تفسیر المیزان

مراد از اين که فرمود: فرعونيان را پيشوايانى که به سوى آتش مى خوانند، قرار داديم «وَ جَعَلْنَاهُمْ أَئمَّةً يَدْعُونَ إِلى النَّارِ وَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لا يُنصرُونَ»: معناى دعوت به آتش، دعوت به کارهايى است که مستوجب آتش است، و آن کارها، عبارت است از: کفر و گناهان گوناگون. چون اين ها است که قيامتشان را به صورت آتشى تصوير مى کند، که در آن معذب خواهند شد. ممکن هم هست مراد از کلمۀ «نار»، همان کارهاى مستوجب آتش باشد، که به طور مجاز و از باب اطلاق مسبب و اراده سبب، آتش ناميده شده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۴ و معناى پيشوا کردن آنان براى دعوت به آتش، اين است که: ايشان را پيشقدم در کفر و گناه کرد. در نتيجه ديگران به ايشان اقتداء کرده، و به آنان پيوستند. و اگر بپرسى که چرا خداوند ايشان را پيشواى کفر کرد؟ و آيا اين کار به عدالت خدا برخوردى ندارد؟ در پاسخ مى گوييم: وقتى برخورد دارد که اين إضلال خدا، ابتدايى باشد. يعنى خود آنان قبلا کارى نکرده باشند که مستوجب اين إضلال باشند. و اما اگر اين إضلال، به عنوان مجازات کفر و جحودى باشد که آنان قبل از ديگران مرتکب شدند، به عدالت خدا برخورد ندارد. بعضى از مفسران گفته اند: «مراد از پيشوا کردن آنان براى دعوت به آتش، صرف نامگذارى است. مانند نامگذارى در آيه «وَ جَعَلُوا المَلَائِکَةَ الّذِينَ هُم عِبَادُ الرَّحمان إنَاثاً». و اين تفسير صحيح نيست. براى اين که با معناى آيه بعد، به طورى که خواهيد ديد، نمى سازد. چون مى فرمايد: در آخرت، لعنت ديگران نيز به ايشان مى رسد. پس معلوم مى شود که صرف نامگذارى نيست، بلکه آنان واقعا پيشواى ضلالت بوده اند. علاوه بر اين، در آن آيه ديگر هم، که مفسر نامبرده بدان استشهاد کرد، مسلّم نيست که کلمۀ «جَعل» به معناى نامگذارى باشد. و اين که فرمود: «وَ يَومَ القِيَامَةِ لَا يُنصَرُون»، معنايش اين است که: شفاعت هيچ ناصرى به ايشان نخواهد رسيد. «وَ أَتْبَعْنَاهُمْ فى هَذِهِ الدُّنْيَا لَعْنَةً وَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ هُم مِّنَ الْمَقْبُوحِينَ»: اين آيه شريفه، بيان مى کند لازمۀ آن وصفى را که در آيه قبلى براى فرعونيان ذکر کرده بود، مى فرمايد: چون پيشوايان بودند، و ديگران در کفر و گناهان پيرو ايشان بودند. لذا همواره در ضلالت و کفر و گناه از ايشان الهام مى گرفتند، و پيروى آنان مى کردند. و به همين جهت، همانند وزر و گناه پيروان نيز، به گردن ايشان است. پس مادام که کفر و گناه بعد از آنان ادامه يابد، لعن خدا به ايشان نيز ادامه مى يابد. پس در حقيقت، آيه شريفه، در معناى آيه: «وَ لَيَحمِلُنّ أثقَالَهُم وَ أثقَالاً مَعَ أثقَالِهِم». و آيه: «وَ نَکتُبُ مَا قَدَّمُوا وَ آثَارَهُم» است. و اگر در آيه مورد بحث، کلمۀ «لعن» را نکره آورده، براى اين است که دلالت کند بر اهميت و استمرار آن. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۵ و همچنين از آن جا که در روز قيامت به نصرت هيچ ناصرى نمى رسند، ناگزير حالتى خواهند داشت که دل هاى اهل محشر از آن ها متنفر و منزجر خواهد بود، و مردم از ايشان خواهند گريخت، و احدى نزديک ايشان نمى شود. و اين، همان معناى قبح و زشت رويى است، که خداى تعالى در کلام مجيدش، درباره اشخاصى که منظر آنان قبيح است، در مواردى بسيار اشاره فرموده است. بحث روايتى: (رواياتى ذيل برخى آيات گذشته) در مجمع البيان آمده که: واحدى، به سند خود، از ابن عباس روايت کرده که گفت: شخصى از رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» پرسيد: کداميک از دو مدت را موسى براى شعيب به سر رسانيد؟ فرمود: مدت دورتر و بيشتر را. مؤلف: در معناى اين حديث، روايتى را هم به سند خود، از ابى ذر، از آن جناب آورده. و در الدر المنثور است که: ابن مردويه، از مقسم، روايت کرده که گفت: من حسن بن على بن ابى طالب «رضى الله عنه» را ديدم، و از او پرسيدم: موسى، کدام يک از دو مدت را براى شعيب انجام داد، رسانيد؟ اولى را يا دومى را؟ فرمود: دومى را. و در مجمع البيان است که: ابوبصير، از امام باقر «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: بعد از آن که موسى مدت را به سر برد، خانواده اش را برداشت تا به طرف خانه رود. راه را گُم کرد، و آتشى ديد. به اهل بيتش گفت: اين جا باشيد که من آتشى مى بينم. و از کتاب طبّ الائمه، به سند خود، از جابر جعفى، از امام باقر «عليه السلام» روايت کرده که در ضمن حديثى فرمود: مقصود از کلمۀ «مِن غَيرِ سُوء»، در آيه «وَ أدخِل يَدَکَ فِى جَيبِکَ تَخرُج بَيضَاءَ مِن غَيرِ سُوء»، بدون مرض برص است. و در تفسير قمى، در ذيل آيه «فَرَدَدنَاهُ إلَى أُمّه...»، از راوى نقل کرده که گفت: به امام ابى جعفر «عليه السلام» عرضه داشتم: موسى، چند روز از مادرش غايب شد تا خداى عزوجل، دوباره او را به وى برگردانيد؟ فرمود: سه روز. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۶ مى گويد: پس عرضه داشتم آيا هارون، برادر پدرى و مادرى موسى «عليه السلام» بود؟ فرمود: بله، مگر نشنيدى کلام خداى عزوجل را که مى فرمايد: «اى پسر مادرم! ريشم و سرم را مگير». پرسيدم: کدام يک بزرگتر بودند؟ فرمود: هارون. پرسيدم: وحى به هر دو نازل مى شد؟ فرمود: وحى به موسى مى شد و موسى، به هارون وحى مى کرد. پرسيدم: بفرماييد ببينم آيا حکومت در بنى اسرائيل و منصب قضاوت و امر و نهى، به هر دو واگذار بود؟ فرمود: موسى با پروردگارش مناجات مى کرد، و آنچه به سويش وحى مى شد، مى نوشت، و با آن علم، در بنى اسرائيل قضاوت مى کرد، و چون براى مناجات غايب مى شد، هارون خليفه و جانشين او مى شد. پرسيدم: کدام يک زودتر از دنيا رفتند؟ فرمود: هارون قبل از موسى، و هر دو، در «تيه» درگذشتند. پرسيدم: آيا موسى فرزندى هم داشت؟ فرمود: نه، ذريه آل عمران از هارون شد. مؤلف: اشکالى به اين روايت متوجه است، اين است که: ذيلش با رواياتى ديگر که دلالت بر فرزند داشتن آن جناب دارد، نمى سازد. همچنان که از تورات نيز بر مى آيد که آن حضرت فرزند داشته. و در تفسير جوامع الجامع، در ذيل جمله «وَ استَکبَرَ هُوَ وَ جُنُودُه»، از معصوم «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: يکى از پيام ها که موسى «عليه السلام»، از پروردگارش حکايت کرده، اين است که فرمود: کبريا و عظمت جامه من است (تنها شايسته من است)، و هر کس بخواهد در يکى از آن دو با من منازعه کند، در آتشش مى افکنم. و در کافى، به سند خود، از طلحه بن زيد، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: ائمه در کتاب خدا دو قسم اند: يکى پيشوايان هدايت، که درباره شان فرمود: «وَ جَعَلنَا مِنهُم أئمّة يَهدُونَ بِأمرِنَا». يعنى: قرار داديم ايشان را امامانى که به امر ما هدايت مى کنند، نه به امر مردم، بلکه امر خدا را بر امر خود و حکم خدا را بر حکم خود مقدم مى دارند. قسم دوم، پيشوايان ضلالت، که درباره شان فرمود: «وَ جَعَلنَاهُم أئِمَّةً يَدعُونَ إلَى النّار». ايشان را قرار داديم پيشوايانى که مردم را به سوى آتش مى خوانند. امر خود را قبل از حکم خدا، و مقدم بر آن مى دانند، و بر طبق هوا و هوس ها، بر خلاف آنچه در کتاب خداى عزوجل هست، عمل مى کنند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۷ گفتارى پيرامون داستان هاى موسى و هارون، در چند فصل «۱ - مقام موسى نزد خدا و پايه عبوديت او»: موسى «عليه السلام»، يکى از پنج پيغمبر اولواالعزم است، که آنان سادات انبياء بودند، و کتاب و شريعت داشتند. و خداى تعالى، در آيه شريفه «وَ إذ أخَذنَا مِنَ النَّبِيّينَ مِيثَاقَهُم وَ مِنکَ وَ مِن نُوحٍ وَ إبرَاهِيمَ وَ مُوسَى وَ عِيسَى بنَ مَريَمَ وَ أخَذنَا مِنهُم مِيثَاقاً غَلِيظاً»، و آيه «شَرَعَ لَکُم مِنَ الدّينَ مَا وَصّى بِهِ نُوحاً وَ الّذِى أوحَينَا إلَيکَ وَ مَا وَصّينَا بِهِ إبرَاهِيمَ وَ مُوسَى وَ عِيسَى»، که راجع به شريعت هاى آسمانى و انبياى داراى شريعت است، آن جناب را در زمرۀ آنان بر شمرده است. و خدا، بر او و بر برادرش منت نهاده و فرموده: «وَ لَقَد مَنَنّا عَلَى مُوسَى وَ هَارُون». و نيز بر آن دو بزرگوار سلام کرده، فرموده: «سَلَامٌ عَلَى مُوسَى وَ هَارُون». و نيز او را به بهترين مدح و ثنا ستوده و فرموده: «وَ اذکُر فِى الکِتَابِ مُوسَى إنّهُ کَانَ مُخلَصاً وَ کَانَ رَسُولاً نَبِيّاً وَ نَادَينَاهُ مِن جَانِبِ الطُّورِ الأيمَن وَ قَرّبنَاهُ نَجِيّاً». و نيز فرموده: «وَ کَانَ عِندَ اللهِ وَجِيهاً». و نيز فرموده: «وَ کَلّمَ اللهُ مُوسَى تَکلِيماً». و نيز، آن جناب را در سوره «انعام»، و در چند جاى ديگر، در زمرۀ انبياء ذکر کرده، و در آيه هاى ۸۴ - ۸۸ سوره «انبياء»، او و ساير انبياء را ستوده، به اين که ايشان پيامبرانى نيکوکار و صالح بودند، که خدا بر عالَميان اجتباء و برتری شان داده بود، و به سوى صراط مستقيم هدايتشان کرده بود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۸ و در سوره «مريم»، در آيه ۵۸ ايشان را چنين ستوده که: اينان، از کسانى هستند که خدا بر آنان انعام کرده است. در نتيجه، صفات زير براى موسى جمع شده است: اخلاص، تقريب، وجاهت، احسان، صلاحيت، تفضيل، اجتباء، هدايت و انعام، که در مورد مناسب با آن ها، هر يک از اين صفات در اين کتاب، مورد بحث قرار گرفته، و همچنين پيرامون معناى نبوت و رسالت و تکليم گفتگو شده است. و اما کتابى که بر آن جناب نازل شده، قرآن کريم، آن را «تورات» معرفى نموده، و در سوره «احقاف»، آيه ۱۲ آن را به دو وصف «امام» و «رحمت» توصيف نموده. در سوره «انبياء»، آيه ۴۸ آن را «فرقان» و «ضياء» خوانده. در سوره «مائده»، آيه ۴۴ آن را «هدى» و «نور» خوانده. و در سوره «اعراف»، آيه ۱۴۵ فرموده: «وَ کَتَبنَا لَهُ فِى الألوَاحِ مِن کُلّ شَئٍ مَوعِظَةً وَ تَفصِيلاً لِکُلّ شَئ: برايش در الواح از هر چيزى موعظه اى، و نيز براى هر چيزى تفصيلى نوشتيم. چيزى که هست، خداى تعالى، در چند جاى قرآن کريم، که او را به اوصاف مزبور ستوده، فرموده که: بنى اسرائيل، تورات را تحريف کردند و در آن اختلاف نمودند. تاريخ هم مؤيّد گفتار قرآن است. براى اين که به طورى که در جلد سوم اين کتاب، در ذيل قصص مسيح «عليه السلام» گذشت، خاطرنشان کرديم که بعد از آن که «بخت نصر»، فلسطين را فتح کرد و هيکل (معبد يهود) را ويران ساخت و تورات را سوزانيد، و در سال پانصد و هشتاد و هشت قبل از ميلاد، يهود را از فلسطين به سوى بابل کوچ داد، در سال پانصد و سى و هشت قبل از مسيح، يعنى پنجاه سال بعد، کورش پادشاه، بابل را فتح نمود و به يهود اجازه داد تا به سرزمين خود، فلسطين بروند، و در آن جا «عزراى کاهن»، تورات را برايشان از بر نوشت. پس تورات اصلى منقرض شده و آنچه در دست است، محفوظات «عزراء» است. «۲ - آنچه از سرگذشت موسى، که در قرآن آمده است»: نام آن جناب از هر پيغمبرى ديگر، در قرآن کريم بيشتر آمده، و به طورى که شمرده اند، نامش، در صد و شصت و شش جاى قرآن کريم ذکر شده، و در سى و شش سوره از سوره هاى قرآن، به گوشه هايى از داستان هايش، يا به طور اجمال و يا به تفصيل اشاره شده. و در بين انبياء «عليهم السلام»، به کثرت معجزه اختصاص يافته، که قرآن کريم، بسيارى از معجزات باهره وى را ذکر کرده. مانند: اژدها شدن عصاى او، نور دادن دستش، ايجاد طوفان، مسلط کردن ملخ، شپش، قورباغه و خون بر مردم، شکافتن دريا، نازل کردن منّ و نيز سَلوَى، و جوشاندن دوازده چشمه از يک سنگ با زدن عصا، زنده کردن مُردگان، و بلند کردن کوه طور بالاى سر مردم، و غير اين ها. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۹ همان طور که گفتيم، در کلام خداى تعالى، گوشه هايى از داستان هاى آن جناب آمده، وليکن تمامى جزئيات و دقائق آن ها را ذکر نفرموده، بلکه به چند فصل از آن ها، که ذکرش در هدايت، و ارشاد خلق اهميت داشته، اکتفا کرده، و اين دأب و روش قرآن کريم، در اشاره به داستان هاى همه انبياء و امت ها است، که از هر داستان، آنچه که ذکرش مايه عبرت و هدايت خلق است، ذکر مى کند. و از داستان هاى موسى، آنچه که ذکرش اهميت دارد که گفتيم کلياتش در قرآن آمده، اين است که: آن جناب در مصر، در خانه مردى اسرائيلى به دنيا آمد، و در روزهايى به دنيا آمد که فرعونيان، به دستور فرعون، پسر بچه هاى بنى اسرائيل را سر مى بريدند، و مادر موسى (به دستور خداى تعالى)، او را در صندوقى نهاده، به دريا انداخت. فرعون او را از دريا گرفت، و به مادرش برگردانيد تا شيرش دهد، و تربيتش نمايد و از آن روز، در خانه فرعون نشو و نما کرد. آنگاه به سنّ بلوغ رسيده و مردى قبطى را مى کشد، و از مصر به سوى مدين فرار مى کند. چون ترس اين را داشته که فرعونيان، به قصاص آن مرد قبطى، به قتلش برسانند. سپس مدتى مقرر که همان ده سال باشد، در مدين، پيش شعيب مکث نموده و خدمت کرد، و با يکى از دختران او ازدواج نمود. و پس از به سر رساندن آن مدت مقرر، به اتفاق اهل بيتش از مدين بيرون آمده، در بين راه آن جا که کوه طور واقع است، از طرف آن کوه آتشى مى بيند، و چون راه را گُم کرده بودند، و آن شب هم شبى بسيار تاريک بوده، به اميد اين که کنار آن آتش کسى را ببيند، و راه را از او بپرسد، و هم آتشى برداشته با خود بياورد، به خانواده اش مى گويد: شما اين جا باشيد، تا من بروم پاره اى آتش برايتان بياورم، و يا کنار آتش راهنمايى ببينم، و از او از راه بپرسم. ولى همين که نزديک مى شود، خداى تعالى، از کنار سمت راست آن بيابان، که از نظر شکل با زمين هاى اطراف فرق داشته، از طرف درختى که آن جا بوده، ندايش مى دهد، و با او سخن مى گويد، و او را به رسالت خود بر مى گزيند، و معجزۀ عصا و يد بيضا به او مى دهد، که دو تا از نُه معجزه هاى او است، و به عنوان رسالت به سوى فرعون و قومش گسيل مى دارد، تا بنى اسرائيل را نجات دهد. موسى نزد فرعون مى آيد، و او را به سوى کلمۀ حق و دين توحيد مى خواند، و نيز به او پيشنهاد مى کند که بنى اسرائيل را همراه او روانه کند، و دست از شکنجه و کشتارشان بردارد. و به منظور اين که بفهماند رسول خداست، معجزۀ عصا و يد بيضا را به او نشان مى دهد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۶۰ فرعون از قبول گفته او امتناع مى ورزد، و در مقام بر مى آيد با سحر ساحران، با معجزه او معارضه کند، و حقا سحرى عظيم نشان دادند. اژدها و مارهاى بسيار به راه انداختند، ولى همين که موسى عصاى خود را بيفکند، تمامى آن سحرها را برچيد و خورد، و دوباره به صورت عصا برگشت. ساحران که فهميدند عصاى موسى، از سنخ سحر و جادوى ايشان نيست، همه به سجده افتادند و گفتند: ما به ربّ العالَمين ايمان آورديم. به آن کسى که ربّ موسى و هارون است، ولى فرعون، همچنان بر انکار دعوت وى اصرار ورزيد، و ساحران را تهديد کرد، و ايمان نياورد. موسى «عليه السلام» هم، همچنان به دعوت خود پافشارى مى کرد. او و درباريانش را به دين توحيد همى مى خواند، و معجزه ها مى آورد. يک بار آن ها را دچار طوفان ساخت. يک بار ملخ و شپش و قورباغه و خون را بر آنان مسلط کرد. آياتى مفصل آورد، ولى ايشان بر استکبار خود پافشارى کردند. به هر يک از گرفتاری ها که موسى به عنوان معجزه برايشان مى آورد، مبتلا مى شدند، مى گفتند: اى موسى! پروردگار خودت را بخوان و از آن عهدى که به تو داده، که اگر ايمان بياوريم، اين بلا را از ما بگرداند، استفاده کن، که اگر اين بلا را بگردانى، به طور قطع ايمان مى آوريم، و بنى اسرائيل را با تو مى فرستيم. ولى همين که خدا در مدت مقرر، بلا را از ايشان برطرف مى کرد، دوباره عهد خود را مى شکستند، و به کفر خود ادامه مى دادند. ناگزير، خداى تعالى دستورش مى دهد تا بنى اسرائيل را در يک شب معين، بسيج نموده، از مصر بيرون ببرد. موسى و بنى اسرائيل از مصر بيرون شدند و شبانه به راه افتادند، تا به کنار دريا رسيدند. فرعون چون از جريان آگهى يافت، از دنبال سر، ايشان را تعقيب کرد و همين که دو فريق يکديگر را از دور ديدند، اصحاب موسى به وى گفتند: دشمن دارد به ما مى رسد. موسى گفت: حاشا، پروردگار من، با من است، و به زودى مرا راهنمايى مى کند. در همين حال، به وى وحى مى شود که با عصايش به دريا بزند. همين که زد، دريا شکافته شد، و بنى اسرائيل از دريا گذشتند. فرعون و لشکريانش نيز وارد دريا شدند. همين که آخرين نفرشان وارد شد، خداوند آب را از دو طرف به هم زد، و همه شان را غرق کرد. بعد از آن که خداوند بنى اسرائيل را از شرّ فرعون و لشکرش نجات داد و موسى «عليه السلام»، ايشان را به طرف بيابانى برد که هيچ آب و علفى نداشت، در آن جا خداوند آنان را اکرام کرد و «منّ» و «سَلوَى»، (که اولى گوشتى بريان و دومى چيزى به شکل ترنجبين بود)، بر آنان نازل کرد، تا غذايشان باشد، و براى سيراب شدنشان، موسى به امر خداوند، عصا را به سنگى که همراه داشت، زد. دوازده چشمه از آن جوشيد. هر يک از تيره هاى بنى اسرائيل، چشمه خود را مى شناخت و از آن چشمه مى نوشيدند، و از آن «منّ» و «سَلوَى» مى خوردند، و براى رهايى از گرماى آفتاب، ابر بر سرِ آنان سايه مى افکند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۶۱ آنگاه در همان بيابان، خداى تعالى، با موسى مواعده کرد که چهل شبانه روز، به کوه طور برود، تا تورات بر او نازل شود. موسى «عليه السلام» از بنى اسرائيل، هفتاد نفر را انتخاب کرد، تا تکلم کردن خدا با وى را بشنوند، (و به ديگران شهادت دهند)، ولى آن هفتاد نفر با اين که شنيدند، مع ذلک گفتند: ما ايمان نمى آوريم تا آن که خدا را آشکارا ببينيم. خداى تعالى، «جلوه اى به کوه کرد. کوه متلاشى شد». ايشان از آن صاعقه مُردند، و دوباره به دعاى موسى زنده شدند. و بعد از آن که ميقات تمام شد، خداى تعالى، تورات را بر او نازل کرد. آنگاه به او خبر داد که بنى اسرائيل، بعد از بيرون شدنش، گوساله پرست شدند، و سامرى گمراهشان کرد. موسى «عليه السلام» بين قوم برگشت، در حالى که بسيار خشمگين و متأسف بود. گوساله را آتش زد و خاکسترش را به دريا ريخت، و سامرى را طرد کرد، و فرمود: برو که در زندگى هميشه بگويى: «لا مِسَاس: نزديکم نشويد». و اما به مردم دستور داد تا توبه کنند. و به همين منظور، شمشير در يکدگر به کار بزنند، و يکدیگر را بکشند، تا شايد توبه شان قبول شود و قبول شد. دوباره از پذيرفتن احکام تورات، که همان شريعت موسى بود، سر باز زدند، و خداى تعالى، کوه طور را بلند کرد، و در بالاى سرِ آنان نگه داشت، (که اگر ايمان نياوريد، بر سرتان مى کوبم). سپس بنى اسرائيل، از خوردن «منّ» و «سَلوَى»، به تنگ آمده و درخواست کردند که پروردگار خود را بخواند از زمين، گياهانى برايشان بروياند، و از سبزى، خيار، سير، عدس، و پياز آن برخوردارشان کند. خداى تعالى، دستورشان داد براى رسيدن به اين هدف، داخل سرزمين مقدس شويد، که خداوند بر شما واجب کرده در آن جا به سر بريد. بنى اسرائيل زير بار نرفتند، و خداى تعالى، آن سرزمين را بر آنان حرام کرد، و به سرگردانى مبتلاشان ساخت. در نتيجه، مدت چهل سال در بيابانى سرگردان شدند. و باز يکى از داستان هاى آن جناب، سرگذشت رفتنش با آن جوان، به مجمع البحرين، براى ديدار بندۀ صالح خدا، و رفاقتش با آن عبد صالح است، که در سوره «کهف» آمده است. «۳ - مقام هارون نزد خدا و پايه عبوديت او»: خداى تعالى، در سوره «صافات» آن جناب را در منت هايش، و در دادن کتاب، و هدايت به سوى صراط مستقيم، و در داشتن تسليم، و بودنش از محسنين، و از بندگان مؤمنان به خدا، با موسى «عليه السلام» شريک دانسته، و او را از مرسلان دانسته، و از انبيايش معرفى کرده، و او را از کسانى دانسته که بر آنان انعام فرموده، و او را با ساير انبياء در صفات جميل آنان، از قبيل احسان، صلاح، فضل، اجتباء و هدايت شريک قرار داده و يک جا ذکر کرده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۶۲ و در آيه: «وَ اجعَل لِى وَزِيراً مِن أهلِى * هَارُونَ أخِى * أُشدُد بِهِ أزرِى * وَ أشرِکهُ فِى أمرِى * کَى نُسَبِّحَکَ کَثِيراً * وَ نَذکُرَکَ کَثِيراً * إنّکَ کُنتَ بِنَا بَصِيراً»، موسى «عليه السلام» در مناجات شب طور دعا کرده و از خدا خواسته که هارون را وزير او قرار دهد، و پشتش را به وى محکم نموده و او را شريک او قرار دهد، تا خدا را بسيار تسبيح کنند، و بسيار ذکر گويند، هم طراز موسى دانسته. و آن جناب، در تمامى مواقف، ملازم برادرش بوده، و در عموم کارها با او شرکت مى کرده، و او را در رسيدنش به مقاصد يارى مى کرد. و در قرآن کريم، هيچ مسأله اى که مختص به آن جناب باشد، نيامده مگر همان جانشينى او براى برادرش، در آن چهل روزى که به ميقات رفته بود. «وَ قَالَ لِأخِيهِ هَارُونَ اخلُفنِى فِى قَومِى وَ أصلِح وَ لَا تَتَّبِع سَبِيلَ المُفسِدِينَ»، که به برادر خود هارون گفت: خليفه من باش در قومم، و اصلاح کن، و راه مفسدان را پيروى مکن. و وقتى از ميقات برگشت، در حالى که خشمناک و متأسف بود که چرا گوساله پرست شدند، الواح تورات را بيفکند، و سر برادر را بگرفت و به طرف خود بکشيد. هارون گفت: اى پسر مادر! مردم مرا ضعيف کردند، (و گوش به سخنم ندادند)، و نزديک بود مرا بکشند، پس پيش روى دشمنان مرا شرمنده و سرافکنده مکن، و مرا جزو اين مردم ستمگر قرار مده. موسى گفت: پروردگارا! مرا و برادرم را بيامرز، و ما را در رحمت خود داخل کن، که تو ارحم الراحمينى. داستان موسى«ع»، در تورات عصر حاضر داستان هاى موسى «عليه السلام»، در ماسواى سفر اول از تورات - که پنج سفر است - آمده. جزئيات تاريخ او از حين تولد تا روز وفات، و آنچه از شرايع و احکام به وى نازل شده، همه اش در آن چهار سفر ديگر، يعنى سفر «خروج»، سفر «لاويان»، سفر «عدد»، و سفر «تثنيه» آمده است. چيزى که هست، مابين آنچه که تورات آورده، با آنچه که در قرآن آمده، در امورى که کم هم نيست، اختلاف هست. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۶۳ و يکى از مهم ترين موارد اختلاف، اين است که: تورات مى گويد: نداى موسى و سخن گفتن خدا از درخت با وى، در سرزمين «مَديَن»، قبل از حرکت دادن خانواده اش به طرف مصر بوده، و خلاصه در همان ايامى بوده که براى شعيب گوسفند مى چرانيده. مى گويد: در همان ايام که مشغول شبانى وى بوده، گوسفند را به ماوراى دشت برده، و به کوه خدا «حوريب» رسيد، و در آن جا، ملائکه خدا برايش ظاهر شدند، و آتشى را وسط درخت خارى برايش نمودار کردند. آنگاه خدا با وى سخن گفت، و آنچه مى خواست، در ميان نهاد، و او را براى نجات دادن بنى اسرائيل، نزد فرعون فرستاد. يکى ديگر از موارد اختلاف مهم اين است که: آن فرعونى که موسى به سوى وى فرستاده شد، غير از آن فرعونى بوده که موسى را در دامن خود پروريد، و موسى از شرّ او گريخت، تا به عنوان قصاص از خون مرد قبطى که به دست وى کشته شده بود، به قتل نرسد. يکى ديگر اين است که: تورات، سخنى از ايمان آوردن ساحران به ميان نياورده، که وقتى عصاهاى خود را افکندند، و به صورت مارها درآوردند، و عصاى موسى همه آن ها را بلعيد، چه کردند و چه گفتند، بلکه مى گويد که ساحران، همچنان نزد فرعون بودند، و با موسى معارضه کردند، و در مقابل دو معجزه موسى، يعنى معجزه خون و قورباغه، سحر خود را به کار زدند. يکى ديگر اين است که: تورات مى گويد: آن کسى که براى بنى اسرائيل گوساله درست کرد، و بنى اسرائيل آن را پرستيدند، خود هارون، برادر موسى بود. براى اين که وقتى بنى اسرائيل ديدند که موسى از مراجعت از کوه طور دير کرد، همه نزد وى جمع شدند، و بدو گفتند: براى ما معبودى درست کن، تا پيشاپيش ما راه برود. براى اين که اين مرد (موسى)، که ما را از سرزمين مصر بيرون کرد، نيامد و نفهميديم چه شد! هارون به ايشان گفت: پس هرچه گوشواره به گوش زنان و پسران و دختران خود داريد، برايم بياوريد. تمامى بنى اسرائيل گوشواره هايى که به گوش داشتند، بياوردند. هارون همه را گرفت و با «ازميل» قالبى درست کرد، و طلاها را آب کرده، در آن قالب ريخت، و به صورت گوساله اى درآورد، و گفت: اين است معبود شما، اى بنى اسرائيل، که شما را از مصر بيرون کرد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۶۴ در اين جا لازم است به خواننده عزيز تذکر دهم که اگر آيات قرآنى را در اين قسمت ها از داستان موسى «عليه السلام» به دقت زير نظر و مطالعه قرار بدهد، خواهد ديد که لحن آن ها، تعريض و کنايه زدن به تورات است. البته غير از موارد اختلافى که ذکر شد، اختلاف هاى جزئى بسيارى ديگر نيز هست. مانند اين که در داستان کشتن قبطى، مى گويد: دو طرف دعوا در روز دوم اسرائيلى بودند. و مانند اين که مى گويد: آن کسى که در روز مسابقه عصا را انداخت، و عصا همه سحر ساحران را بلعيد، هارون بود، که به دستور موسى، آن را انداخت. و نيز تورات داستان انتخاب هفتاد نفر را براى ميقات، و نزول صاعقه، و زنده شدنشان بعد از مُردن را اصلا نياورده. و نيز در تورات، اصحاح سى و دوم، از سفر خروج آمده که: الواحى که موسى «عليه السلام» از مراجعت از کوه با خود آورد و به زمين انداخت، دو تا تخته سنگ بود، که نامشان لوح شهادت بود، و همچنين از اين قبيل اختلاف ها زياد است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۶۵ آيات ۴۳ - ۵۶ سوره قصص وَ لَقَدْ آتَيْنَا مُوسى الْکتَابَ مِن بَعْدِ مَا أَهْلَکْنَا الْقُرُونَ الاُولى بَصائرَ لِلنَّاسِ وَ هُدًى وَ رَحْمَةً لَّعَلَّهُمْ يَتَذَکَّرُونَ(۴۳) وَ مَا کُنت بجَانِبِ الْغَرْبىِّ إِذْ قَضيْنَا إِلى مُوسى الاَمْرَ وَ مَا کُنت مِنَ الشاهِدِينَ(۴۴) وَ لَکِنَّا أَنشأْنَا قُرُوناً فَتَطاوَلَ عَلَيهِمُ الْعُمُرُ وَ مَا کنت ثَاوِياً فى أَهْلِ مَدْيَنَ تَتْلُوا عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا وَ لَکِنَّا کنَّا مُرْسِلِينَ(۴۵) وَ مَا کُنت بجَانِبِ الطورِ إِذْ نَادَيْنَا وَلَکِن رَّحْمَةً مِّن رَّبِّک لِتُنذِرَ قَوْماً مَّا أَتَاهُم مِّن نَّذِيرٍ مِّن قَبْلِک لَعَلَّهُمْ يَتَذَکرُونَ(۴۶) وَ لَوْلا أَن تُصِيبَهُم مُّصِيبَةُ بِمَا قَدَّمَت أَيْدِيهِمْ فَيَقُولُوا رَبَّنَا لَوْلا أَرْسلْت إِلَيْنَا رَسولاً فَنَتَّبِعَ آيَاتِک وَ نَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ(۴۷) فَلَمَّا جَاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِندِنَا قَالُوا لَوْلا أُوتىَ مِثْلَ مَا أُوتىَ مُوسى أَوَ لَمْ يَکفُرُوا بِمَا أُوتىَ مُوسى مِن قَبْلُ قَالُوا سِحْرَانِ تَظاهَرَا وَ قَالُوا إِنَّا بِکلٍّ کَافِرُونَ(۴۸) قُلْ فَأْتُوا بِکِتَابٍ مِّنْ عِندِ اللَّهِ هُوَ أَهْدَى مِنهُمَا أَتَّبِعْهُ إِن کنتُمْ صادِقِينَ(۴۹) فَإِن لَّمْ يَستَجِيبُوا لَک فَاعْلَمْ أَنَّمَا يَتَّبِعُونَ أَهْوَاءَهُمْ وَ مَنْ أَضلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَوَاهُ بِغَيرِ هُدًى مِّنَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لا يهْدِى الْقَوْمَ الظالِمِينَ(۵۰) وَ لَقَدْ وَصّلْنَا لهَُمُ الْقَوْلَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَکَّرُونَ(۵۱) الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْکِتَاب مِن قَبْلِهِ هُم بِهِ يُؤْمِنُونَ(۵۲) وَ إِذَا يُتْلى عَلَيهِمْ قَالُوا آمَنَّا بِهِ إِنَّهُ الْحَقُّ مِن رَّبِّنَا إِنَّا کُنَّا مِن قَبْلِهِ مُسلِمِينَ(۵۳) أُولَئک يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُم مَّرَّتَينِ بِمَا صبرُوا وَ يَدْرَءُونَ بِالْحَسنَةِ السيِّئَةَ وَ مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنفِقُونَ(۵۴) وَ إِذَا سمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضوا عَنْهُ وَ قَالُوا لَنَا أَعْمَالُنَا وَ لَکُمْ أَعْمَالُکمْ سلَامٌ عَلَيْکُمْ لا نَبْتَغِى الْجَاهِلِينَ(۵۵) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۶۶ إِنَّک لا تهْدِى مَنْ أَحْبَبْت وَ لَکِنَّ اللَّهَ يهْدِى مَن يَشاءُ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ(۵۶) «ترجمه آیات» و به تحقيق، ما بعد از هلاک کردن نسل هاى گذشته، به موسى کتاب داديم تا چراغ فرا راه مردم و اراده مردم و هدايتى و رحمتى باشد، شايد متذکر شوند. (۴۳) و تو اى محمّد! در سمت غربى سينا نبودی، آن جا که تورات را به موسى وحى کرديم، و تو از حاضران و شاهدان نبودى. (۴۴) وليکن ما نسل ها پديد آورديم، پس دراز شد برايشان زندگانى و تو در ميان اهل مَديَن مقيم نبودى، تا سرگذشت آنان را براى مردم خودت بگويى. اين ماييم که تو را مى فرستيم. (۴۵) باز تو در طرف طور نبودى، آن جا که ما ندا داديم، وليکن از درِ رحمت جريان را به تو خبر داديم، تا مردمى را که قبل از تو پيامبرى بيم رسان نداشتند، بيم رسان باشى، که متذکر شوند. (۴۶) و اگر نمى فرستاديم و به کيفر گناهانى که کردند، هلاکشان مى کرديم، مى گفتند: پروردگارا! چرا به سوى ما رسولى نفرستادى تا آياتت را پيروى کنيم و از مؤمنان باشيم؟ (۴۷) ولى وقتى از ناحيه ما حق به سويشان آمد، گفتند: چرا مثل آنچه به موسى دادند به اين پيامبر ندادند. آيا در برابر آنچه که از موسى ديدند، کفر نورزيدند، و نگفتند که اين قرآن و تورات دو سحرند، که يکديگر را کمک مى کنند؟ و آيا نگفتند که ما به هر يک کافريم؟ (۴۸) تو به ايشان بگو: پس شما از ناحيه خدا کتابى بياوريد که از تورات و قرآن راهنماتر باشد، تا من آن را پيروى کنم، اگر راست مى گوييد. (۴۹) و اگر اين پيشنهاد را از تو نپذيرفتند، پس بدان که اينان، تنها از هواهاى خود پيروى مى کنند، و آيا کسى گمراه تر از پيرو هوى، بدون راهنمايى از خدا هست، به درستى که خدا مردم ستمگر را هدايت نمى کند. (۵۰) و به تحقيق که ما قرآن را پيوسته فرستاديم، باشد که متذکر شوند (۵۱). کسانى که قبل از قرآن کتاب به ايشان داديم، به قرآن ايمان مى آورند. (۵۲) و چون قرآن برايشان خوانده مى شود، مى گويند بدان ايمان آورديم و آن حق و از ناحيه پروردگار ماست و ما قبلا اسلام آورده بوديم. (۵۳) اين عده از اهل کتاب، دو برابر اجر خواهند داشت. چون هم صبر کردند و هم بدی ها را با خوبی ها دور نمودند و از آنچه روزيشان کرديم، انفاق مى کنند. (۵۴) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۶۷ و چون سخن بيهوده مى شنوند، از آن رو گردانيده، مى گويند اعمال ما براى ما، اعمال شما براى شما، سلام بر شما، ما خواهان معاشرت جاهلان نيستيم. (۵۵) به درستى اى محمد! تو هر که را دوست بدارى، هدايت نتوانى کرد، بلکه خداست که هر که را بخواهد، هدايت مى کند و او، داناتر به کسانى است که قابل هدايت اند (۵۶) رده:تفسیر المیزان