان نيز، همان را خواهد کرد.
وصف کارهاى فرعون و محيطى که موسى«ع»، در آن زاده شد
«إِنَّ فِرْعَوْنَ عَلا فى الاَرْضِ وَ جَعَلَ أَهْلَهَا شِيَعاً يَستَضعِف طائفَةً مِّنهُمْ»:
«عُلُو» در زمين، کنايه از ستمگرى و بلندپروازى است. و کلمۀ «شِيَع»، جمع «شيعه»، و به معناى فرقه است. در مجمع البيان گفته: «کلمۀ «شِيَع»، به معناى فرقه ها است، و هر فرقه يک شيعه است، و اگر شيعه ناميدند، بدين جهت است که بعضى، بعض ديگر را پيروى مى کنند».
و گويا مراد از اين که فرمود: «فرعون، اهل زمين را شيعه شيعه کرد»، اين باشد که: اهل زمين را - که گويا منظور از آنان اهل مصر باشد، و الف و لام در «الأرض» براى عهد بوده باشد - از راه القاى اختلاف و تفرقه افکنى دسته دسته کرد، تا کلمه آنان متفق نشود، و يکدل و يک جهت نباشند، تا نتوانند بر او بشورند، و عليه او قيام نموده و امور را بر او دگرگون سازند. آن طور که عادت همۀ ملوک است، که چون مى خواهند قدرت خود را گسترش داده و سلطنت خود را تقويت کنند، اين نقشه را به کار مى برند.
و کلمۀ «يَستَحيِى»، از إستِحيَاء» است، که به معناى زنده نگاه داشتن است.
و حاصل معناى آيه، اين است که:
فرعون در زمين علو کرد، و با گستردن دامنۀ سلطنت خود بر مردم، و انفاذ قدرت خويش در آنان، بر مردم تفوق جست، و از راه تفرقه افکنى در ميان آنان، مردم را دسته دسته کرد، تا يکدل و يک جهت نشوند، و نيروى دسته جمعى آنان ضعيف گشته، نتوانند در مقابل قدرت او مقاومت کنند، و از نفوذ ارادۀ او جلوگيرى نمايند.
و منظور از يک طايفه در جمله «يَستَضعِفُ طَائِفَةً مِنهُم»، بنى اسرائيل است، و بنى اسرائيل، فرزندان يعقوب «عليه السلام» مى باشند، که از زمان يوسف «عليه السلام»، که پدر و برادران خود را به مصر خواند، و در آن جا منزل داد، در مصر ماندند، و پس از سال ها زاد و ولد، عدّه شان به هزاران نفر رسيد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۸
و فرعون معاصر موسى «عليه السلام»، با بنى اسرائيل معاملۀ بردگان را مى کرد، و در تضعيف آنان بسيار مى کوشيد، و اين کار را تا بدان جا ادامه داد که دستور داد هرچه فرزند پسر براى اين دودمان به دنيا مى آيد، سر ببرّند، و دختران آنان را باقى بگذارند، که معلوم است سرانجام اين نقشه شوم چه بود. او مى خواست به کلى مردان بنى اسرائيل را نابود کند، که در نتيجه، نسل آنان به کلى منقرض مى شد.
علت اين که فرعون چنين نقشه اى را طرح کرد، اين بود که: وى جزو مفسدين در زمين بود. براى اين که خلقت عمومى که انسان ها را ايجاد کرده بود و مى کند، در ميان تيره اى با تيره اى ديگر، در بسط وجود فرق نگذاشته، و تمامى قبايل و دودمان ها را به طور مساوى از هستى بهره داده. آنگاه همه را به جهازى که به سوى حيات اجتماعى، با تمتع از امتعه حيات زمين هدايت کند، مجهز ساخته تا هر يک، به قدر ارزش وجودى و وزن اجتماعى خود، بهره مند شود.
اين همان اصلاحى است که صنع ايجاد، از آن خبر مى دهد، و تجاوز از اين سنت و آزاد ساختن قومى و برده کردن قومى ديگر، و بهره مندى قومى از چيزهايى که استحقاق آن را ندارند، و محروم کردن قومى ديگر از آنچه استحقاق آن را دارند، افساد در زمين است، که انسانيت را به سوى هلاکت و نابودى مى کشاند.
و در اين آيه، آن جوّ و محيطى که موسى «عليه السلام» در آن متولد شد، تصوير شده، که تمامى آن اسباب و شرايطى که بنى اسرائيل را محکوم به فنا مى کرد، بر او نيز احاطه داشت، و خدا او را از ميان همه آن اسباب، سالم بيرون آورد.
معناى آيه: «وَ نُرِيدُ أَن نَّمُنَّ عَلى الَّذِينَ استُضعِفُوا فى الاَرْضِ...»
«وَ نُرِيدُ أَن نَّمُنَّ عَلى الَّذِينَ استُضعِفُوا فى الاَرْضِ ... مَّا کانُوا يحْذَرُونَ»:
کلمه «مَنّ» - به طورى که از کلام راغب استفاده مى شود - در اصل به معناى ثقل و سنگينى بوده، و از همين جهت، واحد وزن را هم در سابق «من» مى گفتند، و منت به معناى نعمت سنگين است، و فلانى بر فلانى منت نهاد، معنايش اين است که: او را از نعمت، گرانبار کرد.
و نيز همو گفته: و اين کلمه به دو نحو استعمال مى شود. يکى منت عملى، مانند آيه: «وَ نُرِيدُ أن نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ استُضعِفُوا»، يعنى مى خواهيم به آنان که در زندگى ضعيف شمرده شدند، نعمتى بدهيم که از سنگينى آن گرانبار شوند. و دوم منت زبانى، مانند آيه: «يَمُنُّونَ عَلَيکَ أن أسلَمُوا: بر تو منت مى نهند که مسلمان شده اند»، و اين، از جمله کارهاى زشت است، مگر در صورت کفران نعمت. اين بود خلاصه کلام راغب.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۹
و «تمکين ضعفا» در زمين، به اين است که مکانى و جايى به ايشان دهد که مالک آن جا شوند، و در آن استقرار يابند. و از خليل نقل شده که گفته: کلمه «مکان»، صيغه مفعل، از ماده «کون» است، که به خاطر اين که بسيار در زبان ها جارى مى شود، آن را مصدرى بر وزن «فعال» گرفته، و فعل «تَمَکَّنَ و تَمَسکَنَ» را از آن مشتق نموده اند. همچنان که از کلمه «منزل»، با اين که مصدر نيست، فعل «تَمَنزَلَ» را مشتق نموده اند.
مناسب تر آن است که: جمله «وَ نُرِيدُ أن نَمُنّ...» را، حال از کلمه «طائفة» گرفته و تقدير کلام را «يَستَضعِفُ طَائِفَة مِنهُم وَ نَحنُ نُرِيدُ أن نَمُنّ: فرعون، طايفه اى از اهل زمين را ضعيف شمرد، در حالى که ما بر همان ها که ضعيف شمرده شدند، منت مى نهيم...» بدانيم.
بعضى ديگر از مفسران گفته اند: جمله مورد بحث، عطف است بر جملۀ «إنّ فِرعَونَ عَلاَ فِى الأرضِ». وليکن قول اول ظاهرتر از آيه است.
و کلمه «نُرِيدُ»، چه به احتمال اول و چه دوم حکايت حال گذشته است. يعنى با اين که مضارع است و معناى «مى خواهيم» را مى دهد، وليکن چون در حکايت حال گذشته استعمال شده، معناى «خواستيم» را افاده مى کند.
و جملۀ «وَ نَجعَلَهُم أئِمّة»، عطف تفسير است براى «نَمُنُّ»، و همچنين جملات ديگرى که بعد از آن پى درپى آمده، همه منت مذکور را تفسير مى کنند.
و معنايش اين است که: جوى که ما موسى «عليه السلام» را در آن پروريديم، جوّ علو فرعون در زمين و تفرقه افکنى وى در ميان مردم و استضعاف بنى اسرائيل بود. استضعافى که به کلى نابودشان مى کرد، در حالى که ما خواستيم بر همان ضعيف شدگان از هر جهت، نعمتى ارزانى بداريم، که از سنگينى آن گرانبار شوند. به اين که خواستيم آنان را پيشوا کنيم، تا ديگران به ايشان اقتدا کنند و در نتيجه پيشرو ديگران باشند، در حالى که سال ها تابع ديگران بودند.
و نيز خواستيم آنان را وارث ديگران در زمين کنيم، بعد از آن که زمين در دست ديگران بود، و خواستيم تا در زمين مکنتشان دهيم، به اين که قسمتى از زمين را ملک آنان کنيم، تا در آن استقرار يابند، و مالک آن باشند، بعد از آن که در زمين هيچ جايى نداشتند، جز همان جايى که فرعون مى خواست، آنان را در آن جا مستقر کند.
و خواستيم تا به فرعون پادشاه مصر و هامان وزيرش و لشکريان آن دو از همين مستضعفان، آن سرنوشت را نشان دهيم که از آن بيمناک بودند، و آن، اين بود که روزى بنى اسرائيل بر ايشان چيره شوند، و مُلک و سلطنت و مال و ثروت و رسم و سنت آنان را از دستشان بگيرند. همچنان که خودشان درباره موسى و برادرش «عليه السلام»، روزى که به سوى ايشان گسيل شدند، گفتند که: «يُرِيدَان أن يُخرِجَاکُم مِن أرضِکُم بِسِحرِهِمَا وَ يَذهَبَا بَطَرِيقَتِکُمُ المُثلَى».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۱۰
اين آيه شريفه، نقشه اى را که فرعون براى بنى اسرائيل در سر مى پروراند، تصوير نموده است، و آن نقشه، اين بود که از بنى اسرائيل، حتى يک نفر نفس کش در روى زمين باقى نگذارد. و اين نقشه را تا آن جا به کار برده بود که قدرتش به تمامى شؤون هستى آنان احاطه يافته و ترسش همه جوانب وجود آنان را پُر کرده بود، و آن قدر آن بيچارگان را خوار ساخته بود که حکم نابودى آنان را مى داد.
البته اين ظاهر امر بود، و اما در باطن امر، ارادۀ الهى به اين تعلق گرفته بود که آنان را از زير يوغ وى نجات دهد، و ثقل نعمتى را که آل فرعون و آن ياغيان گردنکش را گمراه ساخته بود، از آنان گرفته و به بنى اسرائيل منتقل کند.
آرى، اراده الهى چنين بود که تمامى آن اسباب و نقشه هايى را که عليه بنى اسرائيل جريان مى يافت، همه را به نفع آنان گرداند و آنچه به نفع آل فرعون جريان مى يافت، به ضرر آنان تمامش کند. آرى، خدا حکم مى کند و کسى هم نيست که حکمش را به تأخير اندازد.
الهام خداوند به مادر موسى«ع»
«وَ أَوْحَيْنَا إِلى أُمِّ مُوسى أَنْ أَرْضِعِيهِ فَإِذَا خِفْتِ عَلَيْهِ فَأَلْقِيهِ فى الْيَمِّ ...»:
کلمه «أوحَينَا»، صيغه متکلم مع الغير، از فعل ماضى باب «ايحاء» است، که به معناى گفتگوى پنهانى است، و در قرآن کريم، در سخن گفتن خداى تعالى، با بعضى از مخلوقاتش استعمال مى شود که: يا به طور الهام و افکندن مطلبى به دل کسى صورت مى گيرد. همچنان که در آيه: «بِأنَّ رَبَّکَ أوحَى لَهَا». و آيه: «وَ أوحَى رَبُّکَ إلَى النَّحلِ». و آيه: «وَ أوحَينَا إلَى أُمّ مُوسَى»، به اين معنا آمده.
و يا به طور ديگر، نظير وحى به انبياء و فرستادگان خدا. و وحى در غير خداى تعالى، از قبيل شيطان نيز استعمال مى شود، که به دوستان خود وحى مى کند و قرآن، در آن باره مى فرمايد: «إنّ الشَّيَاطِينَ لَيُوحُونَ إلى أولِيَائِهِم».
کلمه «القاء»، به معناى طرح و افکندن است. کلمه «يَم»، به معناى دريا و نهر بزرگ است،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۱۱
و در اين جمله که فرمود: «وَ أوحَينَا إلَى أُمّ مُوسَى»، با حذف قسمتى از کلمات، ايجاز (و مختصر گويى) به کار رفته، و تقدير کلام چنين است: «حَبَلَت أمّ مُوسَى بِهِ وَ وَضَعَتهُ وَ أوحَينَا إلَيهَا...». يعنى: در حالى که شدت و بيچارگى بنى اسرائيل به اين حد رسيده بود، مادر موسى به وى حامله شد، (و کسى نفهميد)، و او را زاييد (باز کسى نفهميد)، و ما، به مادر او، وحى کرديم که...
و معناى آيه چنين است که: ما با نوعى الهام، به مادر موسى، بعد از آن که او را زاييد، گفتيم: به موسى شير بده، و مادامى که از جانب فرعون احتمال خطرى نمى دهى، به شير دادن ادامه بده، و چون ترسيدى بر او - که لشکريان فرعون خبردار شوند، و او را گرفته، مانند هزاران کودک که همه را کشتند، به قتل برسانند - او را به دريا بينداز - که به طورى که از روايات بر مى آيد، درياى مذکور، همان نيل بوده - و ديگر از کشته شدن او مترس، و از جدايى او غمگين مشو، که ما دوباره او را به تو بر مى گردانيم و او را از پيامبران قرار مى دهيم، تا رسولى به سوى آل فرعون و بنى اسرائيل بوده باشد.
پس جمله «إنّا رَادُّوهُ إلَيکِ»، تعليل نهى در «لا تَحزَنِى» است، همچنان که جمله «فَرَدَدنَاهُ إلَى أُمّهِ کَى تَقَرَّ عَينُهَا وَ لَا تَحزَن» نيز، شاهد بر اين تعليل است.
و فرق بين «خوف» و «حزن» از نظر مورد، اين است که: خوف در جايى است که احتمال وقوع مکروهى در بين باشد، ولى حزن در جايى است که وقوع آن قطعى باشد، نه احتمالى.
«فَالْتَقَطهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَکونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَ حَزَناً إِنَّ فِرْعَوْنَ وَ هَامَانَ وَ جُنُودَهُمَا کانُوا خَاطِئِينَ»:
کلمه «التقاط»، به معناى برخوردن به چيزى و برداشتن آن است، بدون اين که انسان در جستجوى آن باشد. و از همين باب است که به چيزى که کسى پيدا مى کند، «لُقَطَه» مى گويند. و حرف «لام» در جملۀ «لِيَکُونَ لَهُم عَدُوّاً وَ حَزَناً» - به طورى که گفته اند - لام عاقبت است.
و کلمۀ «حَزَن» - با دو فتحه - و «حُزن» - با ضمه و سکون - به يک معنا است. مانند «سَقَم» و «سُقم». و مراد از «حزن»، علت حزن است. پس اگر اطلاق حزن بر موسى کرده، به خاطر مبالغه در سببيت وى، براى اندوه ايشان است.
و کلمۀ «خاطئين»، جمع و اسم فاعل از «خطى يخطأ خِطأً» (بر وزن عَلِمَ يَعلَمُ عِلماً) است، همچنان که «مُخطئ»، اسم فاعل از باب افعال، از أخطأ يُخطئ إخطاَء مى باشد.
و فرق بين «خَاطئ» و «مَخطئ» - به طورى که راغب گفته - اين است که: «خَاطئ» به کسى اطلاق مى شود که بخواهد کارى را بکند که آن را کار خوبى نمى داند، همچنان که در قرآن فرموده: «إنّ قَتلَهُم کَانَ خِطأً کَبِيراً». و فرموده: «وَ إن کُنّا لَخَاطِئِين».
به خلاف «مُخطِئ»، که در مورد کسى استعمال مى شود که بخواهد کارى را انجام دهد که آن را کار خوبى مى داند، ولى صحيح از آب در نمى آيد. و اسم مصدر آن «خَطَأ» - به دو فتحه - است. و در قرآن آمده: «وَ مَن قَتَلَ مُؤمِناً خَطَأً»، و معناى جامع بين اين دو لفظ، عدول از جهت است. اين بود خلاصه گفتار راغب.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۱۲
پس اين که فرمود: «إنّ فِرعَونَ وَ هَامَانَ وَ جُنُودَهُمَا کَانُوا خَاطِئيِن»، معنايش اين است که: فرعون و هامان در آن رفتارى که با بنى اسرائيل و موسى کردند، از ترس سرنگونى مُلک و از بين رفتن سلطنتشان به دست ايشان، تا به خيال خود مقدرات الهى را تغيير دهند، راه خطا پيمودند. براى اين که جمع بسيارى از کودکان را که هيچ اثرى در انهدام سلطنت نداشتند، کشتند، و آن کودکى که نابودى سلطنت فرعونيان به دست او بود، او را از بين همه اطفال استثناء کرده، و از دريا گرفتند، و در دامن خود تربيت کردند.
و معناى آيه اين است که : آل فرعون موسى را در دريا يافتند، و از آب گرفتند، و نتيجه اين کار آن شد که همين موسى دشمن و وسيله اندوه آنان شد، آرى فرعون و هامان و لشکريانشان در کشتن فرزندان مردم و زنده نگهداشتن موسى خطا کار بودند، آنان خواستند کسى را که به زودى آنان را نابود مى کند، نابود کنند، ولى بازگشتند و او را با کمال جد و جهد حفظ نموده و در تربيتش مجدانه کوشيدند
با اين بيان روشن مى شود اين که: بعضى خاطى بودن فرعونيان را تفسير کرده اند به اين که فرعونيان گنهکار بودند. پس خداى تعالى عقابشان کرد به اين که دشمن ايشان را در دامن خود ايشان پرورانيد، ضعيف است.
«وَ قَالَتِ امْرَأَت فِرْعَوْنَ قُرَّت عَينٍ لى وَ لَک لا تَقْتُلُوهُ عَسى أَن يَنفَعَنَا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَداً وَ هُمْ لا يَشعُرُونَ»:
اين آيه شريفه، شفاعت و ميانجيگرى همسر فرعون را حکايت مى کند که - در هنگام گرفتن موسى از آب و آوردنش نزد فرعون آن جا بوده - خطاب به فرعون مى کند و مى گويد: «قُرّةُ عَينٍ لِى وَ لَکَ». يعنى: اين کودک، نور چشم من و تو است. «لَا تَقتُلُوهُ: او را نکشيد». در اين جمله خطاب به عموم مى کند. چون افرادى که در کشتن اطفال به عنوان سبب، مباشر، آمر و مأمور شرکت داشته اند، بسيار بوده اند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۱۳
و همانا همسر فرعون کلام مزبور را، به خاطر اين که خداوند محبت موسى را در قلب وى افکنده بود، گفت. و لذا ديگر اختيارى در کف او نماند، و چاره اى نيافت جز اين که نخست بلا و کشتن را از او بگرداند، و سپس پيشنهاد فرزندى او را بکند، که خداى تعالى در جاى ديگر، اين جريان را يکى از منت هايى دانسته که به موسى کرده است، فرموده: «وَ ألقَيتُ عَلَيکَ مَحَبّةً مِنّى وَ لِتُصنَعَ عَلى عَينِى».
«عَسَى أن يَنفَعَنَا أو نَتّخِذَهُ وَلَداً» - اين جمله را وقتى گفت که آثار جلالت و سيماى جذبه الهى را در او بديد، و از اين جمله که گفت: «أو نَتّخِذَهُ وَلَداً»، معلوم مى شود فرعون و همسرش پسرى نداشتند.
«وَ هُم لَا يَشعُرُونَ» - اين جمله حاليه است، و معنايش اين است که: همسر فرعون اين سخن را گفت، و اين ميانجيگرى را کرد، و بلاى کشتن را از موسى «عليه السلام» برگردانيد، در حالى که او و مخاطبانش نمى دانستند چه مى کنند و حقيقت حال و سرانجام کار چه مى شود.
رده:تفسیر المیزان