المیزان جلد۱۶ بخش۸
«أَفَمَن وَعَدْنَاهُ وَعْداً حَسناً فَهُوَ لَاقِيهِ کَمَن مَّتَّعْنَاهُ مَتَاعَ الْحَيَوةِ الدُّنْيَا ثمَّ هُوَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنَ الْمُحْضرِينَ...»:
اين آيه تا آخر هفت آيه بعد، توضيح مضمون آيه قبل است، و همان معنا را، يعنى ترجيح پيروى هُدى بر ترک آن، و بر پيروى هواى نفس در بهره گيرى از متاع حيات دنيا را، با بيانى ديگر روشن مى کند.
و در اين بيان، حال پيروان هدايت را با حال پيروان هوا مقايسه مى نمايد، که دسته اول به وعده هاى نيکى، که خدا به آنان داده، مى رسند. و دسته دوم در روز قيامت احضار مى شوند و خدايان دروغى آنان، از آنان بيزارى جسته، و دعايشان را مستجاب نمى کنند. و از اين که دعوت رسولان را اجابت نکردند، بازخواست مى شوند.
پس اين که فرمود: «أفَمَن وَعَدنَاهُ وَعداً حَسَناً فَهُوَ لَاقِيِه»، استفهامى است انکارى،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۹۰
و «وعدۀ حسن»، عبارت است از: وعدۀ خداى تعالى به مغفرت و بهشت. همچنان که خودش فرموده: «وَعَدَ اللهُ الّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحَاتِ لَهُم مَغفِرَةٌ وَ أجرٌ عَظِيم»، و خداوند وعدۀ خود را تکذيب نمى کند. همچنان که باز خودش فرموده: «ألِا إنّ وَعدَ اللهِ حَقٌّ».
و اين که فرمود: «کَمَن مَتّعنَاهُ مَتَاعَ الحَيَوة الدُّنيَا». يعنى: آن کسى که ما از متاع زندگى دنيا برخوردارش کرده ايم، از آن وعدۀ حسن محروم است. براى اين که به تمتع از متاع دنيا قناعت کرد. دليل بر اين تقييد، اين است که در آيه شريفه، بين وعدۀ حسن و بين تمتيع و برخوردار کردن از متاع دنيا، مقابله انداخته.
«ثُمّ هُوَ يَومَ القِيَامَةِ مِنَ المُحضَرِين» - يعنى: او در روز قيامت، از احضار شدگان براى عذاب، و يا براى سؤال و مؤاخذه است. و کلمۀ «ثُمّ: سپس»، در اين جا ترتيب کلامى را مى رساند، نه ترتيب وقوع در خارج را. و اگر مطلب را با جمله اسميه آورد، نه فعليه، (و نفرمود ما او را احضار مى کنيم، و يا احضار مى شود)، براى اين است که تحقق را برساند، و بفهماند که چنين روزى به طور مسلّم خواهد رسيد، همچنان که در جمله مقابلش نيز اسميه آورد، و فرمود: «فَهُوَ لَاقِيِه».
«وَ يَوْمَ يُنَادِيهِمْ فَيَقُولُ أَيْنَ شرَکائى الَّذِينَ کُنتُمْ تَزْعُمُونَ»:
منظور از «شُرَکاء»، همان معبودهايى است که مشرکان در دنيا آن ها را مى پرستيدند، و اگر آن معبودها را «شرکاء» خواند، به خاطر اين است که مشرکان، بعضى از شؤون خداى تعالى را از قبل خود به آن ها داده بودند، و به آن ها نسبت مى دادند، از قبيل پرستش و تدبير و تعبير به «نداء» در اين آيه شريفه، اشاره است به دورى آنان از خدا و بى ياورى ايشان در روز قيامت.
بیزاری پيشوايان شرک در روز قيامت، از پيروان خود
«قَالَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيهِمُ الْقَوْلُ رَبَّنَا هَؤُلاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنَا أَغْوَيْنَاهُمْ کَمَا غَوَيْنَا»:
الهه اى که مشرکان آن ها را شرکاى خداى سبحان مى پنداشتند، دو صنف بودند:
يک صنف بندگان گرامى خدا بودند، از قبيل ملائکه مقرب، و عيسى بن مريم «عليهما السلام». و صنف ديگر، ياغيان جنّ، و گردنکشان انس، که ادعاى الوهيت کردند. مانند فرعون و نمرود و غير آن دو. و خداى سبحان، هر کسى هم که در باطل اطاعت شود، به آنان ملحق کرده، مانند ابليس، و شيطان هايى که قرين انسان ها مى شوند، و پيشوايان ضلالت.
همچنان که درباره ابليس و شيطان ها فرموده: «ألَم أعهَد إلَيکُم يَا بَنِى آدَمَ أن لَا تَعبُدُوا الشَّيطَانَ إنّهُ لَکُم عَدُوٌّ مُبِين»، تا آن جا که مى فرمايد: «وَ لَقَد أضَلّ مِنکُم جِبِلّا کَثِيراً».
و نيز درباره اطاعت هوا فرموده: «أفَرَأيتَ مَنِ اتّخَذَ إلَهَهُ هَوَيهُ». و نيز درباره پيشوايان ضلالت فرموده: «إتّخَذُوا أحبَارَهُم وَ رُهبَانَهُم أربَاباً مِن دُونِ الله».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۹۱
و آن هايى که مورد نظر آيه مورد بحث هستند، از صنف دوم مى باشند. چون صنف اول - که ملائکه و عيسى بن مريم «عليهما السلام» هستند - کسى را اغواء نکرده اند، و آيه مورد بحث، سخن از «إغواء» به ميان آورده و فرموده که: پيشوايان شرک گفتند که ما آنان را اغواء کرديم و از عبادت آنان بيزاريم.
پس مراد از «الّذِينَ حَقَّ عَلَيهِمُ القَولُ»، که از مشرکان بيزارى می جويند، پيشوايان شرک اند، هر چند که مشرکان هم مصداق «الّذِينَ حَقَّ عَلَيهِمُ القَولُ» هستند، و عذابشان حتمى است. به شهادت آيه «حَقَّ القَولُ مِنّى لَأملَئَنّ جَهَنّمَ مِنَ الجِنّةِ وَ النَّاسِ أجمَعِين»، که همۀ کفار را مصداق «الّذِينَ حَقَّ عَلَيهِمُ القَولُ» مى داند، وليکن مراد در آيه مورد بحث، پيشوايانى است که شرک و ضلالت به ايشان منتهى مى شود.
در اين جا سؤالى پيش مى آيد و آن، اين است که: حق سخن اين بود که اول خداوند از مشرکان بپرسد که چرا شرک ورزيديد، و چه کسى شما را بر آن واداشت؟ و سپس از زبان آنان جواب بدهد که فلان و فلان ما را مشرک کردند. آنگاه آيه مورد بحث را از زبان پيشوايان شرک در دفاع از خود بياورد، ولى اين طور نکرده، از همان آغاز دفاع پيشوايان کفر را ذکر فرموده، چرا؟
در پاسخ مى گوييم: شايد نکته آن اين باشد که خواسته است اشاره کند به اين که مشرکان در اين موقف پيشوايان شرک و خدايان دروغين را نمى يابند، تا به آنان اشاره کنند، که اينان ما را چنين کردند. همچنان که آيه شريفه «وَ يَومَ يُنَادِيهِم أينَ شُرَکَائِى قَالُوا آذَنَّاکَ مَا مِنّا مِن شَهِيدٍ وَ ضَلَّ عَنهُم مَا کَانُوا يَدعُونَ مِن قَبلُ» نيز به اين معنا اشاره مى کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۹۲
«رَبّنَا هَؤُلَاءِ الَّذِينَ أغوَينَا» - يعنى: پروردگار اينان - اشاره به مشرکان مى کنند - همان کسان اند که ما گمراهشان کرديم. و اين جمله توطئه و زمينه چينى براى جمله بعدى است.
معنا و مراد از جملۀ «أغوَينَاهُم کَمَا غَوَينَا»
«أغوَينَاهُم کَمَا غَوَينَا» - گمراهشان کرديم، همان طور که خود گمراه شديم. يعنى درست است که گمراهى آنان به اغواى ما بود، چون که ما خود گمراه بوديم، وليکن آن طور نبود که ما مجبورشان کنيم به گمراهى، بلکه عين گمراه کردن خودمان بود. همچنان که خود ما به اختيار خود گمراه شديم، ايشان نيز به اختيار خود گمراه شدند، و به هيچ وجه، پاى اجبار و زور در بين نبود.
دليل بر اين که معناى آيه اين است، حکايتى است که خداى تعالى، از زبان ابليس نقل کرده، که در آن روز، يعنى روز قيامت مى گويد: «وَ مَا کَانَ لِى عَلَيکُم مِن سُلطَانٍ إلّا أن دَعَوتُکُم فَاستَجَبتُم لِى فَلَا تَلُومُونِى وَ لُومُوا أنفُسَکُم».
و نيز سؤال و جواب ستمگران و اقران آنان را حکايت کرده و فرموده: «وَ أقبَلَ بَعضُهُم عَلَى بَعضٍ يَتَسَائَلُونَ * قَالُوا إنّکُم کُنتُم تَأتُونَنَا عَنِ اليَمِين * قَالُوا بَل لَم تَکُونُوا مُؤمِنِين * وَ مَا کَانَ لَنَا عَلَيکُم مِن سُلطَانٍ بَل کُنتُم قَوماً طَاغِينَ * فَحَقَّ عَلَينَا قَولُ رَبّنَا إنَا لَذَائِقُونَ * فَأغوَينَاکُم إنّا کُنّا غَاوِين». يعنى: از ما که گمراه بوديم، به شما غير از گمراهى چيزى نرسيد.
از اين بيان روشن مى شود اين که گفتند: «أغوَينَاهُم کَمَا غَوَينَا»، معناى ديگرى هم دارد و آن، اين است که: مشرکان از ما، نظير همان وصفى را کسب کردند که در خود ما بود. چيزى که هست، اگر ما از آنان بيزارى مى جوييم، براى اين است که: ما ايشان را مجبور به گمراهى نکرديم، و اگر ما را خداى خود گرفتند، و ما را پرستيدند، به زور و اجبار نبود.
«تَبَرّأنَا إلَيکَ» - اين جمله، بيزارى بى قيد و شرط پيشوايان است. مى گويند: ما اصلا و به تمام معنا از مشرکان بيزاريم. چون ما نمى توانستيم ايشان را مجبور نموده و اختيار از ايشان سلب کنيم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۹۳
«مَا کَانُوا إيّانَا يَعبُدُون» - يعنى با اجبار ما، ما را نپرستيدند. و يا معنايش اين است که: ما را نپرستيدند، چون که ما از اعمال آنان تبرى داريم، و کسى که از عملى تبرى دارد، آن عمل را به وى نسبت نمى دهند. آيات ديگرى هم که مى فرمايد روز قيامت اثرى از خدايان خود نمى يابند، برگشتش به همين معنا است، که خدايان نامبرده، خود را از پرستش آنان بيزار و برى مى دانند.
مانند آيه: «وَ ضَلَّ عَنهُم مَا کَانُوا يَفتَرُونَ». و آيه: «وَ ضَلَّ عَنهُم مَا کَانُوا يَدعُونَ مِن قَبلُ». و آیه: «وَ يَومَ نُحشُرُهُم جَمِيعاً ثُمّ نَقُولُ لِلّذِينَ أشرَکوُا مَکَانَکُم أنتُم وَ شُرَکَاؤُکُم فَزَيّلنَا بَينَهُم وَ قَالَ شُرَکَاؤُهُم مَا کُنتُم إيّانَا تَعبُدُونَ»، و آياتى ديگر - دقت فرماييد.
بعضى از مفسران گفته اند: «معناى آيه اين است که: خدايان دروغى که در دنيا پرستش مى شدند، در قيامت به خداى تعالى مى گويند: ما از اعمال مشرکان به درگاهت بيزارى مى جوييم. چون که آنان ما را نمى پرستيدند، بلکه هواهاى خود را، و يا شياطين را مى پرستيدند»، وليکن اين تفسير، از سخافت و زشتى خالى نيست. (براى اين که قبل از جمله مورد بحث، اقرار کردند که ما آنان را گمراه کرديم).
و چون هر يک از دو جمله «تَبَرّأنَا إلَيکَ» و «مَا کَانُوا إيّانَا تَعبُدُون»، معناى جملۀ «أغوَينَاهُم کَمَا غَوَينَا» را مى دهد. لذا «واو» عاطفه بر سرِ آن ها نيامد.
«وَ قِيلَ ادْعُوا شرَکائَکمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَستَجِيبُوا لهَُمْ وَ رَأَوُا الْعَذَاب لَوْ أَنَّهُمْ کانُوا يهْتَدُونَ»:
مراد از کلمۀ «شُرَکَائَهُم: شرکاى ايشان»، آلهه اى است که به خيال آنان، شرکاى خدا بودند. و لذا «شُرَکاء» را به خود آنان اضافه کرد، و نسبت داد (شرکاءشان). و از اين که فرمود: «به ايشان گفته مى شود بخوانيد شرکاى خود را»، منظور از خواندن آن ها، اين است که: بيايند و پرستندگان خود را يارى نموده و عذاب را از ايشان دفع کنند. و به همين جهت، جملۀ «وَ رَأوُا العَذَابَ: و ديدند عذاب را»، را بعد از جملۀ «فَلَم يَستَجِيبُوا لَهُم: پس خدايان، دعاى پرستندگان را اجابت نکردند» آورد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۹۴
«لَو أنّهُم کَانُوا يَهتَدُونَ» - بعضى از مفسران گفته اند: جواب «لَو» در اين جا حذف شده. يعنى نفرمود که: اگر در پى هدايت بودند، چه مى شد. زيرا خود کلام بر آن دلالت دارد، و تقدير کلام، اين است که: آنان اگر راه به جايى مى بردند، و هدايت را مى پذيرفتند، هر آينه عذاب را مى ديدند. يعنى در دنيا به عذاب قيامت و حقانيت آن معتقد مى شدند.
ممکن هم هست کلمۀ «لَو» در اين جا، به معناى آرزو باشد، و معناى آيه، اين باشد که: اى کاش راه به جايى مى بردند، و هدايت را مى پذيرفتند.
«وَ يَوْمَ يُنَادِيهِمْ فَيَقُولُ مَا ذَا أَجَبْتُمُ الْمُرْسلِينَ»:
اين آيه، عطف است بر چند آيه سابق، که مى فرمود: «وَ يَومَ يُنَادِيِهم...». چيزى که هست، در آيه سابق نخست پرسش شده اند از شرکايى که براى خدا قائل شده بودند، و به ايشان دستور داده شده که آن ها را به يارى خود بطلبيد. و در آيه مورد بحث، پرسش شده اند از اين که چه پاسخى به دعوت رسولان، که از ناحيه خدا به سويشان آمدند، دادند.
و معناى آيه، اين است که: در پاسخ آن کسى که خداى تعالى به سوى شما فرستاد، و شما را به سوى ايمان و عمل صالح دعوت کرد، چه گفتيد؟
«فَعَمِيَت عَلَيهِمُ الاَنبَاءُ يَوْمَئذٍ فَهُمْ لا يَتَساءَلُونَ»:
کلمۀ «عَمِيَت»، ماضى از «عَمى» است، که به معناى کورى است، و در اين جا معناى کورى مقصود نيست، بلکه استعاره از اين است که انسان در موقعيتى قرار گرفته که به خبرى راه نمى يابد، و مقتضاى ظاهر، اين بود که «عمى» و «بى خبرى» را به خود آنان نسبت دهد، ولى مى بينيم که به عکس تعبير کرده، و فرموده: «فَعَمِيَت عَلَيهِمُ الأنبَاءُ: خبرها بر آنان کور شد»، و اين به خاطر آن است که بفهماند کفار در آن روز، از همه طرف مأخوذ مى شوند، و راه نجات از همه طرف به رويشان بسته مى شود، و دستشان از تمامى اسباب بريده و کوتاه مى گردد.
همچنان که در سوره «بقره»، آيه ۱۶۶ فرموده: «وَ تَقَطَّعَت بِهِمُ الأسبَاب».
توضيح اين که: وقتى تمامى اسباب براى آنان از تأثير ساقط شد، ديگر در آن روز، اخبار، راهى به سوى آنان ندارد، و ايشان هم، راهى به خارج از وجود خود ندارند، تا چيزى را دستاويز نموده، به آن اعتذار بجويند، و به اين وسيله خود را از عذاب نجات دهند.
«فَهُم لَا يَتَسَائَلُون» - اين جمله، تفريع است بر «کور بودن اخبار»، از قبيل تفريع بعض افراد عام بر عام است. (مثل اين که بعد از گفتن اين جمله که دانشمندان محترم اند، بگويى پس بوعلى سينا هم محترم است). در اين جا نيز، بعد از گفتن اين که کفار به طور کلى از چهارديوارى وجود خود راهى به خارج از خود ندارند، فرمود: پس بين خودشان نيز سؤال و جوابى رد و بدل نمى شود، تا از راه گفتگو و مشورت، بهانه و عذرى پيدا کنند، و آن را عذر نافرمانى خود، يعنى تکذيب رسولان، و ردّ دعوت ايشان قرار دهند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۹۵
صدر و ذيل آيه مورد بحث، به وجوه بسيارى ديگر تفسير شده، که چون در ايراد آن ها فايده اى نديديم، مسکوت گذاشتنش را بهتر ديديم.
«فَأَمَّا مَن تَاب وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً فَعَسى أَن يَکُونَ مِنَ الْمُفْلِحِينَ»:
حرف «فاء» بر سرِ اين آيه، اين معنا را افاده مى کند که تاکنون آنچه گفتيم، درباره کسى بود که کفر بورزد، و به سوى خداى سبحان رجوع هم نکند. پس بنابراين کسى که رجوع کند و ايمان بياورد، و عمل صالح انجام دهد، اميد آن هست که از رستگاران باشد.
و کلمۀ «عسى»، به طورى که گفته شده، در اين جا به معناى لغوى کلمۀ «اميد» نيست، بلکه معناى تحقيق و حتميت را مى رساند. و خداى تعالى خواسته است، طبق رسم و عادت بزرگان بشر، سخن بگويد. چون عادت مردان بزرگ، اين است که کارى را که مى خواهند انجام دهند، مى گويند: اميد است انجام دهم.
ممکن هم هست همان معناى لغوى، يعنى اميدوارى منظور باشد، و خداى تعالى، از طرف خود توبه کاران اظهار اميد کرده باشد، که در اين صورت، معناى جمله اين مى شود که: آن هايى که توبه کرده و ايمان آورده، و عمل صالح کردند، در انتظار رستگارى باشند.
پاسخ ديگر به عذر و بهانه مشرکان
«وَ رَبُّک يخْلُقُ مَا يَشاءُ وَ يخْتَارُ مَا کانَ لهَُمُ الخِْيرَةُ سبْحَانَ اللَّهِ وَ تَعَالى عَمَّا يُشرِکونَ»:
کلمه «خِيَرَه»، به معناى تخيّر (انتخاب) است، همچنان که کلمۀ «طيره»، به معناى «تطيّر» است.
اين آيه، چهارمين پاسخ از عذر مشرکان است، که گفتند: «اگر با تو هدايت را پيروى کنيم، عرب ما را از سرزمينمان مى ربايند»، و متضمن حجتى قاطع است.
توضيح آن: همانا خلقت يعنى صنع و ايجاد همه چيز، به خداى تعالى منتهى مى شود، همچنان که خودش فرموده: «اللهُ خَالِقُ کُلّ شَئ». در نتيجه در عالَم هستى، هيچ مؤثر حقيقى، غير از خداى تعالى وجود ندارد.
پس هيچ چيزى که خداى را مجبور به کارى از کارها کند، وجود ندارد. زيرا چنين چيزى که فرض کرديم مؤثر است، يا مخلوق خدا است، که هستى اش به او منتهى مى شود. در اين صورت وجود آن و همه آثارش مخلوق او است، و معنا ندارد که چيزى و يا اثر آن در خودش اثر کند.
و يا مخلوق او نيست، و هستى اش به او منتهى نمى شود، و با اجبار و قهر در خدا تأثير مى کند. يعنى او را به اجبار وادار به کار مى سازد، که اين فرض باطل است. چون مؤثرى در عالَم، غير از خدا نيست و چيزى هم نيست که وجودش به خدا منتهی نشود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۹۶
پس نه چيزى هست که در خداى تعالى، اثر کند و اثر خدا از او باشد و نه چيزى هست که از اثر خدا جلوگيرى کند. همچنان که فرموده: «وَ اللهُ يَحکُمُ لَا مُعَقّبَ لِحُکمِهِ». و نيز فرموده: «وَ اللهُ غَالِبٌ عَلَى أمرِهِ».
و وقتى نه قاهرى بود که او را بر عملى مجبور کند، و نه مانعى که او را از عملى باز بدارد، در نتيجه او مختار حقيقى است. اين از نظر «تکوين». و خلقت از نظر «تشريع» هم، همين طور است. زيرا تشريع تابع تکوين است. چون حقيقت تشريع اين است که:
خداى تعالى، جنس بشر را طورى خلق کرده و بر فطرتى ايجاد فرموده، که خلقت و فطرتش صحيح، و مثمر ثمر نمى شود، مگر وقتى که يک عده کارهايى را که در شرع واجبات و يا به حکم واجبات هستند، انجام دهد، و يک عده کارهايى که محرمات و يا به حکم محرمات هستند، ترک کند.
پس هر کارى که در به کمال و به سعادت رسيدن انسان ها مؤثر است، خداى تعالى، به آن ها امر کرده، با امر وجوبى و يا ارشادى. و از آنچه که در اين راه مضرّ و منافى بوده، نهى کرده. با نهى تکليفى و يا ارشادى.
پس خداى تعالى - که مختار به تمام معناست - مى تواند در مرحله تشريع احکام و قوانين، هر حکم و قانونى را که خواست تشريع کند. همچنان که در مرحله تکوين مى تواند هر قسم که اختيار کرد، خلق و تدبير نمايد.
و اين است معناى جملۀ «وَ رَبُّکَ يَخلُقُ مَا يَشَاءُ وَ يَختَارُ»، که به طور مطلق، خدا را مختار معرفى مى کند.
و ظاهرا جملۀ «يَخلُقُ مَا يَشَاءُ»، اشاره است به اختيار تکوينى خدا، و مى فهماند که اختيار او، مطلق است. به اين معنا که قدرت او، قاصر از خلقت هيچ چيز نيست، و هيچ چيزى او را از آنچه مى خواهد، مانع نمى شود.
و به عبارت ديگر: هيچ چيزى از مشيت او، سر باز نمى زند. نه به خودى خود و نه به خاطر مانعى، و اين، همان اختيار به معناى حقيقى آن است.
و جملۀ «وَ يَختَارُ»، اشاره است به اختيار تشريعى و اعتبارى، که عطف آن به جملۀ «یَخلُقُ مَا يَشَاءُ»، از باب عطف مسبب است بر سبب. براى اين که تشريع و اعتبار، فرع تکوين و حقيقت است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۹۷
ممکن هم هست که جملۀ «يَخلُقُ مَا يَشَاءُ» را بر اختيار تکوينى، و جملۀ «وَ يَختَارُ» را، بر اعم از حقيقت و اعتبار حمل کنيم، وليکن وجه سابق، موجه تر است. به دليل اين که آنچه در جملۀ بعدى «مَا کَانَ لَهُمُ الخِيَرَة» نفى شده، اختيار تشريعى و اعتبارى است، و اختيارى که در جملۀ «يَختَارُ» براى خدا اثبات شده، مقابل آن است. پس قهرا مراد تنها همان اختيار تشريعى و اعتبارى است.
انسان مختار، در برابر اراده تکوينى و تشريعى خداوند، اختيارى ندارد
از سوى ديگر، هيچ شکى نيست در اين که آدمى نسبت به کارهايى که از روى علم و اراده انجام مى دهد، اختيار تکوينى دارد. البته نه اين که اختيارش مطلق باشد. چون اختيار او، يکى از اجزاء سلسله علل است. اسباب و علل خارجى نيز، در محقق شدن افعال اختيارى او دخيل اند.
مثلا اگر انسان يک لقمه غذا را بخورد که يکى از کارهاى اختيارى اوست، هم اختيار او در آن دخيل است، و هم وجود طعام در خارج، و هم اين که طعام مفروض، طورى باشد که قابل خوردن باشد و با طبع آدمى نيز سازگار باشد. و هم اين که اين طعام، در دسترس و نزديک او باشد.
و نيز دست او هم به فرمانش باشد، و بتواند لقمه را بگيرد، و دهان او هم باز باشد، و بتواند آن را بجود، و دستگاه بلعيدن او هم سالم باشد و بتواند لقمه را فرو ببرد، و صدها اسباب ديگرى، که همه در اين عمل اختيارى، يعنى خوردن آدمى دخيل اند، فراهم باشند.
پس صادر شدن فعل اختيارى از انسان، موقوف بر موافقت اسبابى است که خارج از اختيار آدمى است، و در عين حال، دخيل در فعل اختيارى اوست، و خداى سبحان، در رأس همه اين اسباب است، و همه آن ها، حتى اختيار آدمى به ذات پاک او منتهى مى شود. چون اوست که آدمى را موجودى مختار خلق کرده. هم او را خلق فرموده و هم اختيارش را.
از سوى ديگر، انسان خود را به طبع مختار مى داند به اختيار تشريعى، به اين که کارى را انجام دهد و يا ترک کند. يعنى در مقابل آن اختيار تکوينى، قانونا هم خود را مختار مى داند.
(لذا اگر کار نيکى کرد، سزاوار مدحش مى دانند، و مى گويند مختار بوده. و اگر کار نيکى را ترک کرد، سزاوار ملامتش مى دانند، و معذورش نمى دارند به اين که مجبور بوده). و کسى از همنوعش نمى تواند او را مجبور به کارى، و يا ممنوع از کارى بکند. چون بنى نوع او نيز، مانند او انسان اند، و از معناى بشريت چيزى زايد بر او ندارند، تا مالک و اختياردار او بوده باشند، و اين، همان است که مى گويند: «انسان، بالطبع حرّ و آزاد است».
پس انسان فى نفسه، حرّ و بالطبع مختار است، مگر آن که خودش به اختيار خود، چيزى از خود را به ديگرى تمليک کند، و به اين تمليک، حريت خود را از دست بدهد. همچنان که يک انسان اجتماعى، نسبت به موارد سنت ها و قوانين جارى در اجتماعش، حريت و آزادى ندارد. چون که داخل در اجتماع است، و آنچه از سنن و قوانين، چه دينى و چه اجتماعى، در اجتماع جريان دارد، امضاء کرده است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۹۸
و نيز دو صف لشکر که با يکديگر جنگ مى کنند، از همان اول، هر يک ديگرى را، نسبت به آنچه که يکى از ديگرى به دست آورد، مالک دانسته، و اختيار خود را از آن سلب کرده. و به همين جهت است که طرف غالب مى تواند با اسيرانى که از طرف مغلوب گرفته، هرچه بخواهد بکند.
و نيز، اجيرى که عمل خود را در مقابل اجرتى مى فروشد، يعنى خود را اجير غير مى کند، ديگر در آن عمل خود، حرّيت و آزادى ندارد. چون مملوک بودن عمل، با حريت منافات دارد.
پس يک انسان نسبت به ساير انسان ها، وقتى حرّ و آزاد در عمل خويش است، و نسبت به عملى آزادى و حريت دارد که به دست خود و به اختيار خود، سلب حرّيت از خود نکرده باشد، و عمل خود را به غير، تمیلیک ننموده باشد.
ولى خداى سبحان، از آن جايى که مالک ذات انسان ها و نيز افعال صادره از ايشان است، و ملکيتش هم مطلق و به تمام معناست، هم به ملک تکوينى، مالک او و افعال اوست، و هم به ملک تشريعى و اعتبارى. لذا انسان نسبت به آنچه که خداى تعالى، به امر تشريعى و يا نهى تشريعى و نيز به آنچه که به مشيت تکوينى از او بخواهد، هيچ گونه حريت و اختيارى ندارد.
اين است آن حقيقتى که جملۀ «مَا کَانَ لَهُمُ الخِيَرَة»، در صدد بيان آن است، و معنايش اين است که: اگر خداى تعالى از انسان ها عمل و ترک عملى را بخواهد، ديگر انسان ها در مورد خواست او اختيارى ندارند، تا بتوانند آنچه خواستند، براى خودشان اختيار کنند، اگرچه مخالف آن چيزى باشد که خدا خواسته است.
و اين آيه، قريب المعنا با آيه زير است که مى فرمايد: «وَ مَا کَانَ لِمُؤمِنٍ وَ لَا مُؤمِنَةٍ إذَا قَضَى اللهُ وَ رَسُولُهُ أمراً أن يَکُونَ لَهُمُ الخِيَرَةً مِن أمرِهِم».
اين بود نظريه ما در تفسير آيه مورد بحث. البته ساير مفسران، حرف هاى مختلف ديگر زده اند، که چون فايده اى در نقلش نبود، از آن صرف نظر نموده، کسانى که بخواهند از آن سخنان اطلاع يابند، بايد به تفاسير بزرگ و مطول مراجعه کنند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۹۹
«سُبحَانَ اللهِ وَ تَعَالَى عَمَّا يُشرِکُونَ» - يعنى خدا منزه است از شرک ايشان، به اين که به جاى خدا، بتهايى براى پرستش برگزيدند.
البته در اين ميان، معناى ديگرى دقيق تر هست و آن، اين است که: خداى تعالى، منزّه است از اين که مردم خود را نسبت به آنچه خدا اختيار مى کند، مختار بدانند، و بپندارند که مى توانند آنچه او اختيار کرده، رد کنند، و يا قبول نمايند. خدا از چنين پندارى منزه است. براى اين که اين پندار، جز به دعوى استقلال در وجود، و بى نيازى از خداى تعالى تصور ندارد، و استقلال و استغناء هم تمام نمى شود، مگر به اين که خود را در صفت الوهيت، شريک خدا بدانند.
و در جملۀ «وَ رَبُّکَ يَخلُقُ»، التفاتى از تکلم با غير، به سوى غيبت به کار رفته. (يعنى در آيه قبل، روى سخن با غير رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» بود، و در اين آيه، صفت «ربّ» را به آن جناب اضافه نمود، و فرمود پروردگار تو)، و اين، بدان جهت بوده که خواسته آن جناب را تقويت و تأييد کند، و دلگرمى دهد.
چون معناى آيه اين است که: آن دينى که خدا وى را به ابلاغ آن گسيل داشته، حکمى است ثابت و حتمى، که به هيچ وجه قابل برگشت نيست. پس ديگر مردم در آن اختيارى ندارند. موافقت و مخالفت آن ها، هيچ اثرى در آن ندارد.
علاوه بر اين، مردم از آن جايى که ربوبيت خدا را قبول ندارند، اين دين را نمى پذيرند.
و در جملۀ «سُبحَانَ الله»، با اين که جا داشت بفرمايد «سُبحَانَهُ»، چون قبلا نام خداى تعالى ذکر شده، ولى به جاى ضمير، اسم ظاهر آورده، نکته اين تغيير اسلوب اين است که بفهماند: امر، راجع به ذات متعالى خدا است، که مبدأ تنزه و تعالى او است، از هر چيزى که لايق ساحت قدسش نباشد. اين که او به هر صفت کمال متصف است و از هر نقصى مبرّا است، براى اين است که او «الله - خداى عزّ اسمه» مى باشد.
«وَ رَبُّک يَعْلَمُ مَا تُکِنُّ صدُورُهُمْ وَ مَا يُعْلِنُونَ»:
کلمه «تُکِنُّ»، مشدد «تکنن» است، که مضارع از باب افعال از «إکنان» است، و «إکنان»، به معناى إخفاء و پنهان داشتن است.
و کلمۀ «تُعلِنُون»، جمع مضارع از «اعلان» است، که به معناى اظهار مى باشد. در اين آيه شريفه، إخفاء را به سينه هاى مردم نسبت داده، و اعلان را به خود آنان و فرموده: «و پروردگار تو، آنچه را که سينه هاى آنان پنهان مى دارد، و آنچه را که ايشان اظهار مى دارند، مى داند»، و اين، بدان جهت است که مخزن اسرار مردم، سينه هاى ايشان است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۱۰۰
و اگر اين آيه را دنبال آيه قبلى قرار داد، براى اشاره به اين است که: خداى تعالى، چون که عالِم به گناهان ظاهرى و شرک باطنى آنان است، لذا به حکمت خود، براى آنان اعمالى را اختيار کرده تا به وسيله آن، ايشان را پاک کند.
«وَ هُوَ اللَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ لَهُ الْحَمْدُ فى الاُولى وَ الآخِرَةِ وَ لَهُ الْحُکْمُ وَ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ»:
از ظاهر سياق بر مى آيد که ضمير در ابتداى آيه شريفه، به کلمۀ «رَبُّکَ» در آيه قبلى بر مى گردد. (و معنايش اين است که: آن پروردگار تو که گفتيم الله است). و ظاهرا لام در کلمه «الله» براى اشاره به معناى وصف است (معبوديت)، و جملۀ «لا إله إلّا هو»، تأکيد همان انحصارى است که در جملۀ «هُوَ اللهُ» افاده شده.
گويا فرموده است: «وَ هُوَ الإله - المتصف وحده بالألُوهِيّه - لا إله إلا هو: تنها او إله است - که تنها او، متصف است به الوهيت - هيچ معبودى جز او نيست».
و بنابراين، آيه شريفه، به منزله متمم است براى بيانى که آيه قبل در صدد آن بود. گويا فرموده خداى سبحان مختار است، و تنها او مى تواند اين معنا را اختيار کند، که بندگان تنها او را بپرستند و به ظاهر و باطنشان آگاه است. پس او سزاوار است که بر بندگان حکم کند که تنها او را عبادت کنند، و يگانه معبود مستحق عبادت است. پس بر بندگان هم واجب است حکم او را گردن نهاده و تنها او را بپرستند.
سه وجه براى اين که فقط خدا، مستحق پرستش است
آنگاه آنچه در ذيل آيه است، که مشتمل بر سه دليل است: ۱ - لَهُ الحَمدُ. ۲ - لَهُ الحُکمُ. ۳ - إلَيهِ تُرجَعُون، وجوهى است که انحصار خدا را در استحقاق پرستش توجيه مى کند.
اما اين که فرمود: «لَهُ الحَمدُ فِى الأُولَى وَ الآخِرَة»، آن انحصار را به اين بيان توجيه مى کند که هر کمالى که در دنيا و آخرت وجود دارد، نعمتى است که از ناحيه خداى تعالى نازل شده، و در ازاى هر يک از آن ها، مستحق ثناى جميل است.
و جمال هر يک از اين نعمت هاى موهوبه، از کمال ذاتى و از صفات ذاتى او ترشح شده، که در ازايش مستحق ثناء است، و غير از خداى تعالى، هيچ موجود و هيچ کس، مستقل در ثناى بر خدا نيست. و هر کس هم که خدا را ثنا گويد، ثنايش هم منتهى به اوست، و عبادت هم ثناى زبانى و يا عملى است. پس تنها اوست که مستحق پرستش است.
و اما اين که فرمود: «وَ لَهُ الحُکمُ»، علتش اين است که: خداى سبحان، مالک على الاطلاق همۀ عالَم است، و غير از او، کسى چيزى را مالک نيست، مگر آنچه را که او تمليکش فرموده باشد، و همان را هم که خدا به کسى تمليک کرده، باز خود او مالک است.
از سوى ديگر، خداى سبحان، هم در مرحله تشريع و اعتبار مالک است، و هم در مرحله تکوين و حقيقت. و از آثار ملک او، يکى اين است که: حکم مى کند بر بندگان و مملوکين خود، که کسى غير از او را نپرستند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۱۰۱
و اما اين که فرمود: «وَ إلَيهِ تُرجَعُون»، جهتش اين است که: رجوع به سوى او، به خاطر حساب و جزاء است، و چون تنها او مرجع است، سپس محاسب و جزاء دهنده نيز همو است، و کسى غير از او، محاسب و جزاء دهنده نيست. پس تنها اوست که بايد پرستش شود، و پرستش او را، بايد تنها بر طبق دين او انجام داد.
رده:تفسیر المیزان