المیزان جلد۱۷ بخش۳۷
استفغار ملائکۀ حامل عرش، براى مؤمنان و پدران و همسران و فرزندان ايشان
«وَ يَستَغفِرُونَ لِلّذِينَ آمَنُوا» - يعنى: از خداى سبحان، مى خواهند تا هر کس را ايمان آورده، بيامرزد.
«رَبّنَا وَسِعتَ کُلّ شَئٍ رَحمَةً وَ عِلماً...» - اين جمله، حکايت متن استغفار ملائکه است. ملائکه قبل از درخواست خود، نخست خدا را به سعۀ رحمت و علم ستوده اند، و اگر در بين صفات خداوندى، «رحمت» را نام برده و آن را با علم جفت کردند، بدين جهت است که خدا با رحمت خود، بر هر محتاجى انعام مى کند، و با علم خود، احتياج هر محتاج و مستعد رحمت را تشخيص مى دهد.
«فَاغْفِرْ لِلَّذِينَ تَابُوا وَ اتَّبَعُوا سبِيلَک وَ قِهِمْ عَذَاب الجَْحِيمِ»:
حرف «فاء» که بر سرِ اين جمله آمده، مى فهماند که جمله، فرع و نتيجۀ ثنايى است که در جمله قبلى کرده، و خدا را به سعۀ علم و رحمت ستودند. و مراد از راهى که مؤمنان از آن پيروى کردند، همان دينى است که خدا براى آنان تشريع کرده، و آن دين اسلام است. و پيروى دين اسلام عبارت است از اين که: عمل خود را با آن تطبيق دهند. پس مراد از «توبه»، اين است که با ايمان آوردن، به طرف خدا برگردند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۶۹
و معناى جمله اين است که: خدايا! حال که رحمت و علم تو واسع است، پس کسانى را که با ايمان آوردن به يگانگى تو و با پيروى دين اسلام، به سوى تو برگشتند، بيامرز و از عذاب جحيم حفظشان فرما. و اين، همان غايت و غرض نهايى از مغفرت است.
«رَبَّنَا وَ أَدْخِلْهُمْ جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتى وَعَدتَّهُمْ ...»:
در اين آيه، مجددا نداى «رَبّنا» را تکرار کردند، تا عطوفت الهى را بيشتر برانگيزند. و مراد از وعدهاى که خداى تعالى داده، وعده هايى است که به زبان انبيايش و در کتب آسمانی اش، داده است.
«وَ مَن صَلَحَ مِن آبَائِهِم وَ أزوَاجِهِم وَ ذُرّيّاتِهِم» - اين جمله، عطف است بر محل ضميرى که در جملۀ «أدخِلهُم» است، و مراد از «صلاحيت»، صلاحيت براى داخل بهشت شدن است. و معناى جمله چنين است: پروردگارا! و هر کس از ايشان و پدران و همسران و فرزندان ايشان، که صلاحيت داخل شدن بهشت را دارند، داخل بهشت هاى عدن بفرما.
اين نکته از سياق آيات به خوبى معلوم است که استغفار ملائکه براى عموم مؤمنان است. و نيز، معلوم است که مؤمنان را دو قسمت کردند: يکى آن مؤمنانى که خودشان توبه کرده و راه خدا را پيروى کردند، که خدا هم، وعدۀ جنّات عدن به ايشان داده. و قسم دوم، آن مؤمنانى که خودشان چنين نبوده اند، وليکن صلاحيت داخل شدن در بهشت را دارند و ملائکه قسم اول را متبوع و قسم دوم را تابع آنان خواندند.
از اين تقسيم بر مى آيد: طايفۀ اول، اشخاصى هستند که در ايمان و عمل کامل اند. چون مقتضاى حقيقت معناى «الّذِينَ تَابُوا وَ اتّبَعُوا سَبِيلَکَ»، همين است. لذا اول اين طايفه را ذکر کردند و از پروردگار خود خواستند تا ايشان را بيامرزد و وعدۀ بهشت عدنى که به ايشان داده، در حقشان منجّز فرمايد.
و طايفۀ دوم، در مقام و منزلت، پايين تر از طايفه اول اند. کسانى هستند که ايمان و عمل صالح خود را به حدّ کمال نرسانده اند و ايمانى ناقص و ضعيف دارند و عملى زشت. ولى به طايفۀ اول منسوب اند. يا پدر و يا فرزند و يا همسر آن هايند. لذا سپس اين طايفه را ذکر کرده و از خداى تعالى درخواست کرده اند که اين طايفه را هم، به طايفه اول کاملين در ايمان در جنات عدن ملحق نموده، و از بدی ها، حفظشان فرمايد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۷۰
بنابر اين بيان، آيه شريفه مورد بحث، در معناى آيه: «وَ الّذِينَ آمَنُوا وَ اتّبَعَتهُم ذُرّيّتَهُم بِإيمَانٍ ألحَقنَا بِهِم ذُرّيّتَهُم وَ مَا ألَتنَاهُم مِن عَمَلِهِم مِن شَئ» خواهد بود. با اين تفاوت که آيه مورد بحث، دامنه شمولش، وسيع تر است. چون شامل پدران و همسران نيز مى شود. به خلاف آيه سوره «طور»، که تنها شامل «ذرّيات: مى شود، و از نظر ديگر نيز، وسيع تر است. چون در آيه سوره «طور»، ايمان ذرّيه قيد شده و در آيه مورد بحث، صلاحيت ذرّيه و آباء و ازواج، و صلاحيت، اعمّ از ايمان است.
«إنّکَ أنتَ العَزِيزُ الحَکِيم» - ملائکه، اين جمله را آوردند تا درخواست هاى خود را تعليل کنند. چيزى که هست، مقتضاى ظاهر کلام اين بود که بگويند: «إنّکَ أنتَ الغَفُورُ الرّحِيم». چون مغفرت و رحمت خدا را درخواست کرده بودند، ليکن به جاى آن گفتند: «عَزِيزُ الحَکِيم»، و اين، بدان جهت است که در آغاز مسألت خود، خدا را به رحمت و علم ستوده بودند، و لازمه سعۀ رحمت، يعنى عموم إعطا، اين است که هرچه بخواهد و به هر که بخواهد، عطا کند، و کسى جلوگيرش نباشد. و اين، همان «عزّت» است. چون عزّت هم، به همين معنا است که قدرت بر اعطا و منع داشته باشد.
و لازمۀ سعه علم او و شمول دامنه علمش به تمامى موجودات، اين است که: علم او به تمامى اقطار و نواحى فعل خودش نافذ باشد و در هيچ جهت، جهل نداشته باشد. و لازمۀ داشتن چنين علمى، اين است که هر عملى مى کند، متقن و از هر جهت درست باشد و اين، همان «حکمت» است.
پس اين که فرمود: «إنّکَ أنتَ العَزِيزُ الحَکِيم»، در معناى شفيع قرار دادن سعۀ رحمت و سعۀ علم خداى تعالى است، که در آغاز درخواست خود، به عنوان زمينه چينى براى بيان حاجت، يعنى آمرزش و بهشت ذکر کرده بودند.
«وَ قِهِمُ السيِّئَاتِ وَ مَن تَقِ السيِّئَاتِ يَوْمَئذٍ فَقَدْ رَحِمْتَهُ ...»:
از ظاهر سياق چنين بر مى آيد که ضمير در کلمۀ «قِهِم»، به مجموع «الّذِينَ تَابُوا» و «مَن صَلَحَ»، بر مى گردد.
و مراد از «سَيّئات» - به طورى که ديگران گفته اند - آثار گناهان است، که همان کيفر آن هاست. و اگر آثار گناهان را «سَيّئات» خوانده، بدين مناسبت است که کيفر بدى هم، بدى است. همچنان که خداى تعالى فرموده: «وَ جَزَاءُ سَيّئَةٍ سَيّئَةٌ مِثلُهَا».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۷۱
بعضى هم گفته اند: مراد از کلمه «سَيّئات»، خود گناهان و نافرمانی ها است، و در کلام چيزى که مضاف به کلمه «سَيّئات» بوده، حذف شده، و تقدير کلام «وَ قِهِم جَزَاءَ السّيّئات»، و يا «وَ قِهِم عَذَابَ السّيّئَات» بوده. يعنى: پروردگارا! ايشان را از جزاى گناهان و يا عذاب گناهان حفظ بفرما.
و ظاهرا اين آيه هم، از آياتى است که دلالت مى کند بر اين که پاداش روز قيامت، خودِ اعمال است، همچنان که کيفر اعمال زشت نيز، خودِ آن اعمال است، و امثال اين گونه آيات در کلام خداى تعالى، بسيار و مکرر آمده. مانند: «إنّمَا تُجزَونَ مَا کُنتُم تَعمَلُون».
و به هر حال، مراد از «سَيّئات» که ملائکه درخواست حفظ مؤمنان را از آن ها کرده اند، هراس ها و شدايدى است که در روز قيامت همه با آن مواجه اند. نه عذاب جهنم، تا جملۀ «وَ قِهِم عَذَابَ الجَحِیم» و جملۀ «وَ قِهِمُ السّيّئَات»، دو جمله تکرارى شود.
بعضى گفته اند: مراد از «سَيّئات»، خود آن گناهانى است که در دنيا واقع مى شود، و کلمه «يَومَئِذٍ» هم، اشاره به دنيا است، و معناى جمله اين است که: پروردگارا! مؤمنان را به توفيق خود، در دنيا از ارتکاب گناهان حفظ فرما.
ولى اين تفسير صحيح نيست. چون سياق مؤيد آن است که مراد از کلمۀ «يَومَئِذٍ: امروز»، روز قيامت باشد. همچنان که جملۀ «وَ قِهِم عَذَابَ الجَحِيم»، در آيه هفتم و جملۀ «وَ أدخِلهُم جَنّاتِ عَدنٍ» در آيه هشتم نيز، شاهد بر اين است که گفتگو در اين سياق، درباره روز قيامت است.
پس حق اين است که: مراد از کلمۀ «سَيّئات»، هول و هراس ها و شدايدى است که در روز قيامت، براى مردم ظهور مى کند.
و از اين آيات، که مشتمل بر دعاى ملائکه و درخواست ايشان براى مؤمنان است، دو نکته استفاده مى شود:
اول: رعايت ادبى است که ملائکه در دعاى خود کرده اند، و قبل از درخواست حاجت، خداى «عزيز» را، حمد و ثنا گفته اند. و علاوه بر اين، از اسماى حُسناى او، اسمايى را که مناسب با درخواستشان بوده، شفيع قرار داده اند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۷۲
دوم اين که: درخواست آمرزش را قبل از درخواست بهشت کرده اند، و اين معنا، يعنى ذکر آمرزش قبل از ذکر بهشت در کلام خداى تعالى، هر جا که با هم آمده اند، مکرر آمده. و همين هم با عقل موافق است. براى اين که به دست آمدن استعداد براى درک هر نعمتى، با زوال موانع تأمين مى شود. يعنى اول بايد موانع برطرف گردد، بعد نعمت به دست آيد.
بعضى از مفسران گفته اند: جملۀ «فَاغفِر لِلّذِينَ تَابُوا...» دلالت دارد بر اين که برداشتن و اسقاط عقاب بعد از توبه، تفضلى است از خداى تعالى. چون اگر واجب بود، ديگر احتياج نداشت ملائکه درخواست آن را بکنند، بلکه خود خداى تعالى، عقاب تائبين را اسقاط مى کرد.
ليکن اين استدلال صحيح نيست. براى اين که واجب بودن اسقاط عقاب تائبين يا صدور هر کار ديگر از خداى تعالى، منافاتى با صحت درخواست آن ندارد. به شهادت کلام خود ملائکه، که بعد از استغفار گفته اند: «رَبّنَا وَ أدخِلهُم جَنّاتِ عَدنٍ الّتِى وَعَدتَهُم». چون مى بينيم با اعترافشان به اين که خدا وعدۀ «جنّات عدن» داده و با اين که ملائکه مى دانند که خدا خُلف وعده نمى کند، با اين حال درخواست کرده اند که مؤمنان را داخل آن جنّات بفرمايد.
و از اين آيه صريح تر، آيه: «رَبّنَا وَ آتِنَا مَا وَعَدتَنَا عَلَى رُسُلِکَ وَ لَا تُخزِنَا يَومَ القِيَامَةِ إنّکَ لَا تُخلِفُ المِيعَاد» مى باشد، که حکايت دعاى خود مؤمنان است.
و قبول توبه از چيزهايى است که خداى تعالى، بر خود واجب کرده و آن را حق توبه کنندگان دانسته و فرموده: «إنّمَا التّوبَةُ عَلَى اللّهِ لِلّذِينَ يَعمَلُونَ السُّوءَ بِجَهَالَةٍ ثُمّ يَتُوبُونَ مِن قَرِيبٍ فَأولَئِکَ يَتُوبُ اللّه عَلَيهِم». بنابراين، طلب هر حقى که خدا بر خود واجب کرده، از قبيل درخواست مغفرت گناه توبه کننده (و درخواست طلب روزى، و يا استجابت دعا و امثال آن)، در حقيقت مراجعه به خداست، براى اين که وعده خود را انجاز کند، و نيز اظهار اشتياق براى رسيدن به رستگارى به سبب کرامت اوست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۷۳
و همچنين، صرف اين که مى دانيم فلان رفتار خدا با بندگانش تفضل است، دليل نمى شود بر اين که اين رفتار بر خدا واجب نيست. چون هر عطيّه از عطاياى خدا که فرض کنى، تفضّل او است. چه واجب الصدور باشد، و چه غير واجب. چون اگر صدور فعلى از افعال از خداى تعالى واجب باشد، چنان نيست که ديگرى در ايجاب آن دخالت کرده باشد و خدا را مقهور تأثير خود ساخته باشد. چون مؤثر در هر چيز، تنها و تنها، خود اوست و چيزى در او اثر نمى گذارد.
و معناى وجوب صدور آن فعل، اين است که: خداى عزيز، صدور آن را بر خود واجب کرده. و برگشت معناى وجوب، به اين است که خداى عزيز، قضا رانده که اين کار انجام شود و اين عطيه افاضه گردد و قضايش هم، حتمى است.
پس اگر آن کار را که فرض کرديم بر خود واجب کرده، انجام مى دهد، به مشيّتى از ناحيه خويش انجام مى دهد. او منزّه است از اين که ديگرى او را به کار مجبور و کارى را بر او الزام کند، بلکه اگر آن کار عطيه اى باشد، در عين اين که بر حسب فرض واجب بوده، تفضلى است که کرده. پس فعل او، تفضّلى است از او، هرچند که واجب الصدور باشد، و اما اگر واجب الصدور نباشد، تفضل بودنش واضح تر است.
«إِنَّ الَّذِينَ کَفَرُوا يُنَادَوْنَ لَمَقْت اللَّهِ أَکْبرُ مِن مَّقْتِکُمْ أَنفُسکُمْ إِذْ تُدْعَوْنَ إِلى الإيمَانِ فَتَکْفُرُونَ»:
کلمه «مقت»، به معناى شديدترين مرحله خشم است. خداى تعالى، بعد از آن که پاره اى از آثار ايمان مؤمنان را برشمرد، اينک به سراغ کفار برگشته، پاره اى از آثار سويى که از جهت کفر دارند، بر مى شمارد.
و ظاهر اين آيه و آيه بعدش، اين است که: ندايى که در اين آيه حکايت مى کند، ندايى است که کفار در آخرت و بعد از داخل شدن در آتش به آن نداء مى شوند. آن هنگامى که عذاب کفر خود را مى چشند و مى فهمند که کفرشان در دنيا، در حقيقت خشم گرفتن بر خودشان بوده است. آن روزى که از طرف انبيا دعوت مى شدند به سوى ايمان و آن دعوت را مسخره مى کردند، به دست خود، اين آتش را براى خود افروختند و خويشتن را به هلاکت دايمى دچار کردند.
در آن روز، از جانب خداى سبحان، اين ندا را مى شنوند: سوگند مى خورم که شدت خشم خدا براى شما خيلى بزرگتر و بيشتر از شدت خشمى است که خودتان بر خود گرفتيد. آن هنگام که دعوت مى شديد - اگر مضارع آورده به اعتبار حکايت حال گذشته، معناى گذشته را مى دهد - به سوى ايمان، يعنى انبيا شما را بدان دعوت مى کردند، و شما کفر مى ورزيديد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۷۴
اعتراف بى حاصل کفار دوزخى به يقين شان به معاد، براى نجات از عذاب
«قَالُوا رَبَّنَا أَمَتَّنَا اثْنَتَينِ وَ أَحْيَيْتَنَا اثْنَتَينِ فَاعْترَفْنَا بِذُنُوبِنَا فَهَلْ إِلى خُرُوجٍ مِّن سبِيلٍ»:
سياق آيه و ماقبل آن، إشعار دارد که کفار، اين سخن را بعد از شنيدن آن پاسخ مى گويند، در حالى که در آتش قرار دارند. به دليل اين که در آخرش مى گويند: «فَهَل إلى خُرُوجٍ مِن سَبِيل: آيا راهى هست که ما از آتش بيرون شويم»؟
کفار قبل از اين التماس، نخست اعتراف به گناه مى کنند و اين، خود نوعى سبب خواهى و توسل است، براى نجات از عذاب. اما «وَ لَاتَ حِينَ مَنَاص». وقتى اين تشبّثات را مى کنند که کار از کار گذشته. براى اين که تا چندى که در دنيا بودند، نسبت به مسأله معاد در شک بودند و ايمانى به بازگشت به سوى خدا نداشتند و به همين جهت، آن را انکار نموده و روز حساب را فراموش کردند. و همين فراموشى روز حساب، باعث افسار گسيختگى ايشان در گناهان شد، که بدون هيچ پروايى، به سوى گناهان شتافتند.
آرى، فراموشى روز جزا، کليد تمامى گناهان و گمراهی ها است. همچنان که خداى تعالى فرموده: «إنّ الّذِينَ يَضِلُّونَ عَن سَبِيلِ اللّه لَهُم عَذَابٌ شَدِيدٌ بِمَا نَسُوا يَومَ الحِسَاب».
آنگاه وقتى خداوند قبض روحشان کرد که به حساب، اماته اى بعد از اماته اى ديگر بود، و سپس زنده شان کرد، که احيايى بعد از احياى ديگر بود، آن وقت، شک و ترديدشان درباره بعث و برگشتن به سوى خدا، از بين رفت. چون بقاى بعد از مرگ و حيات بعد از حيات را عينا ديدند. با اين که در دنيا مردن را فنا و نابودى مى پنداشتند و مى گفتند: «إن هِىَ إلّا حَيَاتُنَا الدُّنيَا وَ مَا نَحنُ بِمَبعُوثِين».
و کوتاه سخن آن که: در آن روز با حاصل شدن يقين، شک و ترديدى برايشان نمی ماند. ولى گناهان و نافرمانی ها، باقى مانده است و به همين جهت است که براى خلاصى از عذاب، يک بار متوسل به اعتراف به يقين خود مى شوند که: «خدايا! ديگر شک و ترديد نداريم و يقين پيدا کرديم».
و قرآن، اين اعترافشان را چنين حکايت مى کند: «وَ لَو تَرَى إذ المُجرِمُونَ نَاکِسُوا رُؤُسَهُم عِندَ رَبّهِم رَبّنَا أبصَرنَا وَ سَمِعنَا فَارجِعنَا نَعمَل صَالِحاً إنّا مُوقِنُون». و بارى ديگر، متوسل مى شوند به اعتراف به گناهان خود، همچنان که آيه مورد بحث آن را حکايت مى کند، به اين که تا در دنيا بودند، خود را در اراده و
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۷۵
افعال آزاد و مستقل می دانستند، به طوری که مى توانستند بدون هيچ رادعى، هر چیزی را بخواهند و
هر کارى را بکنند، بدون اين که حساب و کتابى در نظر داشته باشند، و بدون اين که صواب و خطايى بفهمند.
از اين بيان روشن مى شود که به چه وجهى، جملۀ «فَاعتَرَفنَا بِذُنُوبِنَا» را، با حرف «فاء» بر جملۀ «أمَتَّنَا اثنَتَينِ وَ أحيَيتَنَا اثنَتَين» مترتب کرد و آن را، فرع اين قرار داد.
آرى اعتراف، در حقيقت، فرع و مترتب بر يقين يافتن به معاد است. چون وقتى اين يقين پيدا شود، يقين ديگرى به دنبالش پيدا مى شود، و آن، اين است که انحراف هايشان از راه خدا، ضلالت و گناه بود.
وجوه مختلف در معنای دو «إماته» و دو «إحياء» در سخن کفّار، در جهنم
و مراد از اين که گفتند: «أمَتّنَا اثنَتَينِ وَ أحيَيتَنَا اثنَتَين: دو بار ما را ميراندى و دو بار زنده کردى» - به طورى که بعضى گفته اند - ميراندن در آخرين روز زندگى دنيا و زنده کردن در برزخ است، و سپس ميراندن از برزخ، و زنده کردن در قيامت براى حساب است.
پس آيه شريفه که سخن از دو ميراندن و دو زنده کردن دارد، اشاره به ميراندن بعد از زندگى دنيا و ميراندن بعد از زندگى در برزخ، و احياى در برزخ، و احياى در قيامت مى کند. چون اگر زندگى در برزخ نبود، ديگر ميراندن دوّمى تصور صحيحى نداشت. چون هم ميراندن بايد بعد از زندگى باشد و هم احيا بايد بعد از مُردن، و هر يک از اين دو، بايد مسبوق به خلافش باشد و گرنه «إماته» و «إحياء» نمى شود.
در نتيجه، زندگى داراى سه مرحله مى شود: يکى زندگى در دنيا. دوم در برزخ. سوم در قيامت. و کفار در اين کلام خود، متعرض حيات دنيوى نشده اند، و گرنه مى بايستى گفته باشند: «وَ أحيَيتَنَا ثَلاثاً: و ما را سه زندگى دادى»؛ با اين که زندگى دنيا هم إحيا بود. براى اين که اين زندگى هم بعد از مرگ، يعنى بعد از دورانى واقع شده، که هنوز روح در بدن دميده نشده.
و علتش اين است که: مرادشان از «إحياء»، آن احيايى بوده که باعث پيدا شدن يقين به معاد گشته، و آن عبارت است از إحياى در برزخ، و إحياى در قيامت. و اما زندگى دنيا، هرچند که آن هم إحياء است، وليکن به خودى خود، باعث پيدا شدن يقين به معاد نيست. به شهادت اين که کفار تا چندى که در دنيا بودند، نسبت به معاد در شک و ترديد بودند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۷۶
با اين بيان، فساد آن اعتراضى که به اين بحث شده، روشن مى گردد که: اگر مراد از دو إحياء، إحياء در برزخ و إحياى در قيامت باشد، بايد مى گفتند: «أمَتّنَا اثنَتَينِ وَ أحيَيتَنَا ثَلاثاً». چون منظور شمردن مرگ ها و زندگی هايى است که بر آنان گذشته، و آن عبارت است از دو إماته و سه إحياء.
وجه فسادش، همان است که گفتيم: منظور تنها شمردن مطلق إماته ها و إحياهايى که بر آنان گذشته، نبوده، بلکه آن إماته و إحيايى منظور بوده که در حصول يقين براى آنان دخالت داشته، و إحياى در دنيا، چنين دخالتى نداشته.
بعضى از مفسران گفته اند: مراد از «إماتۀ اوّلى»، حالت نطفگى انسان است. آن وقتى که هنوز روح در آن دميده نشده. و مراد از «إحياء اوّلى»، حالت آدمى بعد از دميده شدن روح در کالبد است. و مراد از «إماتۀ دوّم»، إماتۀ در دنيا و قبض روح است. و مراد از «إحياى دوّم»، إحياء براى روز قيامت و حساب است. و آيه شريفه درست همان را مى گويد که آيه شريفه: «کَيفَ تَکفُرُونَ بِاللّهِ وَ کُنتُم أموَاتاً فَأحيَاکُم ثُمّ يُمِيتُکُم ثُمّ يُحيِيکُم»، در مقام بيان آن است.
گويندگان اين توجيه و تفسير، وقتى احساس کردند که کلمۀ إماته بر حالت نطفگى آدمى، يعنى حالت قبل از دميده شدن روح در آن، صدق نمى کند، چون إماته وقتى صادق است که قبلا حياتى باشد، لذا در مقام رفع و رجوع اين اشکال بر آمده اند و به نيرنگ هاى عجيب و غريب متوسل شده اند، که اگر از خوانندگان، کسى بخواهد به آن ها واقف شود، بايد به تفسير «کشّاف» و شرح هاى آن مراجعه کند.
علاوه بر اين، خواننده عزيز متوجه شد که نام بردن إماته ها و إحياهايى که بر آنان گذشته، همه و همه، براى اشاره به اسباب حصول يقين ايشان به مسأله معاد است و زندگى دنيا و مرگ قبل از آن زندگى، هيچ اثرى در پيدا شدن يقين به معاد ندارد.
بعضى ديگر گفته اند: حيات اوّلى، زندگى دنيا و دوّمى، زنده شدن در قبر است. و موت اوّلى، مرگ در دنيا و موت دوّمى، مُردن در قبر است. و آيه شريفه، اصلا متعرض زندگى در قيامت نيست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۷۷
اشکالى که بر اين تفسير و توجيه وارد است، اين است که گفتيم: زندگى دنيا اصلا مورد نظر نيست، و وجهى ندارد که نام آن را ببرند. به خلاف زندگى در قيامت، که در حصول يقين، کمال تأثير را دارد.
بعضى ديگر گفته اند: مراد از إحياء»، إحياى در بعث و إحياى قبل از بعث است، و إحياى بعث هم، دو قسم است: يکى إحياى در قبر و يکى هم در خود قيامت. چيزى که هست، آيه شريفه متعرض اين تقسيم نشده، ولى شامل هر دو قسم آن مى شود. در نتيجه، شامل سه قسم إحياء و دو إماته مى گردد.
اشکالى که بر اين تفسير وارد است، همان اشکالى است که بر دو وجه قبلى وارد بود، علاوه بر اشکالى که ديگران بر آن کرده اند و آن، اين است که: نام بردن إماتۀ دوّمى، يعنى إماتۀ در قبر، دليل بر اين است که تقسيم مورد نظر آيه بوده و مراد تعدّد شخصى است، نه نوعى.
بعضى ديگر گفته اند: مراد إحياى نفوس در عالَم «ذَر» و سپس إماته در آن عالَم، و آنگاه إحياى آن ها در دنيا، و سپس إماتۀ آن ها در دنيا و در آخر، إحياى آن ها در بعث است. اشکال اين توجيه هم، همان اشکال هاى سابق است.
بعضى ديگر گفته اند: منظور از تثنيه آوردن دو کلمه «إحياء» و «إماته»، به منظور تأکيد است، همچنان که در آيه «ثُمّ ارجِعِ البَصَرَ کَرّتَين»، منظور تأکيد است، و گرنه معناى آيه اين است که: خدايا، تو ما را ميراندى، ميراندنى بعد از ميراندن، و إحياء کردى، إحيايى بعد از إحياء.
مفسران بر اين توجيه اشکال کرده اند که: اين حرف وقتى صحيح است که خود کلمۀ «إماته» و «إحياء» را تثنيه آورده باشد و گفته باشد: «أمَتّنَا أمَاتَتَينِ وَ أحيَيتَنَا إحيَائَين»، و يا «کَرّتَين»، ولى اين طور نگفته، بلکه خود عدد را دو تا آورده و گفته: «أمَتّنَا اثنَتَين: دو بار ميراندى»، و با اين حال، ديگر جايى براى احتمال تأکيد نيست. نظير جملۀ «إلَهَينِ اثنَينِ: دو خدا».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۷۸
«فَهَل إلى خُرُوجٍ مِن سَبِيل» - اين جمله، دعا و درخواست است، به صورت استفهام و پرسش. و اگر دو کلمه «خُرُوج» را بدون الف و لام آورد، براى اشاره به اين معنا است که مى خواهيم ما از دوزخ خارج بشويم، به هر طريق و هر قسم خروج که باشد، راضى هستيم و اين، خود دلالت دارد بر نهايت درجۀ فشار و ناراحتى. اما هيچ راهى به سوى خروج ندارند. چون روز قيامت، روزى است که تمامى درها به روى کفار بسته مى شود، و تمامى سبب ها از کار مى افتد، و ديگر سببى نمى ماند، که اميد آن رود که اثر کند و ايشان را از عذاب خلاص سازد.
«ذَلِکُم بِأَنَّهُ إِذَا دُعِىَ اللَّهُ وَحْدَهُ کفَرْتُمْ وَ إِن يُشرَک بِهِ تُؤْمِنُوا ...»:
خطاب در «ذَلِکُم» به کفار است و موطن اين خطاب، روز قيامت است. و احتمال هم دارد که موطنش، همين دنيا باشد و منظور اين باشد که با اين خطاب، ايشان را از شرک ورزيدن نهى کند و باز بدارد.
و «ذَلِکُم»، اشاره به حالت شدت و سخت کفار است. و جمله «وَ إن يُشرَک بِه»، دلالت بر دوام و استمرار دارد. و سياق کلام، براى بيان دشمنى کفار با حق و با دين توحيد است. چون کفار چنين بوده و هستند که به هر چيزى و هر دعوتى که بويى از توحيد در آن باشد، کفر مى ورزند، و هر عقيده اى را که نشانه اى از شرک در آن باشد، مى پذيرند. در نتيجه، وضعشان چنين است که براى خدا هيچ حقى و حرمتى قايل نبوده، و جانب حق سبحان را به هيچ وجه رعايت نمى کنند. خداى سبحان هم، رحمت خود را بر آنان حرام کرده، در احکام خود هيچ رعايتى از جانب آنان نمى کند.
و با اين معنايى که براى آيه کرديم، جملۀ «فَالحُکمُ لِلهِ العَلِىّ الکَبِير»، به خوبى به اول آيه متصل مى شود. آن وقت نتيجه اين اتصال، اين مى شود که گويا خواسته است بفرمايد: وقتى شما يکباره از خدا بريديد و به هر چيزى که او اراده مى کند، شما کفر مى ورزيد، و به هر چيزى که او دوست نمى دارد، ايمان مى آوريد، جز اين نبايد توقع داشته باشيد که او هم از شما ببرد، و از هر حکمى درباره شما مى کند، هيچ گونه رعايتى نسبت به حال شما نکند.
و بنابراين، آيه شريفه مورد بحث، همان مطلبى را افاده مى کند که آيه شريفۀ «نَسُوا اللّهَ فَنَسِيَهُم»، آن را بيان مى کند. و جمله «فَالحُکمُ لِله العَلِىّ الکَبِير»، هرچند فى نفسه عموميت دارد، وليکن از نظر سياق خاص است، و مى خواهد کفار را تهديد کند و به همين منظور، براى تأکيد اين تهديد، آيه را با دو نام مقدس «عَلِىّ» و «کَبِير»، ختم مى فرمايد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۷۹
آيات ۱۳ - ۲۰ سوره مؤمن
هُوَ الَّذِى يُرِيکُمْ آيَاتِهِ وَ يُنزِّلُ لَکُم مِّنَ السمَاءِ رِزْقاً وَ مَا يَتَذَکرُ إِلّا مَن يُنِيب (۱۳)
فَادْعُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ وَ لَوْ کَرِهَ الْکَافِرُونَ(۱۴)
رَفِيعُ الدَّرَجَاتِ ذُو الْعَرْشِ يُلْقِى الرُّوحَ مِنْ أَمْرِهِ عَلى مَن يَشاءُ مِنْ عِبَادِهِ لِيُنذِرَ يَوْمَ التَّلاقِ(۱۵)
يَوْمَ هُم بَارِزُونَ لا يخْفَى عَلى اللَّهِ مِنهُمْ شىْءٌ لِّمَنِ الْمُلْک الْيَوْمَ للَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ(۱۶)
الْيَوْمَ تُجْزَى کُلُّ نَفْسِ بِمَا کسبَت لا ظُلْمَ الْيَوْمَ إِنَّ اللَّهَ سرِيعُ الحِْسابِ(۱۷)
وَ أَنذِرْهُمْ يَوْمَ الاَزِفَةِ إِذِ الْقُلُوب لَدَى الحَْنَاجِرِ کَاظِمِينَ مَا لِلظالِمِينَ مِنْ حَمِيمٍ وَ لا شفِيعٍ يُطاعُ(۱۸)
يَعْلَمُ خَائنَةَ الاَعْيُنِ وَ مَا تُخْفِى الصّدُورُ(۱۹)
وَ اللَّهُ يَقْضى بِالْحَقِّ وَ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِن دُونِهِ لا يَقْضونَ بِشىْءٍ إِنَّ اللَّهَ هُوَ السّمِيعُ الْبَصِيرُ(۲۰)
«ترجمه آیات»
او همان خدايى است که آيات خود را همواره به شما نشان مى دهد و براى شما از بالا رزقى مى فرستد، اما جز کسانى که به خدا رجوع پى در پى دارند، کسى متذکر نمى شود (۱۳).
پس خدا را بخوانيد، در حالى که دين را خالص براى او بدانيد، هرچند که کفار بدشان آيد (۱۴).
خدايى که داراى درجاتى بلند و صاحب عرش است، روح را که از فرمان خودش است، بر هر کس از بندگانش بخواهد نازل و القا مى کند، تا مردم را از روز ديدار بترساند (۱۵).
روزى که همه مردم از پرده برون مى افتند و از ايشان هيچ سرّى بر خدا پوشيده نمى ماند. در آن روز گفته مى شود: امروز مُلک از آنِ کيست؟ از آنِ خداى واحد قهّار (۱۶).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۸۰
امروز هر کسى به آنچه که کرده است، جزا داده مى شود. امروز ديگر ظلمى نيست، چون که خدا سريع الحساب است (۱۷).
اى پيامبر! ايشان را از روز آزفه بترسان، از آن وقتى که دل ها از شدت ترس، به گلوگاه مى رسد و دچار ترس و اندوه شديد مى گردد. روزى که براى ستمکاران، هيچ دوست و هيچ شفيعى که شفاعتش پذيرفته شود، نيست (۱۸).
او، نگاه زير چشمى چشم ها را مى داند و از آنچه در سينه ها نهفته است، خبر دارد (۱۹ ).
و خدا به حق داورى مى کند و خدايانى که به جاى خدا مى خوانند، هيچ گونه داورى ندارند، به درستى خدا شنوا و بينا است (۲۰).
«بیان آیات»
در اين آيات، بر مسأله توحيد احتجاج شده، و بعد از آن که مردم را به دو دسته تقسيم مى کند: يکى آن هايى که به سوى خدا رجوع مى کنند، و راه او را پيروى مى نمايند، و يکى هم آن هايى که آيات او را تکذيب نموده و در مقابل آن به باطل جدال مى کنند، آنگاه اين طايفه را انذار مى فرمايد.
اقامه دو حجت بر توحيد، با بيان اين که انزال رزق، فقط از ناحيه خداست
«هُوَ الَّذِى يُرِيکُمْ آيَاتِهِ ...»:
مراد از «آيات» در اين جا، علايم و حجت هايى است که بر وحدانيّت خداى تعالى، در ربوبيت و الوهيت دلالت مى کند. به دليل تفريعى که - به زودى مى آيد - بر آن مى نمايد و مى فرمايد: «فَادعُوا اللّهَ مُخلِصِينَ لَهُ الدّين: حال که چنين است، پس خدا را در حالى بخوانيد که دين را خالص براى او بدانيد».
و کلمۀ «آيات» چون مطلق است، هم شامل آيات تکوينى و ديدنى عالَم مى شود، که هر انسان صحيح الادراکى، آن را مى بيند و هم، شامل آيات و معجزاتى که به دست انبيا جارى مى شود و هم، براهينى که انبيا از طريق وحى اقامه مى کردند.
و اين جمله، مشتمل است بر يک برهان، به اين بيان که اگر در واقع معبودى بوده باشد که پرستش او بر انسان واجب باشد و نيز در پرستش او، کمال و سعادت آدمى تأمين شود، تماميت و کمال تدبير او اقتضا مى کند که انسان ها را به سوى خود هدايت کند و آن معبودى که آيات هستى بر ربوبيت و الوهيت او دلالت مى کند و انبياء و رسولان هم با دعوت خود و معجزاتشان آن آيات را تأييد مى کنند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۸۱
«خداى سبحان» است. و اما آلهۀ مشرکان، که مشرکان آن ها را به جاى خدا مى پرستند و مى خوانند، هيچ آيات و دليلى از ناحيه آن ها نيست که بر الوهيت آن ها دلالت کند.
پس همان «خداى سبحان»، معبودى است يگانه و بى شريک - و اميرالمؤمنين «عليه السلام» هم، در اين کلام خود که فرموده: «لَو کَانَ لِرَبّکَ شَرِيکٌ لَأتَتکَ رُسُلَهُ: اگر پروردگار تو شريکى مى داشت، رسولان آن شريک هم به سويت مى آمدند»، به اين برهان اشاره فرموده.
جمله «وَ يُنَزّلُ لَکُم مِنَ السّمَاءِ رِزقاً» هم، حجتى ديگر بر يگانگى خداى تعالى است، و اين حجت، از جهت رزق اقامه شده. مى فرمايد: رزق دادن به بندگان، يکى از شؤون ربوبيت و الوهيت است، و چون همه مى دانند که رزق از ناحيه خداست، نه از ناحيه شرکاى ايشان، پس تنها او، ربّ و إله است.
مفسران، «رزق» در آيه را، به باران و کلمۀ «سَمَاء» را به سمت بالا تفسير کرده اند. و بعيد نيست مراد از «رزق»، خود آن ارزاقى باشد که مردم با آن ارتزاق مى کنند. و مراد از نازل شدن آن از آسمان، اين باشد که: ارزاق از غيب به شهود مى آيند، همچنان که آيه شريفه: «وَ إن مِن شَئٍ إلّا عِندَنَا خَزَائِنُهُ وَ مَا نُنَزّلُهُ إلّا بِقَدَرٍ مَعلُوم»، آن را افاده مى کند.
«وَ مَا يَتَذَکّرُ إلّا مَن يُنِيبُ» - اين جمله، جمله اى است معترضه که در بين احتجاجات، اين معنا را مى رساند که: متذکر شدن به اين حجت ها، تنها شأن يکى از دو طايفه اى است که قبلا نام برده شدند. يعنى انابه کنندگان رجوع کننده به سوى خدا. و اما مجادلين کفرپيشه، از اين دو طايفه متذکر نمى شوند. براى اين که کفر و لجبازى، استعداد تذکر به حجيت و پيروى حق را به کلّى باطل مى کند.
«فَادْعُوا اللَّهَ مخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ وَ لَوْ کَرِهَ الْکَافِرُونَ»:
مناسب تر با سياق، اين است که خطاب عمومى و شامل مؤمنان و غيرمؤمنان، و متفرع بر حجت قبلى باشد، ولى شامل کفارى که در آخر آيه نامبرده شده اند، يعنى تکذيب کنندگان و مجادلين به باطل نمى شود.
گويا فرموده: وقتى آيات بر وحدانيت خداى تعالى دلالت کرد و معلوم شد که تنها رازق اوست، ناگزير بر همه مردم - البته غير آن کفارى که آيات را تکذيب کرده، و مجادله نمودند - لازم است که او را بخوانند، در حالى که «دين» را خالص براى او بدانند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۸۲
و اما کفارى که از دين توحيد بدشان مى آيد، آن ها مورد گفتار نيستند، چون اميدى به آن ها نيست و هيچ آيت و حجتى مفيد به حالشان واقع نگشته و قانعشان نمى کند. پس شما خدا را با اخلاص بپرستيد، و کفار را به حال خودشان واگذاريد، چون از اين دين کراهت دارند.
«رَفِيعُ الدَّرَجَاتِ ذُو الْعَرْشِ يُلْقِى الرُّوحَ مِنْ أَمْرِهِ عَلى مَن يَشاءُ مِنْ عِبَادِهِ ...»:
در اين آيه شريفه، سه صفت از صفات خداى تعالى را به عنوان سه خبر براى يک مبتدا ذکر فرموده، و آن مبتدا، ضمير در جملۀ «هُوَ الّذِى يُرِيکُم آيَاتِهِ» مى باشد، و سياق اين آيه و آيه بعدش، براى انذار است.
رده:تفسیر المیزان