المیزان جلد۱۶ بخش۲۶
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۱۹
آيات ۱۲ - ۱۹ سوره لقمان
وَ لَقَدْ آتَيْنَا لُقْمَانَ الحِْکْمَةَ أَنِ اشکُرْ للَّهِ وَ مَن يَشکُرْ فَإِنَّمَا يَشکُرُ لِنَفْسِهِ وَ مَن کَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنىُّ حَمِيدٌ(۱۲)
وَ إِذْ قَالَ لُقْمَانُ لابْنِهِ وَ هُوَ يَعِظهُ يَا بُنىَّ لا تُشرِک بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْک لَظلْمٌ عَظِيمٌ(۱۳)
وَ وَصيْنَا الإنسانَ بِوَالِدَيْهِ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْناً عَلى وَهْنٍ وَ فِصالُهُ فى عَامَينِ أَنِ اشکرْ لى وَ لِوَلِدَيْک إِلىَّ الْمَصِيرُ(۱۴)
وَ إِن جَاهَدَاک عَلى أَن تُشرِک بى مَا لَيْس لَک بِهِ عِلْمٌ فَلا تُطِعْهُمَا وَ صَاحِبْهُمَا فى الدُّنْيَا مَعْرُوفاً وَ اتَّبِعْ سَبِيلَ مَنْ أَنَاب إِلىَّ ثُمَّ إِلىَّ مَرْجِعُکُمْ فَأُنَبِّئُکم بِمَا کُنتُمْ تَعْمَلُونَ(۱۵)
يَا بُنىَّ إِنّهَا إِن تَک مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِّنْ خَرْدَلٍ فَتَکُن فى صَخْرَةٍ أَوْ فى السَّمَاوَاتِ أَوْ فى الاَرْضِ يَأْتِ بهَا اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ(۱۶)
يَا بُنىَّ أَقِمِ الصلَوةَ وَ أْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَ انْهَ عَنِ الْمُنکَرِ وَ اصبرْ عَلى مَا أَصابَک إِنَّ ذَلِک مِنْ عَزْمِ الاُمُورِ(۱۷)
وَ لا تُصعِّرْ خَدَّک لِلنَّاسِ وَ لا تَمْشِ فى الاَرْضِ مَرَحاً إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ کُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ(۱۸)
وَ اقْصِدْ فى مَشيِک وَ اغْضُض مِن صَوْتِک إِنَّ أَنکَرَ الاَصوَاتِ لَصوْتُ الحَْمِيرِ(۱۹)
«ترجمه آیات»
به تحقيق لقمان را حکمت داديم، (و چون لازمۀ حکمت شکر منعم است، به او گفتيم:) خدا را سپاس بدار، و هر کس سپاس بدارد، به نفع خود سپاس مى دارد، و هر که کفران کند، (دود کفرانش به چشم خودش مى رود)، چون خدا بى نياز است، (از شکر نکردن خلق متضرر نمى شود)، و نيز ستوده است، (چه شکرش بگزارند و چه کفرانش کنند). (۱۲)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۲۰
و آن دم که لقمان به پسر خويش که پندش مى داد، گفت: اى پسرک من! به خدا شرک ميار، که شرک، ستمى است بزرگ. (۱۳)
ما انسان را در مورد پدر و مادرش، و مخصوصا مادرش، که با ناتوانى روزافزون حامل وى بوده، و از شير بريدنش تا دو سال طول مى کشد، سفارش کرديم و گفتيم: مرا، و پدر و مادرت را سپاس بدار، که سرانجام، به سوى من است. (۱۴)
و اگر بکوشند تا چيزى را که در مورد آن علم ندارى، با من شريک کنى، اطاعتشان مکن، و در اين دنيا به نيکى همدمشان باش، طريق کسى را که سوى من بازگشته است، پيروى کن، که در آخر بازگشت شما نيز نزد من است، و از اعمالى که مى کرده ايد، خبرتان مى دهيم. (۱۵)
اى پسرک من! اگر عمل تو، هم وزن دانۀ خردلى، آن هم پنهان در دل سنگى، يا در آسمان، يا در زمين باشد، خدا آن را مى آورد، که خدا دقيق و کاردان است. (۱۶)
اى پسرک من! نماز به پا دار، و امر به معروف و از منکر نهى کن، و بر مصائب خويش صبر کن، که اين از کارهاى مطلوب است. (۱۷)
اى پسرک من! از درِ کبر و نخوت، از مردم روى بر مگردان و در زمين، چون مردم فرحناک راه مرو، خدا خودپسندان گردن فراز را دوست نمى دارد. (۱۸)
در راه رفتن خويش معتدل باش، و صوت خود ملايم کن، که نامطبوع ترين آوازها، آواز خران است. (۱۹)
«ترجمه آیات»
در اين آيات اشاره شده به اين که به لقمان حکمت داده شد، و چند حکمت نيز از او، در اندرز به فرزندش نقل شده. و در قرآن کريم، جز در اين سوره، نامى از لقمان نيامده، و اگر در اين سوره آمده، به خاطر تناسبى است که داستان سراسر حکمت او با داستان خريدار «لهو الحديث» داشته.
چون اين دو نفر، در دو نقطه مقابل هم قرار دارند. يک فرد انسان، آن قدر دانا و حکيم است که کلماتش راهنماى همه مى شود، و در مقابل، فرد ديگرى يافت مى شود که راه خدا را مسخره مى کند، و براى گمراه کردن مردم، اين در و آن در مى زند، تا لهو الحديثى جمع آورى نمايد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۲۱
«شکرگزارى» خداوند، حکمتى است که خدا به لقمان عطا فرمود
«وَ لَقَدْ آتَيْنَا لُقْمَانَ الحِْکْمَةَ أَنِ اشکُرْ للَّهِ... فَإِنَّ اللَّهَ غَنىُّ حَمِيدٌ»:
کلمۀ «حکمت» - به طورى که از موارد استعمالش فهميده مى شود - به معناى معرفت علمى است در حدى که نافع باشد. پس حکمت، حدّ وسط بين جهل و جربزه است.
در جملۀ «أنِ اشکُر لله» بعضى گفته اند: کلمۀ «قُلنَا» در تقدير است، و معنايش اين است که: «بدو گفتيم ما را شکر بگزار». ولى ظاهرا احتياجى به اين تقدير نيست، و جمله مذکور، تفسير حکمت دادن به لقمان است و مى خواهد بفرمايد حکمتى که به لقمان داديم، اين بود که: «خدا را شکر بگزار».
چون «شکر»، عبارت است از به کار بردن هر نعمتى در جاى خودش، به طورى که نعمتِ ولى نعمت را بهتر وانمود کند. و به کار بردن نعمت به اين نحو، محتاج است به اين که اول منعم، و سپس نعمت هايش، بدان جهت که نعمت اوست، شناخته شود. سپس کيفيت به کار بردن در محلش، آن طور که لطف و انعام او را بهتر وانمود کند، شناخته گردد.
پس «حکمت» دادن به لقمان، لقمان را وادار کرد تا اين مراحل را در شکر طى کند، و در حقيقت، حکمت دادن به او، مستلزم امر به شکر نيز هست.
در جملۀ «أنِ اشکُر لِلّهِ» التفاتى از تکلم به غيبت به کار رفته. چون قبلا سياق، سياق تکلم با غير بود، و مى فرمود: «آتَينَا»، اين جا هم بايد فرموده باشد: «أنِ اشکُر لَنَا»، و اگر اين طور نفرمود، بدان جهت است که تعبير به «نَا: ما» در جملۀ «آتَينَا» از گوينده، براى اظهار عظمت از قبال خودش و خدمه اش صحيح است، ولى در مسأله شکر صحيح نبود، چون با توحيد در شکر تناسب نداشت.
«وَ مَن يَشکُرْ فَإِنَّمَا يَشکُرُ لِنَفْسِهِ وَ مَن کَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنىُّ حَمِيدٌ»:
اين آيه، بى نيازى خدا را خاطرنشان مى سازد، و مى فرمايد: فايده «شکر»، تنها به خود شاکر عايد مى شود، همچنان که ضرر کفران هم، به خود کفران کننده عايد مى گردد، نه به خدا. چون خدا، غنىّ مطلق است، و احتياج به شکر کسى ندارد، و چون «حميد» و «محمود» است، چه شکرش بگزارند و چه نگزارند، پس کفران هم به او ضرر نمى رساند.
و اگر در «شکر»، تعبير به مضارع کرده، که دلالت بر استمرار دارد، و در «کفر»، تعبير به ماضى کرده، که تنها يک بار را مى رساند، براى اين است که «شکر»، وقتى نافع است که استمرار داشته باشد، ولى «کفر»، با يک بار هم، ضررش خواهد رسيد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۲۲
«وَ إِذْ قَالَ لُقْمَانُ لابْنِهِ وَ هُوَ يَعِظُهُ يَا بُنىَّ لا تُشرِک بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْک لَظلْمٌ عَظِيمٌ»:
عظمت هر عملى به عظمت اثر آن است، و عظمت معصيت به عظمت کسى است که نافرمانى اش مى شود، چون که مواخذه عظيم، نيز عظيم است. بنابراين بزرگترين گناهان و نافرمانى ها، نافرمانى خدا است. چون عظمت کبريايى همه از او است، و فوق هر عظمت و کبريايى است. چون خدايى است بى شريک، و بزرگترين نافرمانی هاى او، اين است که برايش شريک قائل شوى.
««إنَّ الشِّرکَ لَظُلمٌ عَظِيمٌ» - در اين جمله، عظمت شرک را مقيد به قيدى با مقايسه با ساير گناهان نکرد، تا بفهماند که عظمت ظلم شرک، آن قدر است که با هيچ گناه ديگرى قابل قياس نيست.
تشکر از پدر و مادر، شکر خدا است
«وَ وَصَّيْنَا الإنسَانَ بِوَالِدَيْهِ ... إِلىَّ الْمَصِيرُ»:
اين آيه، جمله معترضه اى است که در وسط کلمات لقمان قرار گرفته، و از کلمات او نيست. و اگر در اين جا واقع شده، براى اين است که دلالت کند بر وجوب شکر والدين، مانند شکر خدا، بلکه شکر والدين، شکر خدا است. چون منتهى به سفارش و امر خداى تعالى است. پس شکر پدر و مادر، عبادت خدا و شکر اوست.
«حَمَلَتهُ أُمُّهُ وَهناً عَلَى وَهنٍ وَ فِصَالُهُ فِى عَامَين» - در اين جمله، پاره اى از مشقات و اذيت ها که مادر در حمل فرزند و تربيت او تحمل مى کند، ذکر شده، تا شنونده را به شکر پدر و مادر و بخصوص مادر وا بدارد.
کلمۀ «وَهن»، به معناى ضعف است، و در آيه شريفه، حال و به معناى صاحب وهن است. ممکن هم هست مفعول مطلق باشد، و تقدير کلام «تهن وَهناً عَلَى وَهنٍ» بوده باشد.
و کلمۀ «فِصَال»، به معناى از شير جدا شدن، و شير ندادن به بچه است. و معناى اين که فرمود: «از شير گرفتنش در دو سال است»، يعنى بعد از تحقق دو سال، آن نيز محقق مى شود، و در نتيجه، مدت شير دادن دو سال مى شود. و چون با آيه «وَ حَملُهُ وَ فِصَالُهُ ثَلَاثُونَ شَهراً: حملش و از شير گرفتنش، سى ماه است» ضميمه شود، اين نکته به دست مى آيد که کمترين مدت حاملگى زن، شش ماه است، که در بحث روايتى آينده، باز به اين نکته اشاره خواهد شد، إن شاء الله.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۲۳
«أنِ اشکُر لِى وَ لِوَالِدَيکَ إلَىَّ المَصِيرُ» - اين جمله، تفسير «وَصَّينَا...» است، و معنايش اين است که وصيت ما، همانا امر به شکر پدر و مادر بود، همچنان که امر به شکر خدا نيز کرديم. و جملۀ «إلَىَّ المَصِيرُ»، انذار و تأکيد امر به شکر است.
در اين جمله نيز، التفاتى نظير التفات در جملۀ «أنِ اشکُر لِلّه» به کار رفته، که نکته اش نيز، همان نکته است.
بيان موردى که نبايد در آن، از والدين اطاعت کرد
«وَ إِن جَاهَدَاک عَلى أَن تُشرِک بى مَا لَيْس لَک بِهِ عِلْمٌ فَلا تُطِعْهُمَا ... کُنتُمْ تَعْمَلُونَ»:
يعنى: اگر پدر و مادر به تو اصرار کردند که چيزى را که علم بدان ندارى و يا حقيقت آن را نمى شناسى، شريک من بگيرى، اطاعتشان مکن، و براى من شريکى مگير.
و مراد از اين که شريک مفروض، حقيقتش نامعلوم است، اين است که چنين چيزى اصلا وجود ندارد، و مجهول مطلقى است که علم بدان تعلق نمى گيرد. پس برگشت معنا به اين مى شود که چيزى را که چيزى نيست، شريک من مگير.
اين حاصل آن چيزى است که زمخشرى در کشاف گفته، و چه بسا آيه «أتُنَبِّئُونَ اللهَ بِمَا لَا يَعلَمُ فِى السَّمَاوَاتِ وَ لَا فِى الأرض»، اين معنا را تأکيد مى کند. يعنى به شريکى که در همه اين عوالم وجود ندارد.
ولى بعضى ديگر از مفسران گفته اند: کلمۀ «تَشرِکَ» در اين جا به معناى «تَکفُرُ» و کلمۀ «مَا»، به معناى «الَّذِى» است، و معناى آيه، اين است که: هرچه پدر و مادر به تو اصرار کردند که به من کفر بورزى، کفرى که هيچ دليل و حجتى بر آن نداشته باشى، اطاعتشان مکن!
مؤيّد اين احتمال، اين است که خداى تعالى، در کلام مجيدش، مکرر «سلطان»، يعنى برهان بر شرک را نفى کرده. از آن جمله مثلا فرموده: «مَا تَعبُدُونَ مِن دُونِهِ إلّا أسمَاءً سَمَّيتُمُوهَا أنتُم وَ آبَاؤُکُم مَا أنزَلَ اللهُ بِهَا مِن سُلطَان»، و آيات ديگرى نظير آن.
«وَ صَاحِبهُمَا فِى الدُّنيَا مَعرُوفاً وَ اتَّبِع سَبِيلَ مَن أنَابَ إلَىَّ» - اين دو جمله، به منزله خلاصه و توضيحى است از مطالب دو آيه قبل، که سفارش والدين را مى کرد، و از اطاعت آنان در مورد شرک به خدا، نهى مى کرد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۲۴
مى فرمايد: بر انسان واجب است که در امور دنيوى، نه در احکام شرعى که راه خدا است، با پدر و مادر خود به طور پسنديده و متعارف مصاحبت کند، نه به طور ناشايست. و رعايت حال آن دو را نموده، با رفق و نرمى رفتار نمايد، و جفا و خشونت در حقشان روا ندارد. مشقاتى که از ناحيه آنان مى بيند، تحمل نمايد.
چون دنيا بيش از چند روزى گذرا نيست، و محروميت هايى که از ناحيه آن دو مى بيند، قابل تحمل است. به خلاف دين، که نبايد به خاطر پدر و مادر از آن چشم پوشيد. چون راه سعادت ابدى است. پس اگر پدر و مادر از آن هايى باشند که به خدا رجوع دارند، بايد راه آن دو را پيروى کند، و گرنه راه غير آن دو را، که با خدا انابه دارند.
از اين بيان روشن مى شود که در جملۀ «وَ اتَّبِع سَبِيلَ مَن أنَابَ إلَىَّ»، اختصارى لطيف به کار رفته. چون در عين کوتاهی اش، مى فهماند اگر پدر و مادر با خدا بودند، بايد راهشان را پيروى کنى، و گرنه اطاعتشان بر تو واجب نيست، و بايد راه غير آن دو را، يعنى راه کسانى را که با خدا هستند، پيروى نمايى.
«ثُمَّ إلَىَّ مَرجِعُکُم فَأُنَبِّئُکُم بِمَا کُنتُم تَعمَلُون» - يعنى: اين مطلبى که گفته شد، تکليف و وظيفه دنيايى شما است، و سپس چيزى نمى گذرد که به سوى من بر مى گرديد. آن وقت شما را به حقيقت آنچه مى کرديد، آگاه مى کنم، و بر حسب کرده هايتان، چه خير و چه شر، حکم خواهم کرد.
از آنچه گذشت، اين معنا روشن شد که جملۀ «فِى الدُّنيَا»، سه نکته را در بر دارد:
اول اين که: مصاحبت به نيکى و معروف را منحصر مى کند در امور مادى و دنيايى، نه امور دينى و معنوى.
دوم اين که: تکليف را سبک مى کند، و مى فهماند تکليف مذکور، هرچه هم دشوار باشد، در چند روزى انگشت شمار، و مدتى اندک به دوش شما است. پس تحمل بارِ خدمت به آنان، شما را خيلى به ستوه نياورد.
سوم اين که: مى فهماند اين کلمه در مقابل جملۀ «ثُمَّ إلَىَّ مَرجِعُکُم» قرار دارد، و در نتيجه سفارش مى شود به اين که آخرت را در نظر داشته باشند.
برخی از سفارشات لقمان، به فرزند خود
«يَا بُنىَّ إِنَّهَا إِن تَکُ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِّنْ خَرْدَلٍ فَتَکُن فى صَخْرَةٍ أَوْ فِى السَّمَاوَاتِ أَوْ فى الاَرْضِ يَأْتِ بهَا اللَّهُ...»:
مى گويند که ضمير در «إنَّهَا» به خصلت - که يا خير است يا شر - بر مى گردد. چون از سياق چنين بر مى آيد، و در عين حال، همين ضمير اسم «کَانَ»، و جملۀ «مِثقَالَ حَبَّةٍ»، خبر آن است. و مراد از بودن آن در صخره، پنهان بودن و جايگير بودنش در شکم صخره محکم است، يا در جوف آسمان ها، يا در دل زمين. و مراد از آوردن آن، حاضر کردنش براى حساب و جزاست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۲۵
فصل سابق از کلام لقمان که نقل شد، راجع به توحيد و نفى شريک بود، و مضمون آيه مورد بحث، فصل ديگرى از کلام اوست، که مربوط به معاد و حساب اعمال است. و معنايش اين است که:
اى پسرم! اگر آن خصلتى که انجام داده اى، چه خير و چه شر، از خردى و کوچکى همسنگ يک دانۀ خردل باشد، و همان عمل خُرد و کوچک در شکم صخره اى، و يا در هر مکانى از آسمان ها و زمين باشد، خدا آن را براى حساب حاضر خواهد کرد، تا بر طبقش جزاء دهد. چون خدا «لطيف» است، و چيزى در اوج آسمان ها و جوف زمين و اعماق دريا، از علم او پنهان نيست و علم او، به تمامى پنهان ها احاطه دارد. خبيرى است که از کُنه موجودات با خبر است.
«يَا بُنىَّ أَقِمِ الصلَوةَ وَ أْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَ انْهَ عَنِ الْمُنکَرِ وَ اصبرْ عَلى مَا أَصابَک إِنَّ ذَلِک مِنْ عَزْمِ الاُمُورِ»:
اين آيه و آيه بعدش، جزو گفتار لقمان و مربوط به پاره اى از دستورات راجع به عمل و اخلاق پسنديده است.
از جمله اعمال، نماز است، که عمود دين است، و دنبال آن، امر به معروف و نهى از منکر است. و از جمله اخلاق پسنديده، صبر در برابر مصائبى است که به آدمى مى رسد.
و کلمۀ «ذَلِکَ» در جملۀ «إنَّ ذَلِکَ مِن عَزمِ الأُمُور»، اشاره است به صبر، و اگر اشاره را به لفظ «ذَلِکَ» آورده، که براى دور است، نه «هَذَا» که براى نزديک است، براى اين است که به اهميت آن اشاره کرده باشد، و بلندى مرتبه صبر را رسانده باشد.
و اين که بعضى از مفسران گفته اند اشاره است به همه مطالب قبلى، که عبارت است از نماز، امر به معروف، و نهى از منکر و صبر، صحيح نيست. چون تنها در اين آيه نيست که صبر به عنوان عزم الامور ستوده شده، بلکه اين مطلب، مکرر در کلام خداى تعالى آمده.
از آن جمله فرموده: «وَ لَمَن صَبَرَ وَ غَفَرَ إنَّ ذَلِکَ لَمِن عَزمِ الأُمُور». و نيز فرموده: «إن تَصبِرُوا وَ تَتَّقُوا فَإنَّ ذَلِکَ مِن عَزمِ الأُمُور».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۲۶
کلمۀ «عَزم»، به طورى که راغب گفته، عبارت است از: تصميم قلبى بر گذراندن و فيصله دادن به کارى. و اگر صبر را که همان حبس نفس از انجام امرى است، از عزم دانسته، از اين جهت است که عقد قلبى مادام که سست نشده، و اين گره دل باز نگشته، انسان بر آن امرى که بر انجامش تصميم گرفته، و در دل گره زده است، پا برجا و بر تصميم خود باقى است.
پس کسى که بر امرى صبر مى کند، حتما در عقد قلبى اش و محافظت بر آن جديت دارد، و نمى خواهد که از آن صرف نظر کند، و اين خود از قدرت و شهامت نفس است.
و اين که بعضى گفته اند: «معنايش اين است که اين از عزيمت خدا، و ايجاب او در امور است»، صحيح نيست، و از لفظ آيه دور است. و همچنين گفتار بعضى ديگر که گفته اند که عزم در لغت «هُذَيل»، عبارت است از جزم.
«وَ لا تُصعِّرْ خَدَّک لِلنَّاسِ وَ لا تَمْشِ فى الاَرْضِ مَرَحاً إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ کُلَّ مخْتَالٍ فَخُورٍ»:
راغب گفته: کلمه «صعر»، به معناى کج بودن گردن، و کلمۀ «تصعير»، به معناى گرداندن گردن از نظرها از روى تکبر است. همچنان که خداى تعالى فرمود: «وَ لَا تُصَعِّر خَدَّکَ لِلنَّاس». و نيز گفته: کلمۀ «مَرح»، به معناى شدت خوشحالى، و زياده روى در آن است.
و بنا به گفتۀ وى، معنا چنين مى شود که: روى خود از درِ تکبّر از مردم بر مگردان. و نيز در زمين چون آنان که بسيار خوشحال اند، راه مرو، که خدا دوست نمى دارد کسانى را که دستخوش خيلاء و کبرند.
و اگر کبر را «خيلاء» خوانده اند، بدين جهت است که آدم متکبر، خود را بزرگ خيال مى کند، و چون فضيلت براى خود خيال مى کند، زياد فخر مى فروشد.
بعضى ديگر، در معناى آيه گفته اند: معناى «لَا تُصَعِّر خَدَّکَ لِلنَّاس»، اين است که در وقت حاجت، گردن خود را از درِ تذلل و احساس خوارى، براى مردم کج مکن. و در مقابل، هنگام بى نيازى هم، غرور و خيلاء تو را نگيرد. ليکن اين معنا با ذيل آيه نمى سازد. چون در ذيل آيه مى فرمايد: خدا متکبران را دوست نمى دارد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۲۷
«وَ اقْصِدْ فى مَشيِک وَ اغْضُض مِن صَوْتِک إِنَّ أَنکَرَ الاَصوَاتِ لَصَوْتُ الحَْمِيرِ»:
کلمۀ «قصد» در هر چيز، به معناى حد اعتدال در آن است، و کلمۀ «غَض»، به طورى که راغب گفته، به معناى نقصان در نگاه کردن و صدا کردن است. و بنا به گفته وى، «غضّ صوت» به معناى آهسته و کوتاه صدا کردن است.
و معناى آيه، اين است که: در راه رفتنت، ميانه روى را پيش گير، و در صدايت، کوتاه و ناقص آن را پيشه ساز، که ناخوش ترين صوت ها، صوت خران است، که در نهايت بلندى است.
بحث روايتى: (روایاتی در باره حقوق والدین)
در کافى، به سند خود، از عبدالله بن سنان روايت کرده که گفت: از امام صادق «عليه السلام» شنيدم مى فرمود:
يکى از گناهان کبيره، عقوق والدين، و يکى ديگر نوميدى از رحمت خدا، و يکى، ايمنى از مکر اوست. و روايت شده که: شرک به خدا، از هر گناهى بزرگتر است.
و در کتاب فقيه، در حقوقى که از امام زين العابدين «عليه السلام» روايت کرده، فرموده:
بزرگترين حق خدا بر تو، اين است که او را بپرستى، و چيزى شريکش نسازى، که اگر اين کار را به اخلاص کردى، خداوند حقى براى تو، بر خود واجب مى کند و آن، اين است که امور دنيا و آخرتت را کفايت مى کند.
و نيز فرمود: و اما «حقّ مادرت»، اين است که بدانى او، تو را طورى حمل کرد که احدى، احدى را آن طور حمل نمى کند.
آرى، او تو را در داخل شکم خود حمل کرد، و از ميوه قلبش چيزى به تو داد، که احدى به احدى نمى دهد، و او با تمامى اعضاى بدنش، تو را محافظت نمود، و باک نداشت از اين که گرسنه و تشنه بماند، بلکه پروايش همه از گرسنگى و تشنگى تو بود.
او باک نداشت از اين که برهنه بماند، همه پروايش از برهنگى تو بود. او هيچ پروايى نداشت از گرما، ولى سعيش اين بود که بر سرِ تو، سايه بيفکند. او به خاطر تو، از خواب خوش صرف نظر کرد، و تو را از گرما و سرما حفظ نمود. همۀ اين تلاش ها، براى اين است که تو مال او باشى، و تو نمى توانى از عهده شکر او برآيى، مگر با يارى و توفيق خدا.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۲۸
و اما «حق پدرت»، اين است که بدانى او ريشه تو است. چون اگر او نبود، تو نبودى. پس هر وقت از خودت چيزى ديدى که خوشت آمد، بدان که اصل آن نعمت، پدر تو است. پس حمد خدا گوى، و شکر پدر به جاى آر، آن قدر که با اين نعمت برابرى کند، و هيچ نيرويى نيست جز به وسيله خدا.
و در کافى، به سند خود، از هشام بن سالم، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که فرمود:
مردى نزد رسول اکرم «صلى الله عليه و آله و سلم» رفت و گفت: يا رسول الله! به چه کس نيکى کنم؟ فرمود: به مادرت. عرضه داشت: سپس به چه کس؟ فرمود: به مادرت. عرضه داشت: سپس به چه کس؟ فرمود: به مادرت. عرضه داشت: سپس به چه کس؟ فرمود: به پدرت.
و در مناقب آمده که روزى حسين بن على «عليهما السلام»، به عبدالرحمان بن عمرو بن عاص گذشت. پس عبدالرحمان گفت: هر که مى خواهد به مردى نظر کند که محبوب ترين اهل زمين است نزد اهل آسمان، به اين شخص نظر کند، که دارد مى گذرد. هر چند که من بعد از جنگ صفين، تاکنون با او همکلام نشده ام.
پس ابوسعيد خدرى او را نزد آن جناب آورد. حسين «عليه السلام» به او فرمود: آيا مى دانستى که من محبوب ترين اهل زمين نزد اهل آسمانم، و با اين حال در صفين، به روى من و پدرم شمشیر کشيدى؟ به خدا سوگند، پدر من، بهتر از من بود.
پس عبدالرحمان عذر خواهى کرد و گفت: آخر چه کنم رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» به خود من سفارش فرمود که پدرت را اطاعت کن!
حضرت فرمود: مگر کلام خداى را نشنيدى که فرمود: «وَ إن جَاهَدَاکَ عَلَى أن تُشرِکَ بِى مَا لَيسَ لَکَ بِهِ عِلمٌ فَلَا تُطِعهُمَا»؟
و نيز، مگر از رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» نشنيده اى که فرمود: اطاعت (پدر و مادر و يا هر کس که اطاعتش واجب است)، بايد که معروف باشد، و اطاعتى که نافرمانى خدا است، معروف و پسنديده نيست؟
و نيز مگر نشنيده اى که هيچ مخلوقى در نافرمانى خدا، نبايد اطاعت شود؟
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۲۹
و در کتاب فقيه، در ضمن کلمات کوتاه رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» آمده که فرمود: «لَا طَاعَةَ لِمَخلُوقٍ فِى مَعصِيَةِ الخَالِق»، که ترجمه اش در صفحه قبل گذشت.
رواياتى درباره نماز، صبر و پرهيز از گناهان کوچک
و در کافى، به سند خود، از ابى بصير، از امام باقر «عليه السلام» روايت کرده که گفت شنيدم مى فرمود:
بپرهيزيد از گناهان کوچک، که آن ها هم، بازخواست کننده اى دارد. ممکن است فکر کنيد که گناه مى کنم و سپس از خدا طلب آمرزش مى کنم، ولى خداى عزوجل مى فرمايد: «سَنَکتُبُ مَا قَدَّمُوا وَ آثَارَهُم وَ کُلَّ شَئٍ أحصَينَاهُ فِى إمَامٍ مِبِين: به زودى مى نويسيم آنچه به دست خود از پيش فرستاده اند، و آنچه اثر از ايشان به جاى مانده، و ما هر چيزى را در کتابى آشکارا مى نويسيم».
و نيز فرموده: «إنَّهَا إن تَکُ مِثقَالَ حَبَّةٍ مِن خَردَلٍ فَتَکُن فِى صَخرَةٍ أو فِى السَّمَاوَاتِ أو فِى الأرضِ يَأتِ بِهَا اللهُ إنَّ اللهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ»، که ترجمه اش گذشت.
و نيز، در همان کتاب، به سند خود، از معاوية بن وهب روايت کرده که گفت: از امام صادق «عليه السلام» پرسيدم: بهترين چيزى که با آن بندگان خدا به پروردگار خود تقرب مى جويند، و نزد خدا، محبوب ترين چيز است چيست؟ فرمود: من بعد از معرفت، هيچ چيزى بهتر از اين نماز سراغ ندارم...
و نيز، در همان کتاب، به سند خود، از محمد بن فضيل، از ابى الحسن رضا «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: نماز، مايه تقرب هر پرهيزکار است.
و در مجمع البيان، جملۀ «وَ اصبِر عَلَى مَا أصَابَکَ» را تفسير کرده، به مشقت ها و اذيت هايى که در اثر امر به معروف و نهى از منکر، به انسان مى رسد. و اين تفسير را به على «عليه السلام» نسبت داده.
و نيز جملۀ «وَ لَا تُصَعِّر خَدَّکَ لِلنَّاس»، را تفسير کرده به اين که: روى خود را به کلّى از مردم مگردان، و از کسى که دارد با تو سخن مى گويد، از درِ توهين اعراض مکن. و اين معنا را به ابن عباس، و امام صادق «عليه السلام» نسبت داده است.
و در الدر المنثور است که طبرانى، و ابن عدى، و ابن مردويه، از ابوايّوب انصارى روايت کرده که گفت: شخصى از رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، از معناى جملۀ «وَ لَا تُصَعِّر خَدَّکَ لِلنَّاس» پرسيد. فرمود: اين که در استهزاء و توهين به اشخاص، دهن کجى نموده، لوچه آويزان کنى.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۳۰
و در مجمع البيان، در ذيل جملۀ «إنَّ أنکَرَ الأصوَات لَصَوتُ الحَمِير» گفته که: از امام صادق «عليه السلام» روايت شده که فرمود: منظور، عطسه کردن به صداى بلند و زشت است. و همچنين اين که کسى در سخن گفتن صداى خود را به طور ناخوشايندى بلند کند، مگر اين که در حال دعا يا قرائت قرآن باشد.
مؤلف: و در همه اين معانى که گذشت، مخصوصا در مسأله عاق والدين، روايات بسيار زيادى هست که به منظور اختصار، از نقلش خوددارى کرديم.
گفتارى پيرامون داستان لقمان و پاره اى از کلمات حکمت آمیز او
* ۱ - «فصل اول»:
نام «لقمان»، در کلام خداى تعالى، جز در سورۀ لقمان نيامده، و از داستان هاى او، جز آن مقدار که در آيات «وَ لَقَد آتَينَا لُقمَانَ الحِکمَةَ أن اشکُر لِلّهِ...» آمده، سخنى نرفته است. ولى در داستان هاى او و کلمات حکمت آميزش، روايات بسيار مختلف رسيده، که ما بعضى از آن ها را - که با عقل و اعتبار سازگارتر است - نقل مى کنيم.
در کافى، از بعضى راويان اماميه، و سپس بعد از حذف بقيه سند، از هشام بن حکم روايت کرده که گفت: ابوالحسن موسى بن جعفر «عليه السلام» به من فرمود: اى هشام! خداى تعالى که فرموده: «وَ لَقَد آتَينَا لُقمَانَ الحِکمَةَ»، منظور از «حکمت»، فهم و عقل است.
و در مجمع البيان گفته: نافع، از ابن عمر روايت کرده که گفت: از رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» شنيدم مى فرمود: به حق مى گويم که لقمان پيغمبر نبود، وليکن بنده اى بود که بسيار فکر مى کرد، و يقين خوبى داشت. خدا را دوست مى داشت، و خدا هم او را دوست بداشت، و به دادن حکمت، به او منت نهاد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۳۱
روزى در وسط روز خوابيده بود که ناگهان ندايى شنيد: اى لقمان! آيا مى خواهى خدا تو را خليفه خود در زمين کند، تا بين مردم به حق حکم کنى؟ لقمان صدا را پاسخ داد که: اگر پروردگارم مرا مخير کند، عافيت را مى خواهم، و بلاء را نمى پذيرم، ولى اگر او اراده کرده مرا خليفه کند، سمعا و طاعتا. براى اين که ايمان و يقين دارم که اگر او چنين اراده اى کرده باشد، خودش ياريم نموده و از خطا نگهم مى دارد.
ملائکه - به طورى که لقمان ايشان را نمى ديد - پرسيدند: اى لقمان چرا؟
گفت: براى اين که هيچ تکليفى دشوارتر از قضاوت و داورى نيست، و ظلم، آن را از هر سو احاطه مى کند. اگر در داورى راه صواب رود، اميد نجات دارد، نه يقين به آن، ولى اگر راه خطا رود، راه بهشت را عوضى رفته است. و اگر انسان در دنيا ذليل و بى اسم و رسم باشد، ولى در آخرت شريف و آبرومند، بهتر است از اين که در دنيا شريف و صاحب مقام باشد، ولى در آخرت ذليل و بى مقدار. و کسى که دنيا را بر آخرت ترجيح دهد، دنيايش از دست مى رود، و به آخرت هم نمى رسد.
ملائکه از منطق نيکوى او تعجب کردند. لقمان به خواب رفت، و در خواب، «حکمت» به او داده شد، و چون از خواب برخاست، به حکمت سخن مى گفت و او با حکمت خود، براى داوود وزارت مى کرد.
روزى داوود به او گفت: اى لقمان! خوشا به حالت که حکمت به تو داده شد، و بلاى نبوت هم، از تو گردانده شد.
و در الدر المنثور است که ابن مردويه، از ابوهريره روايت کرده که گفت: رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» فرمود: آيا مى دانيد لقمان چه بوده؟ گفتند: خدا و رسولش داناتر است. فرمود: حبشى بود.
* ۲ - «فصل دوم»:
در تفسير قمى، به سند خود، از حمّاد روايت کرده که گفت: از امام صادق «عليه السلام»، از لقمان سراغ گرفتم، که چه کسى بود؟ و حکمتى که خدا به او ارزانى داشت، چگونه بود؟
فرمود: آگاه باش که به خدا سوگند، «حکمت» را به لقمان به خاطر حسب و دودمان و مال و فرزندان و يا درشتى در جسم و زيبايى رخسار ندادند، وليکن او مردى بود که در برابر امر خدا، سخت نيرومندى به خرج مى داد و به خاطر خدا، از آنچه خدا راضى نبود، دورى مى کرد.
مردى ساکت و فقير احوال بود. نظرى عميق و فکرى طولانى و نظرى تيز داشت. همواره مى خواست تا از عبرت ها غنى باشد و هرگز در روز نخوابيد، و هرگز کسى او را در حال بول و يا غايط و يا غسل نديد. بس که در خودپوشى مراقبت داشت. و نظرش بلند و عميق بود، و مواظب حرکات و سکنات خويش بود.
هرگز از ديدن يا شنيدن چيزى نخنديد، چون مى ترسيد گناه باشد، و هرگز خشمگين نشد، و با کسى مزاح نکرد، و چون چيزى از منافع دنيا عايدش مى شد، اظهار شادمانى نمى کرد، و اگر از دست مى داد، اظهار اندوه نمى نمود. زنانى بسيار گرفت، و خدا فرزندانى بسيار به او مرحمت نمود، وليکن بيشتر آن فرزندان را از دست داد، و بر مرگ احدى از ايشان نگريست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۳۲
لقمان هرگز از دو نفر که نزاع و يا کتک کارى داشتند، نگذشت، مگر آنک ه بين آن دو را اصلاح کرد، و از آن دو عبور نکرد، مگر وقتى که دوستدار يکديگر شدند. و هرگز سخن نيکو از احدى نشنيد، مگر آن که تفسيرش را پرسيد، و پرسيد که اين سخن را از که شنيده اى؟
لقمان بسيار با فقهاء و حکما نشست و برخاست مى کرد، و به ديدن قاضيان و پادشاهان و صاحبان منصب مى رفت. قاضيان را تسليت مى گفت، و برايشان نوحه سرايى مى کرد، که خدا به چنين کارى مبتلايشان کرده، و براى سلاطين و ملوک اظهار دلسوزى و ترحم مى نمود، که چگونه به مُلک و سلطنت دل بسته، و از خدا بى خبر شده اند.
لقمان بسيار عبرت مى گرفت، و طريقه غلبه بر هواى نفس را از ديگران مى پرسيد، و ياد مى گرفت، و با آن طريقه همواره با هواى نفس در جنگ بود، و از شيطان احتراز مى جست، و قلب خود را با فکر، و نفس خويش را با عبرت، مداوا مى کرد. هرگز سفر نمى کرد مگر به جايى که برايش اهميت داشته باشد، به اين جهات بود که خدا حکمتش بداد، و عصمتش ارزانى داشت.
و خداى تبارک و تعالى دستور داد به طوائفى از فرشتگان، که در نيمه روزى که مردم به خواب قيلوله رفته بودند، لقمان را ندا دهند - به طورى که صداى ايشان را بشنود، ولى اشخاص ايشان را نبيند - که:
اى لقمان! آيا مى خواهى خدا تو را خليفه خود در زمين کند؟ تا فرمانفرماى مردم باشى؟ لقمان گفت: اگر خدا بدين شغل فرمانم دهد، که سمعا و طاعتا. چون اگر او اين کار را از من خواسته باشد، خودش ياريم مى کند، و راه نجاتم مى آموزد، و از خطا نگهم مى دارد، ولى اگر مرا مخير کند، من عافيت را اختيار مى کنم.
ملائکه گفتند: اى لقمان چرا؟ گفت: براى اين که داورى بين مردم در دشوارترين موقعيت ها، براى حفظ عصمت است، و فتنه و آزمايشش از هر جاى ديگر سخت تر و بيشتر است و آدمى بیچاره مى ماند، و کسى هم کمکش نمى کند. ظلم از چهار سو احاطه اش نموده، کارش به يکى از دو احتمال مى انجامد:
يا اين است که در داورى اش، رأى و نظريه اش مطابق حق و واقع مى شود، که در اين صورت، جا دارد که سالم باشد، و احتمال آن هست، و يا اين است که راه را عوضى مى رود که در اين صورت، راه بهشت را عوضى مى رود و هلاکتش قطعى است.
و اگر آدمى در دنيا ذليل و ضعيف باشد، آسان تر است تا آن که در دنيا رئيس و آبرومند بوده، ولى در آخرت ذليل و ضعيف باشد. از سوى ديگر، کسى که دنيا را بر آخرت ترجيح دهد، هم در دنيا خاسر و زيانکار است، و هم در آخرت. چون دنيايش تمام مى شود، و به آخرت هم نمى رسد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۳۳
ملائکه از حکمت او به شگفت آمده، خداى رحمان نيز، منطق او را نيکو دانست. پس همين که شام شد، و در بستر خوابش آرميد، خدا «حکمت» را بر او نازل کرد، به طورى که از فرق سر تا قدمش را پُر کرد، و او خود در خواب بود که خدا پرده و جامعه اى از حکمت بر سراسر وجود او بپوشانيد.
لقمان از خواب بيدار شد، در حالى که قاضى ترين مردم زمانش بود، و در بين مردم مى آمد، و به حکمت سخن مى گفت، و حکمت خود را در بين مردم منتشر مى ساخت.
سپس امام صادق «عليه السلام» فرمود: بعد از آن که فرمان خلافت به او داده شد، و او نپذيرفت، خداى عزوجل ملائکه را فرمود تا داوود را به خلافت ندا دهند. داوود پذيرفت، بدون اين که شرطى را که لقمان کرده بود، به زبان آورد. پس خداى عزوجل، خلافت در زمين را به او داد، و چند مرتبه به آزمايش مبتلا شد، و در هر دفعه، پايش به طرف خطا لغزيد و خدا او را نگهدارى نموده و از آن انحرافش در گذشت.
لقمان بسيار به ديدن داوود مى رفت، و او را اندرز مى داد، و مواعظ و حکمت ها و علوم بسيار در اختيارش مى گذاشت، و داوود همواره به او مى گفت: خوشا به حالت اى لقمان، که حکمت به تو داده شد، و به بلاى خلافت هم گرفتار نگشتى، و به داوود خلافت داده شد و به حکم و فتنه گرفتار آمد.
رده:تفسیر المیزان