المیزان جلد۱۷ بخش۴۵
«فَأَمَّا عَادٌ فَاستَکبرُوا فى الاَرْضِ بِغَيرِ الحَْقِّ ...»:
در اين آيه شريفه، حال هر يک از دو طايفه را جداگانه شرح مى دهد که در اثر کفر، چه وزر و وبالى گريبانشان را گرفت. و کلمۀ «بِغَيرِ الحَقّ»، قيدى توضيحى است. چون استکبار در زمين دو جور نيست. يکى به حق و يکى به غير حق. پس آوردن آن، جز براى توضيح نمى تواند باشد. و بقيه الفاظ آيه روشن است.
«فَأَرْسلْنَا عَلَيهِمْ رِيحاً صَرْصَراً فى أَيَّامٍ نَحِساتٍ ....»:
کلمه «صَرصَر»، هم به باد سخت و سمّى تفسير شده و هم به باد بسيار سرد، و هم به باد پُر سر و صدا، که قهرا مستلزم سخت وزيدن نيز هست. و کلمۀ «نَحِسَات» - به کسره حاء - صفت مشبهه از ماده «نَحس» است، که ضد «سعد» است. و «أيّام نَحِسَات»، يعنى ايام شوم.
بعضى هم گفته اند: «أيّامِ نَحِسَات»، به معناى روزهاى غبارى و خاک آلود است، به طورى که مردم يکديگر را نبينند. آيه شريفه «فَلَمّا رَأوهُ عَارِضاً مُستَقبِلَ أودِيَتِهِم قَالُوا هَذَا عَارِضٌ مُمطِرُنَا بَل هُوَ مَا استَعجَلتُم بِهِ رِيحٌ فِيهَا عَذَابٌ ألِيم».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۷۲
«وَ هُم لَا يُنصَرُون» - يعنى هيچ نجات دهنده اى نيست که نجاتشان دهد، و هيچ شفيعى نيست تا شفاعتشان کند. و بقيه الفاظ جمله روشن است.
«وَ أَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْنَاهُمْ فَاستَحَبُّوا الْعَمَى عَلى الهُْدَى ...»:
مراد از هدايت ثمود، نشان دادن راه سعادت و دلالتشان بر حق است، به اين که اعتقاد حق و عمل به آن اعتقاد را برايشان بيان کرد. و مراد از اين که فرمود: «کورى را بر هدايت استحباب کردند»، اين است که آن را بر اين مقدم داشتند و از بين اين دو، کورى را اختيار کردند. و بعيد نيست که کلمه «استحباب»، متضمن اين معانى باشد و به همين جهت، به وسيلۀ کلمه «عَلى»، مفعول دوم را گرفته و گرنه، اگر متضمن نبود، کلمه «استحباب»، معناى اختيار و ايثار را افاده نمى کرد.
و مراد از «عَمى»، گمراهى است، که به استعاره آن را کورى ناميده. و در اين که در مقابل «کورى»، هدايت را قرار داده، اشاره اى است که «هدايت»، خود براى انسان بينايى است، همچنان که ضلالت، کورى است.
و کلمه «هون»، مصدر و به معناى ذلت است، و اگر عذاب را با اين کلمه وصف کرد، با اين که بايد مى فرمود: «عَذَاب المهين: عذاب خوار کننده»، براى اين است که مبالغه در خوارى را افاده کند. ممکن هم هست کلمه «ذِى» در تقدير گرفته، بگوييم: تقدير آيه «فَأخَذَتهُم صَاعِقَةُ العَذَابِ ذِى الهُون: پس صاعقه عذاب داراى مذلّت، ايشان را بگرفت»، مى باشد.
و معناى آيه اين است که: اما قوم ثمود، پس ما ايشان را بر طريق حق دلالت کرديم و هدايت را با جدا کردنش از ضلالت به ايشان شناسانديم. پس ايشان ضلالت را - که در حقيقت کورى است - بر هدايت که خود بينايى براى انسان هاست، ترجيح دادند. پس صيحه عذاب داراى مذلّت ايشان را گرفت، و يا عذاب ايشان را گرفت - البته در صورتى که «صاعقه»، به معناى عذاب و اضافه آن بر کلمه «عذاب» بيانيه باشد - و اين عذاب به خاطر اعمال و کفرى است که مرتکب شدند.
«وَ نجَّيْنَا الَّذِينَ ءَامَنُوا وَ کانُوا يَتَّقُونَ»:
ضميمه نمودن «تقوا» به «ايمان» و تعبير از «تقوا» به عبارت «وَ کَانُوا يَتّقُون» که به خاطر کلمه «کَانُوا» استمرار را مى رساند، براى آن است که بفهماند اين دسته بين عمل صالح و ايمان جمع مى کردند. هم آن را داشتند و هم اين را، و اين جمع کردن، سبب نجاتشان از عذاب انقراض شد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۷۳
طبق آن وعده اى که خداى تعالى داد و فرموده بود: «وَ کَانَ حَقّاً عَلَينَا نَصرُ المُؤمِنِين». و از ظاهر امر چنين بر مى آيد که آيه شريفه مربوط به هر دو داستان و متمم هر دو باشد، هرچند که از ظاهر کلام مفسران بر مى آيد که تنها مربوط به داستان دوم دانسته اند.
مراد از حشر دشمنان خدا به سوى آتش
«وَ يَوْمَ يُحْشرُ أَعْدَاءُ اللَّهِ إِلى النَّارِ فَهُمْ يُوزَعُونَ»:
کلمه «يُحشَرُ»، مضارع مجهول از «حشر» است و - به طورى که راغب گفته - به معناى آن است که جمعيتى را از خانه و يا قرارگاهشان به زور بيرون کنند، براى رفتن به جنگ و يا امثال آن. و کلمه «يُوزَعُون» نيز، مضارع مجهول است، از ماده «وزع»، و اين کلمه به معناى آن است که جلو جمعيت را بگيرى تا آخرش به آن ملحق شود، و همه يک جا جمع شوند.
بعضى از مفسران گفته اند: مراد از حشر دشمنان خدا به سوى آتش، اين است که ايشان را از قبرها به سوى محشر بيرون کنند، تا در آن جا بازخواست شوند و به حسابشان رسيدگى شود. و اگر آتش را هدف اين حشر قرار داده، براى اين است که عاقبت بازخواست و حسابشان آتش است. (و خلاصه از اعمالى که کرده اند معلوم است که چه سرانجامى دارند). و دليل بر معناى مزبور اين است که دنبالش مسأله شهادت دادن اعضاى بدن ايشان را آورده، و گواهى خواستن از اعضاى بدن کفار، قبل از دستور به داخل شدن در آتش است.
بعضى ديگر گفته اند: مراد از حشر آن ها به سوى آتش، خود آتش است و ممکن است مسأله شاهد گرفتن اعضا، دو جا صورت بگيرد. يکى در موقف حساب و يکى هم در پرتگاه جهنم. ولى اين تفسير، همان طور که مى بينيد، بى اشکال نيست.
و مراد از «أعدُاءِ اللّه: دشمنان خدا» - به طورى که گفته شده - مشرکان هستند که رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» را تکذيب کردند، نه مطلق کفار. به دليل اين که دنبالش مى فرمايد: «وَ حَقّ عَلَيهِمُ القَولُ فِى أمَمٍ قَد خَلَت مِن قَبلِهِم»، و ما مى دانيم که تمامى کفار معاصر رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» هلاک نشدند، بلکه تنها از مشرکان و آن هم تکذيب کنندگان بودند که هلاک شدند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۷۴
«حَتى إِذَا مَا جَاءُوهَا شَهِدَ عَلَيهِمْ سَمْعُهُمْ وَ أَبْصَارُهُمْ وَ جُلُودُهُم بِمَا کانُوا يَعْمَلُونَ»:
کلمه «ما» در جمله «إذَا مَا جَاؤُهَا» زايده است، که تنها خاصيت تأکيد را دارد، و ضمير «ها» در آن جمله، به آتش بر مى گردد.
توضيح راجع به شهادت اعضا و پوست بدن آدمى عليه او، در قيامت
و شهادت دادن اعضاى بدن، و يا قواى بدن آدمى در روز قيامت به اين است که: آنچه از اعمال زشت که از صاحبش ديده، بشمارد و از آن خبر دهد. چون اگر تحمل شهادت، يعنى ديدن اعمال صاحبش در حين عمل و تشخيص اين که اين عمل گناه است، نباشد، شهادت در قيامت معنا ندارد.
پس معلوم مى شود: در دنيا اعضاى بدن آدمى، نوعى درک و علم و بينايى دارند. و اگر تحمل شهادت در هنگام عمل نداشته باشند و تنها خدا در روز قيامت، چنين شعورى و نطقى به اعضا بدهد و در آن روز، عالم شود به اين که صاحبش چه کارهاى زشتى کرده، و يا در آن روز، خداى تعالى، زبانى و صوتى براى اعضا قرار دهد، تا بتواند شهادت دهد، هرچند شعور نداشته باشد، چنين چيزى (هرچند در جاى خود ممکن است)، اما اطلاق شهادت بر آن صحيح نيست، و در قيامت، با اين چنين شهادتى، حجت بر بنده خدا تمام نمى شود.
پس همان طور که گفتيم، از کلمه «شهادت» فهميده مى شود: اعضاى بدن آدمى، نوعى درک و شعور و زبان دارند.
و اين که بعضى از مفسران گفته اند: «خداى تعالى در روز قيامت، براى اعضاى بدن انسان ها علم و قدرت بر حرف زدن خلق مى کند، و در نتيجه، خبر مى دهند که صاحبشان چه گناهانى کرده و شهادت در آيه به اين معنا است»؛ و نيز اين که بعضى ديگر گفته اند: «خداى تعالى، در کنار اعضاى بدن، صدايى خلق مى کند که معناى آن آواز، شهادت به رفتار صاحب عضو است»، و نيز اين که بعضى ديگر گفته اند: «اصلا کلمه «شهادت» در اين آيه، به معناى دلالت حال است. يعنى حال و روز هر کس شهادت مى دهد که او، فلان گناه را کرده»؛ درست نيست. (زيرا اين معانى را شهادت نمى گويند).
و از ظاهر آيه بر مى آيد که شهادت گوش و چشم، عبارت است از: گواهى دادن به آن مشهوداتى که در دنيا تحمل کرده بودند، هرچند که معصيت خود آن اعضا نباشد. و خلاصه نمى خواهد بفرمايد هر عضوى به گناهانى شهادت مى دهد که صاحبش به وسيله خود آن عضو مرتکب شده، بلکه هر عضوى به گناهان ساير اعضا نيز شهادت مى دهد. مثلا گوش شهادت مى دهد که من آيات خدا را که تلاوت مى شد، شنيدم، ولى صاحب من، از آن اعراض کرد. و يا من از زبان صاحبم شنيدم که کفر مى گفت.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۷۵
و نيز چشم شهادت مى دهد که: من آيات دالّه بر وحدانيت خداى تعالى را ديدم، اما صاحبم آن ها را نديده گرفت. و يا من از صاحبم ديدم که به غيبت گوش مى داد، و يا به ساير چيزهايى که شنيدنش حرام است، گوش مى داد.
بنابراين، آيه مورد بحث، همان را مى فرمايد که آيه شريفه: «إنّ السّمعَ وَ البَصَرَ وَ الفُؤادَ کُلُّ أولئِکَ کَانَ عَنهُ مَسئُولاً»، در مقام بيانش است.
و بر اين اساس، شهادت گوش ها و چشم ها با شهادت پوست ها مختلف مى شود. چون گوش و چشم مى توانند عليه ساير اعضا نيز شهادت دهند، هرچند که خود آن ها، مباشرتى در آن گناه نداشته باشند. ولى پوست به خاطر نداشتن شنوايى و بينايى، تنها مى تواند به گناهى شهادت دهد که خودش آلت و ابزار انجام آن بوده باشد، و به همين جهت است که در آيه بعدى، اشخاص، تنها به پوست ها اعتراض مى کنند که تو چرا عليه من شهادت دادى؟ يعنى تو که چشم و گوش نيستى، که گناهان ساير اعضا را هم ببينى و بشنوى.
و مراد از «جُلُود: پوست ها»، از آن جايى که در آيه شريفه قيدى برايش ذکر نشده، مطلق پوست بدن است، که مى تواند به خيلى از گناهان شهادت دهد. گناهانى که جز با داشتن پوست بدن انجام نمى شود، مانند: زنا و امثال آن. البته ممکن هم هست در اين صورت، شهادت جلود را عموميت داده، بگوييم: همين يک شهادت، شامل شهادت دست ها و پاها که در آيه «اليَومَ نَختِمُ عَلى أفوَاهِهِم وَ تُکَلّمُنَا أيدِيهِم وَ تَشهَدُ أرجُلُهُم بِمَا کَانُوا يَکسِبُون» نيز مى شود، هرچند که اين احتمال بعيد است.
بعضى از مفسران گفته اند: هرچند که قيدى براى جلود نياورده و نفرموده پوست کداميک از اعضا، ولى مطلق پوست هم مراد نيست، بلکه تنها پوست آلت تناسلى منظور بوده، که به خاطر رعايت ادب، نام آن را نبرده.
«وَ قَالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدتُمْ عَلَيْنَا»:
اين جمله، عتاب و اعتراضى است از گنهکاران به پوست بدنشان، که چرا عليه ما شهادت داديد. بعضى از مفسران گفته اند: اعتراض نيست، بلکه استفهام تعجبى است،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۷۶
و مى خواهند براى رفع تعجب خود از اين که پوست بدن هم زبان دارد، سبب آن را بپرسند. و اگر اين سؤال را تنها از پوست بدن خود مى کنند، نه از گوش و چشم خود، با اين که آن دو نيز عليه ايشان شهادت داده اند، براى اين است که شهادت دادن چشم و گوش، خيلى تعجب آور نيست، چون عينا نظير شهادت دادن گواهان عليه ديگران است. چشم و گوش هم، عليه ساير اعضاء شهادت مى دهند. اين عجب است که پوست بدن، عليه خودش شهادت دهد، و آن گناهى را که به وسيله خودش ارتکاب شده، برملا بسازد.
بعضى از مفسران گفته اند: بدين جهت تنها نام «جلود» را آورده که گنهکاران را بيشتر رسوا کند، مخصوصا اگر مراد از «جلود»، پوست آلت تناسلى باشد. مفسران ديگر، وجوه ديگرى را نيز ذکر کرده اند.
«قَالُوا أَنطقَنَا اللَّهُ الَّذِى أَنطقَ کُلَّ شىْءٍ ...»:
برگرداندن ضمير «عقلاء» به اعضاء و جوارح، براى اين است که مقام، مقامى است که اعضاء و جوارح، جزء عقلاء حساب شده اند. چون نسبت شهادت و نطق به آن ها داده، و اين دو، از شؤون عقلاء است، و بدين جهت فرموده: «قَالُوا: گفتند»، و گرنه بايد مى فرمود: «قَالَت».
حال ببينيم معناى «نطق» چيست؟ آنچه از معناى اين کلمه قدر متيقن است، اين است که: هر جا به طور حقيقت استعمال شود، نه به طور مجاز، معنايش اظهار ما فى الضمير است از راه زبان و سخن گفتن. و چنين معنايى، محتاج به اين است که ناطق علمى داشته باشد و بخواهند آن را براى غير خود فاش سازد.
راغب مى گويد: کلمه «نطق»، هيچ وقت در غير انسان استعمال نمى شود، مگر به طور تبعى و به نوعى از تشبيه. و از ظاهر سياق آيات و الفاظ «قول»، «تکلّم»، «شهادت»، «نطق» که در آن ها آمده، اين است که مراد از اين الفاظ، نطق به معناى حقيقى کلمه است، نه به معناى مجازى.
پس شهادت اعضاى يک مجرم، در حقيقت، نطق و تکلم واقعى است که از علمى ناشى شده، که قبلا آن را تحمل کرده است. به دليل اين که خود اعضاء مى گويند: «أنطَقَنَا اللّهُ: خدا ما را به زبان آورد». و از سوى ديگر، جمله «أنطَقَنَا اللّهُ»، جوابى است که اعضاء به مجرمان مى دهند، که پرسيده بودند: «لِمَ شَهِدتمُ عَلَينَا: چرا عليه ما شهادت داديد»؟ و در اين جواب مى خواهند آن سببى را که باعث شد به زبان بيايند، نشان دهند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۷۷
و بگويند: ما در دنيا داراى علم بوديم، علمى پنهان و ذخيره شده در باطن ما. اين باعث شده که خدا ما را به زبان آورد. اگر ما علمى نمى داشتيم، جهت و فايده اى نداشت که به زبان بياييم. وقتى بدين جهت به زبان درآورد، ما چاره اى نداشتيم جز اين که آنچه می دانيم، بگوييم.
خواهيد گفت: چنين شهادتى حجت را تمام نمى کند، و به همين جهت نافذ هم نيست. براى اين که شهادتى است اجبارى.
در پاسخ مى گوييم: شهادت اجبارى، وقتى نافذ نيست و حجت نمى شود که بر خلاف باشد. يعنى طرف را مجبور کنند دروغ بگويد، و يا جرمى را پرده پوشى و انکار کند. و اما اگر مجبور کنند که آنچه در ضمير دارد بگويد، هيچ ضررى به نفوذ و حجيتش نمى زند.
«الّذِى أنطَقَ کُلّ شَئ» - در اين جمله، اعضاى مجرمان، خدا را مى ستايند به اين که اوست که تمامى موجودات را به زبان مى آورد. و نيز اشاره مى کند به اين که: مسأله نطق، اختصاص به اعضاى بدن ندارد، تا تنها از آن ها بپرسند که چرا شهادت داديد، بلکه عمومى است، و شامل تمام موجودات مى شود، و علت آن هم، خداى سبحان است.
«وَ هُوَ خَلَقَکُم أوّلَ مَرّةٍ وَ إلَيهِ تُرجَعُون» - اين جمله، تتمه کلام سابق و از کلام خداى تعالى است، نه از اعضاى بدن. در اين جمله، احتجاج مى کند بر اين که خداى تعالى، عالِم به اعمال مردم است، و چگونه نباشد و حال آن که او، اعضاى بدن شما را به زبان مى آورد تا آنچه مى دانند، بگويند.
مى فرمايد: وجود شما از خداى تعالى آغاز مى شود و به سوى او انجام مى پذيرد. آن روزى که از کتم عدم سر در مى آورديد - و خدا براى اولين بار خلقتان کرد - هستى را او به شما داد، و صفات و اعمالتان را او به شما تمليک کرد، ولى شما آن ها را به خودتان نسبت مى داديد، ولى وقتى به سوى او برگرديد، همۀ آن هايى که به شما داده بود و بر حسب ظاهر ملک شما کرده بود، باز به خود او بر مى گردد. در نتيجه، ديگر ملکى باقى نمى ماند، مگر آن که از خداى سبحان است.
پس خداى سبحان، مالک همه چيزهايى است که نزد شما است. هم در اول و هم در آخر. آنچه در اول هستى تان، نزد شما بود، او به شما داده و تمليک کرده بود، و او داناتر از هر کس ديگرى است، که چه چيزهايى به شما داده، و در شما به وديعت سپرده. آنچه را هم که در هنگام بازگشت به سوى او نزدتان هست، آن را هم او از شما مى گيرد، و مالکش مى شود. با اين حال ديگر چگونه ممکن است از آن بی خبر باشد؟ پس همين انکشاف اعمال شما براى او، در هنگامى که به سويش بر مى گرديد، خود به زبان آوردن شما، و شهادت دادن شما عليه خودتان است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۷۸
با اين بيان، روشن مى شود که چرا جمله «وَ هُوَ الّذِى خَلَقَکُم» را مقيد کرد به جمله «أوّلَ مَرّة»، و معلوم مى شود که مراد از اين قيد، اولين لحظه اى است که انسان ها، هستى مى پذيرند.
اقوال مفسران در تفسير آیه: «قَالُوا أنطَقَنَا اللهُ الّذِى...»
مفسران در تفسير جملۀ «أنطَقَنَا اللّهُ» و اين که معناى به زبان آوردن پوست بدن چيست، همان اقوالى را که در تفسير «شَهِدَ عَلَيهِم» داشتند، دارند. بعضى گفته اند: خداوند در آن روز، علم و قدرت بر نطق براى آن ها خلق مى کند، در نتيجه به زبان در مى آيند.
بعضى ديگر گفته اند: در کنار هر عضوى، صدايى خلق مى کند، شبيه به صداى نطق گويندگان. و مراد از نطق اعضاء آن صداست. بعضى ديگر گفته اند: مراد از نطق، دلالت ظاهر حال است بر اين که مثلا فلان گناه را کرده.
و همچنين، در تفسير اين که فرمود: «أنطَقَ کُلّ شَئ»، وجوهى ذکر کرده اند.
بعضى گفته اند: اين عموميت تخصيص خورده به موجودات زنده و داراى نطق. چون تمامى موجودات و حتى تمامى موجودات زنده، نطق به معناى حقيقى کلمه ندارند. و نظير اين تخصيص در کلام خداى تعالى، شايع است. مثل اين که درباره بادى که به قوم عاد فرستاد، فرموده: «تُدَمّرُ کُلّ شَئ: و همه چيز را نابود کرد». با اين که منظور، همۀ انسان ها است، نه همه چيزها.
بعضى ديگر گفته اند: مراد از «نطق» در جملۀ «أنطَقَنَا اللّهُ»، همان معناى حقيقى کلمه است، ولى در جملۀ «أنطَقَ کُلّ شَئ»، به معناى دلالت است. و در نتيجه، اطلاق جمله باقى مى ماند و تخصيصى در کار نمى آيد.
اشکالى که متوجه اين دو تفسير است، اين است که: تخصيص زدن به آيه، و يا حمل آن بر معناى مجازى (دلالت)، وقتى درست است که ما اين معنا را مسلّم بدانيم که غير انسان و حيوان و فرشته و جنّ که حيات و نطق دارند، بقيه موجودات فاقد علم و نطق اند.
ليکن صرف اين که ما موجودات را اين طور مى بينيم، دليل نمى شود بر اين که غير از آن چهار طبقه، ديگر هيچ موجودى اراده و شعور ندارد. نه در ظاهر، و نه در پس پرده، و نه در باطن ذاتشان. چون ما دسترسى به باطن ذات موجودات نداريم، تا ببينيم آن جا چه خبر است؟ علم و شعورى هست يا نه؟
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۷۹
ماييم و آيات قرآنى، که آن هم و مخصوصا آياتى از آن که متعرض شؤون روز قيامت است، ظهور در اين دارد که علم عموميت دارد، و تمامى موجودات از آن سهمى را دارا هستند.
بحث اجمالى قرآنی
در بحث هاى گذشته، مکرر گفتيم که از کلام خداى تعالى، چنين ظاهر مى شود که تمامى موجودات داراى علم هستند. از آن جمله، در تفسير آيه «وَ إن مِن شَئٍ إلّا يُسَبّحُ بِحَمدِهِ وَلَکِن لَا تَفقَهُونَ تَسبِيحَهُم» بود، که گفتيم: جمله «وَلَکِن لَا تَفقَهُون: تسبيح آن ها را نمى فهميد»، بهترين دليل است بر اين که منظور از تسبيح موجودات، تسبيح ناشى از علم و به زبان قال است. چون اگر مراد زبان حال موجودات و دلالت آن ها بر وجود صانع بود، ديگر معنا نداشت بفرمايد: شما تسبيح آن ها را نمى فهميد.
و از اين قبيل است آيه شريفه: «فَقَالَ لَهَا وَ لِلأرضِ ائتِيَا طَوعاً أو کَرهاً قَالَتَا أتَينَا طَائِعِين»، که بيان ما در تفسيرش گذشت.
باز از اين قبيل است اين آيه: «وَ مَن أضَلّ مِمّن يَدعُوا مِن دُونِ اللّهِ مَن لَا يَستَجِيبُ لَهُ إلَى يَومِ القِيَامَةِ وُ هُم عَن دُعَائِهِم غَافِلُونَ * وَ إذَا حُشِرَ النّاسُ کَانُوا لَهُم أعدَاء وَ کَانُوا بِعِبَادَتِهِم کَافِرِين». و به طور قطع، سنگ و چوب جزو اين معبودها هستند، حال يا به تنهايى منظورند، و يا با ساير معبودها.
و نيز مى فرمايد: «يَومَئِذٍ تُحَدّثُ أخبَارَهَا * بِأنّ رَبّکَ أوحَى لَهَا».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۸۰
و نيز از اين قبيل است آياتى که دلالت مى کند بر شهادت دادن اعضاى بدن انسان ها و به زبان آمدن و سخن گفتنشان با خدا، و پاسخ دادن به سؤالات او. مخصوصا ذيل آيات مورد بحث که در همين نزديکى گذشت، که اعضا مى گويند: «أنطَقَنَا اللّهُ الّذِى أنطَقَ کُلّ شَئ...».
در اين جا، ممکن است کسى بگويد: اگر غير از انسان و حيوان، ساير موجودات از نباتات و جمادات هم شعور و اراده داشته باشند، بايد آثار اين شعور از آن ها نيز بروز کند، و همان آثارى که انسان ها و حيوانات از خود نشان مى دهند، آن ها نيز نشان دهند. اين ها داراى علم اند، و فعل و انفعال هاى شعورى دارند، آن ها نيز بايد داشته باشند، و حال آن که می دانيم ندارند؟
در پاسخ مى گوييم: هيچ دليلى نداريم بر اين که علم داراى يک سنخ است، تا وقتى مى گوييم: نباتات و جمادات هم شعور دارند، آثار شعور واقع در انسان و حيوان نيز از آن ها بروز کند. ممکن است شعور هم براى خود مراتبى داشته باشد و به خاطر اختلاف مراتب، آثارش نيز مختلف گردد.
علاوه بر اين که آثار و اعمال عجيب و متقنى که از نباتات و ساير انواع موجودات طبيعى در عالَم مشهود است، هيچ دست کمى از اتقان و نظم و ترتيبى که در آثار موجودات زنده، مانند انسان و حيوان مى باشد، ندارد.
بحث اجمالى فلسفى
در فلسفه، در مباحث علم، اين معنا محقق شده که: اولا علم عبارت است از حضور چيزى براى چيز ديگر. و ثانيا، علم با وجود مجرد مساوى است. چون مجرّد چيزى است که آنچه از کمال که براى او فعليت يافته، نزدش حاضر باشد، و ديگر چيزى براى او بالقوه و فعليت نيافته نباشد. و عين اين تعريف، در مورد علم نيز صادق است. پس هر وجود مجردى که ممکن باشد وجود پيدا کند، براى ساير مجردات حاضر است، و نيز ساير مجردات هم براى او حاضرند. و خلاصه آنچه که براى يک مجرّد ممکن به امکان عام باشد، براى مجرّد مفروض ما بالضروره هست.
پس هر عالمى مجرد است، و همچنين هر معلوم نيز مجرد است، و اين دو قضيه، به عکس نقيض منعکس مى شود، به اين که ماده و آنچه که از ماده ترکيب يافته، نه مى تواند عالم باشد، نه معلوم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۸۱
پس علم مساوى و مساوق است با وجود مجرد. در نتيجه، وجودهاى مادى نه علمى بدان ها متعلق مى شود، و نه آن ها به چيزى علم پيدا مى کنند. ليکن بر همين حال، يعنى بر اين که مادی اند و متغير و متحرک اند و بر هيچ حالى استقرار ندارند، ثبوت دارند، و دائما بر اين حال هستند، و اين حال در آن ها، دستخوش دگرگونى و تحول نگشته، هرگز از آن انقلاب پيدا نمى کنند.
و بنابراين، پس موجودات مادى از همين جهت که ثابت در وضع خود هستند، تجرد و علم دارند، و علم در آن ها نيز، مساوى است، همچنان که در مجردات محض و عقليات مثالى جارى است - دقت بفرماييد.
«وَ مَا کُنتُمْ تَستَترُونَ أَن يَشهَدَ عَلَيْکُمْ سَمْعُکُمْ وَ لا أَبْصَارُکُمْ وَ لا جُلُودُکُمْ ...»:
هيچ شکى نيست در اين که خداى سبحان خالق هر چيزى است و به جز اوف هيچ چيزى پديد آورنده نيست. و معلوم است که بين او و پديده هايى که پديد آورده، چيزى حائل نمى شود، و او را از خلقش بی خبر و غافل نمى سازد. پس در نتيجه، او با يک يک موجودات در هر حال و در هرجا هست، همچنان که خودش فرموده: «إنّ اللّهَ عَلى کُلّ شَئٍ شَهِيد»، و نيز فرموده: «وَ کَانَ اللّهُ عَلى کُلّ شَئٍ رَقِيباً».
پس انسان هم که يکى از موجودات است، هرجا و به هر حال که باشد، خدا با اوست، و هر عملى که انجام دهد، خدا با عملش هم هست، و هر عضوى از اعضاى خود را که به کار بزند، و هر سبب و ابزارى هم که به کار ببندد، و هر طريقه اى را هم که اتخاذ بکند، خداى عزّوجلّ، با آن عضو و آن سبب و آن طريقه نيز هست. و بدين جهت است که مى فرمايد: «وَ هُوَ مَعَکُم أينَمَا کُنتُم». و نيز فرموده: «أفَمَن هُوَ قَائِمٌ عَلى کُلّ نَفسٍ بِمَا کَسَبَت»، و نيز فرموده: «إنّ رَبّکَ لَبِالمِرصَاد».
از اين جا، نتيجه می گيريم که: انسان - که همواره اعمالى انجام مى دهد - در بين کمينگاه هاى بسيارى قرار دارد، و پروردگارش، از هر سو او را مى بيند و مراقب و ناظر او است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۸۲
پس کسى که مرتکب گناه مى شود، در همان حالى که سرگرم کار زشت خويش است، و از خداى خود غافل، و نسبت به مقام پروردگارش در جهلى عظيم فرو رفته و دارد به ساحت قدس او بى اعتنايى مى کند، در همان حال، پروردگارش او را مى بيند. گناهش را، و غفلتش را، و بى اعتنايی اش به مقام ربوبيتش را ناظر و مراقب است.
و اين حقيقت، همان مطلبى است که جمله «وَ مَا کُنتُم تَستَتِرُونَ...»، البته به کمک سياق، آن را افاده مى کند.
پس جملۀ «وَ مَا کُنتُم تَستَتِرُونَ»، استتار و پوشيدگى بندگان را که در دنيا در حال معصيت اند، نفى مى کند و مى فرمايد: در آن حال به هيچ وجه نمى توانيد خود را از نظر خدا بپوشانيد. و جملۀ «أن يَشهَدَ...»، منصوب به حذف حرف جر است، و تقديرش «مِن أن يَشهَدَ...» است.
توبيخ مجرمان در قيامت، از جانب خداوند
«وَلَکِن ظَنَنتُم أنّ اللّهَ لَا يَعلَم» - اين جمله، استدراک در معناى اعراض است، و از چيزى که حذف شده و در صدر آيه بر آن دلالت مى کرده، اعراض مى کند. و تقدير کلام «وَ لَم تَظُنّوا أنّهَا لَا تَعلَمُ أعمَالَکُم وَلکِن ظَنَنتُم أنّ اللّهَ لا يَعلَم: شما گمان نکرده بوديد که اعضاى بدنتان از اعمال شما خبر ندارند، بلکه گمان مى کرديد حتى خدا هم از اعمالتان خبر ندارد». و اين بيان، توبيخ مشرکان و يا عموم گنهکاران مجرم است، که در روز قيامت، از ناحيه خدا به آنان گفته مى شود.
و حاصل معنا اين است که: شما در دنيا در هنگام معاصى پروا نداشتيد از اين که اعضاى بدنتان که آن ها را در معصيت به کار می زديد، عليه شما شهادت دهند، و اين پروا نداشتن شما براى اين نبود که شما مى پنداشتيد اعضاى بدنتان درک و شعور ندارند، و اعمال شما را نمى بينند، بلکه براى اين بود که مى پنداشتيد خدا از بسيارى از کارهاى شما بى خبر است. و خلاصه در هنگام معصيت، به اعضاى بدن خود بى اعتنايى نمى کرديد، بلکه به شهادت ما بى اعتنايى مى نموديد.
پس می توان گفت که: آمدن کلمه «لکن» به معناى کلمه «بَل» در اين آيه شريفه، نظير استعمال آن در آيه «وَ مَا رَمَيتَ إذ رَمَيتَ وَلکِنّ اللّهَ رَمَى»، و نيز در آيه «وَ مَا ظَلَمُونَا وَلکِن کَانُوا أنفُسَهُم يَظلِمُون» است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۸۳
«کَثِيراً مِمّا تَعمَلُونَ» - يعنى: گمان کرديد که خداى تعالى، بيشتر کارهاى شما را نمی داند. در اين جا، اين سؤال پيش مى آيد که چرا نفرمود گمان کرديد خدا کارهاى شما را نمى داند و چرا کلمه «کثيراً» را آورد؟
شايد جهتش اين بوده که: مشرکان، اعتقاد به خدا و صفات علياى او - که يکى از آن ها علم است - داشتند، و معتقد بودند که تا اندازه اى علم دارد، ولى حالشان در ارتکاب گناهان، حال کسى بود که معتقد است خدا به بيشتر کارهايش اطلاع ندارد.
از آيه شريفه مورد بحث، استفاده مى شود که شهادت شهود، به وجهى شهادت خداى تعالى نيز هست، و اين معنا صريح آيه شريفه «وَ لَا تَعمَلُونَ مِن عَمَلٍ إلّا کُنّا عَلَيکُم شُهُوداً إذ تُفِيضُونَ فِيه» مى باشد.
مفسران در توجيه معناى آيه، اقوال ديگرى دارند که سياق آيات، با آن مساعد نيست. علاوه بر اين، توجيهاتى است که با تکلف و زحمت تمام مى شود، و بدين جهت متعرض نقل آن نشديم.
«وَ ذَلِکُمْ ظنُّکُمُ الَّذِى ظَنَنتُم بِرَبِّکُمْ أَرْدَاکُم فَأَصبَحْتُم مِنَ الخَاسِرِينَ»:
کلمه «أردَيکُم»، از مصدر «إردَاء» است، که باب افعال از «ردى»، به معناى هلاکت است. جمله «ذَلِکُم ظَنُّکُم»، مبتدا و خبر است، و جمله «أردَيکُم»، خبر دوم آن مبتدا است. ممکن هم هست جمله «ظَنّکُم»، بَدَل باشد از کلمه «ذَلِکُم».
و معناى آيه شريفه بنابر احتمال اول، اين است که: اين ظنّى که گفتيم شما داشته ايد، ظنّى بود که شما آن را پنداشتيد، ظنّى بود که شما را به هيچ مقدارى از حق بى نياز نمى کرد، و جلو علم و شهادت خدا را نگرفت، و همين ظنّ شما را هلاک کرد. يک وقت به خود آمديد و فهميديد که زيانکار شده ايد.
و بنابر احتمال دوم، اين است که: اين ظنّى که شما درباره پروردگارتان پنداشتيد که او از بيشتر اعمالتان اطلاعى ندارد، شما را هلاک کرد. براى اين که باعث شد گناه در نظرتان آسان گردد، و گناه بسيار هم کارتان را به کفر کشانيد، در نتيجه زيانکار شديد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۸۴
«فَإن يَصبِرُوا فَالنّارُ مَثوىً لَهُم وَ إن يَستَعتِبُوا فَمَا هُم مِنَ المُعتَبِينَ»:
در مفردات مى گويد: کلمه «ثواء» که کلمه «مَثوَى»، اسم مکان از آن است، به معناى اقامت به طور استقرار است. در نتيجه کلمه «مثوى»، به معناى محل چنين اقامتى خواهد بود. اين بود گفتار راغب.
و در مجمع، در معناى جمله «يَستَعتِبُوا» گفته: مصدر «استعتاب»، به معناى طلب «عتبى»، يعنى رضايت است. در نتيجه، استعتاب به معناى استرضا، و «اعتاب» که کلمه «مُعتَبِين»، جمع اسم فاعل از آن است، به معناى ارضا است. و اصل «اعتاب» در نزد عرب، به اين معنا بوده که پوستى را که درست دباغى نشده، دو باره دباغى کنند، تا اصلاح شود. سپس اين کلمه را به طور استعاره، در هر عملى که باعث عطف نظر و توجه و علاقه و الفت کسى انجام شود، استعمال کردند. اين بود گفتار صاحب مجمع.
و معناى آيه شريفه اين است که: اگر به همين حال صبر کنند، که آتش منزلگاه و قرارگاهشان است. و اگر هم از خدا بخواهند تا از ايشان راضى شود، و اعتذار جويند، تا از عذاب رهايى يابند، از آن هايى که خدا از ايشان راضى شود، نخواهند بود، و اعتاب و اعتذارشان پذيرفته نخواهد شد. در نتيجه، آيه شريفه در معناى آيه: «اصلَوهَا فَاصبِرُوا أو لا تَصبِرُوا سَوَاءٌ عَلَيکُم» خواهد بود.
«وَ قَيَّضنَا لهَُمْ قُرَنَاءَ فَزَيَّنُوا لهَُم مَّا بَينَ أَيْدِيهِمْ وَ مَا خَلْفَهُمْ ...»:
کلمه «قَيّضنَا»، از مصدر «تقييض» است، و تقييض - به طورى که در مجمع البيان آمده - در اصل به معناى تبديل بوده، و کلمه «قرناء»، جمع قرين است، که معنايش معروف است.
پس جمله: «قَيّضنَا لَهُم قُرَنَاء»، اشاره به اين است که کفار استعداد اين را داشتند که ايمان بياورند، و تقوا پيشه کنند، و در نتيجه خداى تعالى، قرين هايى برايشان معين کند، که ايشان را بيش از پيش تسديد و هدايت کنند. همچنان که آيه: «أولئِکَ کَتَبَ فِى قُلُوبِهِمُ الإيمَانَ وَ أيّدَهُم بِرُوحٍ مِنه»، از اين تأييد خبر مى دهد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۸۵
ولى با داشتن چنين استعدادى کفر ورزيدند، و مرتکب فسق شدند، و خداى تعالى، به جاى آن قرين ها، قرين هاى ديگر از شيطان ها برايشان قرار داد، تا ملازم آنان باشند. و اين را به عنوان مجازات در مقابل کفر و فسوقشان کرد.
بعضى از مفسران گفته اند: معناى آيه اين است که ما به جاى آن قرين هاى صدق، که مأمور بودند با آن ها همنشين باشند و نشدند، قرين هاى بدى از جنّ و انس برايشان معين کرديم. ولى شايد معنايى که ما کرديم، بهتر باشد.
رده:تفسیر المیزان