المیزان جلد۱۸ بخش۳۴
اخبار غيبى که در سوره «فتح» آمده است
اين سوره، مشتمل بر يک عده پيشگويى و اخبار غيبى است که همين ها، هدايتى است براى مردم با تقوا. مثلا جلوتر از آن که مسأله حرکت به سوى مکه پيش بيايد، فرموده بود: «سَيَقُولُ لَکَ المُخَلّفُونَ مِنَ الأعرَابِ شَغَلَتنَا...».
و پيش از آن که غنيمتى به دست آيد، فرموده بود: «سَيَقُولُ المُخَلّفُونَ إذَا انطَلَقتُم...».
و نيز فرموده بود: «قُل لِلمُخَلَّفِينَ مِنَ الأعرَابِ سَتُدعَونَ...».
و همچنين در آيات مورد بحث، از به دست آمدن فتح و غنيمت خبر داده بود، و در آيات بعد فرموده: «وَ أُخرَى لَم تَقدِرُوا عَلَيهَا...». و باز بعد از آن مى فرمايد: «لَقَد صَدَقَ اللّهُ رَسُولَهُ الرُّؤيَا...».
«وَ يَهدِيَکُم صِرَاطاً مُستَقِيماً» - اين جمله عطف است بر جمله «تکون». يعنى همه اين ها براى اين بود که آيتى باشى براى مؤمنان، و براى اين بود که شما را به سوى صراط مستقيم، که طريقى است رساننده به اعلاء کلمه حق و بسط دين، هدايت فرمايد.
بعضى از مفسران گفته اند: «صراط مستقيم»، ثقه و اعتماد و توکل بر خدا است، در هر کارى که مى کنيد. ولى معنايى که ما کرديم، با سياق موافق تر است.
«وَ أُخْرَى لَمْ تَقْدِرُوا عَلَيهَا قَدْ أَحَاط اللَّهُ بِهَا وَ کانَ اللَّهُ عَلى کُلِّ شئٍ قَدِيراً»:
يعنى: به شما غنيمت هاى ديگرى وعده داده، که خود شما قادر بر به دست آوردن آن نبوديد. خدا به آن احاطه و تسلط داشت، و خدا بر هر چيزى قادر است.
پس کلمه «أُخرى»، مبتداء و جمله «لَم تَقدِرُوا عَلَيهَا»، صفت آن است، و جمله «قَد أحَاطَ اللّهُ بِهَا»، خبر ثانى آن است، و خبر اولش حذف شده، که تقدير کلام چنين است: «ثَمّه غَنَائِمُ أُخرَى». يعنى: در اين بين غنيمت هاى ديگر نيز هست، که خدا بر آن احاطه دارد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۴۲۹
بعضى گفته اند: کلمه «أُخرَى»، در باطن منصوب است، تا عطف باشد بر کلمه «هَذِهِ»، و تقدير کلام «وَ عَجّلَ لَکُم غَنَائِم أُخرَى» است.
بعضى ديگر گفته اند: منصوب است اما با فعلى که حذف شده، و تقدير کلام «وَ قَضَى غَنَائِم أُخرَى» مى باشد. بعضى ديگر گفته اند: در باطن مجرور است و عامل آن کلمه «رُبّ = چه بسا» است که در تقدير مى باشد، و تقدير کلام «وَ رُبَّ غَنَائِم أُخرَى» است. ولى هيچ يک از اين وجوه خالى از وهن نيست.
و مراد از کلمه «أُخرَى» در آيه - به طورى که گفته اند - غنيمت هاى جنگ هوازن است. بعضى هم گفته اند: مراد غنائم فارس و روم است. و بعضى گفته اند: مراد فتح مکه است. چيزى که هست، موصوف آن حذف شده، و تقدير کلام «وَ قَريَة أُخرَى لَم تَقدِرُوا عَلَيهَا» است. يعنى: و قريه اى ديگر، که قادر بر فتح آن نبوديد.
وجه اول از ميان اين وجوه، از همه نزديک تر به ذهن است.
«وَ لَوْ قَاتَلَکُمُ الَّذِينَ کَفَرُوا لَوَلَّوُا الاَدْبَارَ ثُمَّ لا يجِدُونَ وَلِيًّا وَ لا نَصِيراً»:
اين آيه، پيشگويى ديگرى است که در آن، خداى تعالى از ناتوانى کفار در قتال با مؤمنان خبر مى دهد، و مى فرمايد که: کفار، هيچ وليىّ که متولّى امورشان باشد و هيچ ياورى که نصرتشان دهد، ندارند. و خلاصه اين که: نه خودشان ياراى قتال دارند و نه کمکى از اعراب دارند که ياری شان کنند. و اين پيشگويى، فى نفسه، بشارتى است براى مؤمنان.
«سنَّةَ اللَّهِ الَّتى قَدْ خَلَت مِن قَبْلُ وَ لَن تجِدَ لِسنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلاً»:
کلمه «سُنّة اللّه»، مفعول مطلق است براى فعلى مقدر، که تقديرش «سَنّ اللّهُ سُنّة» است. و حاصلش اين است که: ايمان سنتى است قديمى از خداى سبحان، که انبياء و مؤمنان به انبياء را - در صورتى که در ايمان خود صادق و در نيّاتشان خالص باشند - بر دشمنانشان غلبه مى دهد، و تو هرگز براى سنت خدا تبديلى نخواهى يافت. همچنان که در جاى ديگر فرموده: «کَتَبَ اللّهُ لَأغلِبَنّ أنَا وَ رُسُلِى» و آنچه صدمه و شکست که مسلمانان در جنگ هاى خود ديدند، به خاطر پاره اى مخالفت ها بوده که با خدا و رسولش مرتکب شدند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۴۳۰
«وَ هُوَ الَّذِى کَفّ أَيْدِيَهُمْ عَنکُمْ وَ أَيْدِيَکُمْ عَنهُم بِبَطنِ مَکَّةَ مِن بَعْدِ أَنْ أَظفَرَکُمْ عَلَيْهِمْ ...»:
ظاهرا مراد از نگهدارى دست هر يک از دو طایفه از آزار به طایفه ديگر، همان صلحى باشد که در حديبيه واقع شد. چون محل آن را «بطن مکه» معرفى کرده و حديبيه هم در نزديکى مکه و بطن آن قرار دارد، و حتى آن قدر اتصال به مکه دارد، که بعضى گفته اند: يکى از اراضى مکه و از حدود حرم آن است.
و چون هر يک از اين دو طایفه، دشمن ترين دشمن نسبت به طایفه ديگر بودند، قريش تمامى قدرت خود را در جمع آورى لشکر از داخل شهر خود و از قواى اطراف به کار برده بود. مؤمنان هم با رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» بيعت کرده بودند که تا آخرين قطره خون خود، در برابر آنان مقاومت کنند. و رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» هم، تصميم گرفته بود با آنان نبرد کند.
و خداى تعالى، رسول گرامى خود و مؤمنان را بر کفار پيروز کرد. براى اين که مسلمانان داخل سرزمين کفار شده، و به داخل خانه آنان قدم نهاده بودند و در چنين وضعى، جز جنگ و خونريزى هيچ احتمال ديگرى نمى رفت. اما خداى سبحان، دست کفار را از مؤمنان و دست مؤمنان را از کفار باز داشت و در عين حال، مؤمنان را بر آنان پيروزى بخشيد، و خدا به آنچه مى کنند، دانا است.
«هُمُ الَّذِينَ کَفَرُوا وَ صَدُّوکُمْ عَنِ الْمَسجِدِ الْحَرَامِ وَ الهَْدْى مَعْکُوفاً أَن يَبْلُغَ محِلَّهُ»:
کلمه «عکوف» که مصدر کلمه «معکوف» است - به طورى که در مجمع البيان گفته - به معناى اقامت در يک جا و ممنوع شدن از رفتن به اين طرف و آن طرف است. اعتکاف در مسجد براى عبادت نيز، به همين معنا است.
و معناى آيه اين است که: مشرکان مکه همان هايند که به خدا کفر ورزيدند و نگذاشتند شما داخل مسجدالحرام شويد، و نيز نگذاشتند قربانی هايى که با خود آورده بوديد، به محل قربانى برسد، بلکه آن ها را محبوس کردند. چون محل ذبح قربانى و نحر شتران در مکه است، که قربانيان عمره بايد آن جا قربانى شوند، و قربانيان حج در منا ذبح مى شوند، و رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» و مؤمنان که با او بودند، به احرام عمره محرم شده و به اين منظور قربانى همراه آورده بودند.
«وَ لَوْلا رِجَالٌ مُؤْمِنُونَ وَ نِساءٌ مُؤْمِنَاتٌ لَمْ تَعْلَمُوهُمْ أَن تَطئُوهُمْ فَتُصِيبَکُم مِنْهُم مَعَرَّةُ بِغَيرِ عِلْمٍ»:
کلمه «وطأ» - که مصدر جمله «تَطَؤُهُم» است - به معناى لگدمال کردن، و کلمه «مَعَرّة»، به معناى مکروه و ناملايم است. و جمله «أن تَطَؤُهُم»، بَدَل اشتمال است از مدخول «لَولَا»، و جواب «لَولَا» حذف شده، و تقدير کلام «مَا کَفّ أيدِيَکُم عَنهُم» است.
و معناى آيه اين است که: اگر مردان و زنان مؤمن ناشناسى در بين مردم مکه نبودند، تا جنگ شما باعث هلاکت آن بیگناهان شود، و در نتيجه به خاطر کشتن آن بیگناهان دچار گرفتارى مى شديد، هر آينه ما دست شما را از قتال اهل مکه باز نمى داشتيم و اگر باز داشتيم، براى همين بود که دست شما به خون آن مؤمنان ناشناس آلوده نشود و به جرمشان گرفتار ناملايمات نشويد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۴۳۱
«لِيُدخِلَ اللّهُ فِى رَحمَتِهِ مَن يَشَاءُ» - لام در اول جمله، متعلق است به کلمه اى که حذف شده، و تقدير کلام «کَفّ أيدِيَکُم عَنهُم لِيُدخِلَ فِى رَحمَتِهِ...» است. يعنى: خدا دست شما را از قتال کفار کوتاه کرد، تا هر که از مؤمنان و مؤمنات را بخواهد داخل در رحمت خود کند. مؤمنان و مؤمناتى که در بين کفارند و مشخص نيستند، و نيز شما را هم از اين که مبتلا به گرفتارى شويد، حفظ کند.
بعضى از مفسران گفته اند: معناى آيه اين است که: تا خدا داخل در رحمت خود کند هر يک از کفار را که بعد از صلح، اسلام آورند.
«لَو تَزَيّلُوا لَعَذّبنَا الّذِينَ کَفَرُوا مِنهُم عَذَاباً ألِيماً» - کلمه «تزيّل»، به معناى تفرق است، و ضمير در «تَزَيّلُوا» به همه نامبردگان در قبل از مؤمنان و کفار اهل مکه بر مى گردد. و معنايش اين است که: اگر مؤمنان مکه از کفار جدا بودند، ما آن هايى را که کافر بودند، عذابى دردناک مى کرديم، وليکن از آن جايى که اين دو طایفه در هم آميخته بودند، عذابشان نکرديم.
«إِذْ جَعَلَ الَّذِينَ کَفَرُوا فى قُلُوبِهِمُ الحَْمِيَّةَ حَمِيَّةَ الجَْاهِلِيَّةِ ...»:
راغب، در مفردات مى گويد: عرب از نيروى غضب وقتى فوران کند و شدت يابد، تعبير به «حميّت» مى کند. مى گويد: «حَميتُ عَلَى فُلانٍ». يعنى: عليه فلانى سخت خشم کردم. خداى تعالى هم، اين کلمه را آورده و فرموده: «حَمِيّةَ الجَاهِلِيّة»، و به استعاره از همين معنا است که مى گويند: «حميتُ المَکان حمى». يعنى: از مکان دفاع کردم و يا آن را حفظ کردم. و ظرف در جمله «إذ جَعَلَ»، متعلق است به جمله قبلى. يعنى: «وَ صَدُّوکُم».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۴۳۲
بعضى هم گفته اند متعلق است به جمله «لَعَذّبنَا». و بعضى آن را متعلق دانسته اند به جمله «أُذکُر» تقديرى. و کلمه «جَعَلَ» به معناى القاء است، و فاعل اين القاء «الّذِينَ کَفَرُوا» است. و کلمه «حَمِيّة» مفعول آن، و «حَمِيّةَ الجَاهِلِيّة»، بيان حميت اولى است، و صفت «جاهليّه» در جاى موصوف خود نشسته، و تقدير «حَمِيّة مِلّة الجَاهِلِيّة» است.
و اگر کلمه «جعل» به معناى قرار دادن باشد، مفعول دومش بايد مقدر باشد، و تقدير کلام: «به ياد آر، آن زمان که کفار، حميّت را در دل خود راسخ کردند» مى باشد. و اگر در جمله «إذ جَعَلَ الّذِينَ کَفَرُوا» با اين که اسم «الّذِينَ کَفَرُوا» چند کلمه قبل برده شده بود، و مى توانست در جمله مورد بحث بفرمايد «إذ جَعَلُوا مُجَدّداً»، کلمه «الّذِينَ کَفَرُوا» را تکرار کرد. براى اين بود که به علت حکم اشاره کرده باشد، (و خواسته بفرمايد: علت فوران حميّت کفار، کفرشان بود).
و معناى آيه اين است که: ايشان کسانى هستند که کفر ورزيدند، و شما را از خانه خدا جلوگير شدند، و دل هاى خود را به خاطر کفرشان، پُر از خشم کردند.
«فَأنزَلَ اللّهُ سَکِينَتَهُ عَلى رَسُولِهِ وَ عَلَى المُؤمِنِين» - اين جمله، تفريع و نتيجه گيرى از جمله «جَعَلَ الّذِينَ کَفَرُوا» است و خود، نوعى از مقابله را مى فهماند. کأنّه فرموده: آنان حميّت در دل راه دادند، خدا هم در مقابل، سکينت را بر رسول و بر مؤمنان نازل کرد و در نتيجه، آرامش دل يافتند، و خشم و شجاعت دشمن سستشان نکرد، و بر عکس، از خود سکينت و وقار نشان دادند، بدون اين که دچار جهالتى شوند.
==مقصود از «کلمة التقوى» در آیه شریفه==
«وَ ألزَمَهُم کَلِمَةَ التَّقوَى» - يعنى تقوا را ملازم آنان کرد، به طورى که از آنان جدا نشود. و اين «کلمۀ تقوى» - به طورى که به نظر بسيارى از مفسران رسيده - همان کلمه توحيد است. ولى بعضى گفته اند: مراد از آن ثبات بر عهد، و وفاى به ميثاق است. بعضى گفته اند: همان سکينت است. و بعضى گفته اند: آن «بَلى» است که در روز «ألَست» گفتند. و اين از همه وجوه، سخفيف تر است.
و اما از نظر ما بعيد نيست که مراد از آن، «روح ايمان» باشد که همواره آدمى را امر به تقوا مى کند. و خداى تعالى، در آيه «أُولَئِکَ کَتَبَ فِى قُلُوبِهِمُ الإيمَانَ وَ أيّدَهُم بِرُوحٍ مِنه» از آن خبر مى دهد. گاهى هم خداى تعالى، لفظ «کلمه» را به «روح» اطلاق کرده. از آن جمله فرموده: «وَ کَلِمَتُهُ ألقَاهَا إلَى مَريَم وَ رُوحٌ مِنهَ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۴۳۳
«وَ کَانُوا أحَقّ بِهَا وَ أهلَهَا» - اما اين که مؤمنان، احقّ و سزاوارتر به «کلمۀ تقوى» بودند، علتش اين است که: استعدادشان براى تلقّى چنين عطيه اى الهى، تمام بود. آرى، با اعمال صالح خود، استعداد خود را تکميل کرده بودند. پس همانا سزاوارتر به کلمۀ تقوى بودند، تا ديگران. و اما اين که «اهل» آن بودند، باز براى اين بود که به غير ايشان، کسى اهليت چنين دريافتى را نداشت. و کلمۀ «اهل»، به معناى خاصّه هر چيز است.
بعضى گفته اند: مراد اين است که آنان سزاوارتر به سکينت و اهل آن بودند. و بعضى ديگر گفته اند: در اين جمله تقديم و تأخيرى به کار رفته، اصل جمله «وَ کَانُوا أهلَهَا وَ أحَقّ بِهَا» بوده. ولى خود خواننده مى داند که اين حرف صحيح نيست.
«وَ کَانَ اللّهُ بِکُلّ شَئٍ عَلِيما» - اين جمله، به منزله دامنه کلامى است براى جمله «وَ کَانُوا أحَقّ بِهَا وَ أهلَهَا». و يا براى همه مطالب گذشته. و معنايش به هر دو تقدير روشن است.
«لَّقَدْ صدَقَ اللَّهُ رَسولَهُ الرُّءْيَا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسجِدَ الْحَرَامَ إِن شاءَ اللَّهُ ءَامِنِينَ محَلِّقِينَ رُءُوسکُمْ وَ مُقَصّرِينَ لا تخَافُونَ...»:
بعضى از مفسران گفته اند: فعل «صدق» و «کذب» - که فعل ثلاثى مجردش تشديد ندارد - دو جور مى تواند هر دو مفعول خود را بگيريد. يک جور با حرف «فِى». مثل اين که بگويى: «صدقتُ زيداً فِى حَدِيثِهِ». و يا «کذبتُ زيداً فِى حَدِيثِهِ». و نيز بدون حرف، مثل اين که گفته مى شود: «صدقتُ زيداً الحَدِيثَ» و «کذبتُهُ الحَدِيثَ». و اما اگر همين دو کلمه به باب تفعيل برود، و تشديد بردارد، آن وقت مفعول دومش را حتما با حرف «فى» مى گيرد. مثلا مى گويى: «صَدَّقتُ زيداً فِى حَدِيثِه» و «کَذّبتُهَ فِى حَدِيثِهِ».
لام در اول جمله «لَقَد صَدَقَ اللّهُ»، لام سوگند است. و جمله «لَتَدخُلُنَّ المَسجِدَ الحَرَام»، پاسخ آن سوگند است. کلمه «بِالحَقّ»، حال از رؤيا، و حرف «باء» در آن، باء ملابست است. و آوردن جمله «إن شَاءَ اللّهُ»، به منظور اين است که به بندگانش بياموزد.
و معناى آيه اين است که: سوگند مى خورم که خدا آن رؤيايى که قبلا نشانت داده بود، تصديق کرد، آن رؤيا اين بود که به زودى، شما اى مؤمنان داخل مسجدالحرام خواهيد شد، إن شاء اللّه، در حالى که از شرّ مشرکان ايمن باشيد، و سرها را بتراشيد و تقصير بکنيد، بدون اين که ترسى از مشرکان بر شما باشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۴۳۴
«فَعَلِمَ مَا لَم تَعلَمُوا وَ جَعَلَ مِن دُونَ ذَلِکَ فَتحاً قَرِيباً» - کلمه «ذَلِکَ»، اشاره به همان مطلب قبل است که فرمود: به زودى در کمال ايمنى داخل مسجد الحرام مى شويد. و مراد از جمله «مِن دُونِ ذَلِکَ»، «أقرَبُ مِن ذَلِکَ» است. و معناى آيه اين است که: خداى تعالى از فواید و مصالح داخل مسجد شدنتان چيزها مى دانست، که شما نمى دانستيد و به همين جهت، قبل از داخل شدن شما به اين وضع، فتحى قريب قرار داد تا داخل شدن شما به اين وضع ميسّر گردد.
مقصود از «فتح قريب»، فتح حديبيُه است
از اين جا، اين معنا روشن مى شود که مراد از «فتح قريب» در اين آيه، فتح «حديبيّه» است. چون اين فتح بود که راه را براى داخل شدن مؤمنان به مسجدالحرام با کمال ايمنى و آسانى هموار کرد. اگر اين فتح نبود، ممکن نبود بدون خونريزى و کشت و کشتار، داخل مسجدالحرام شوند، و ممکن نبود موفق به عمره شوند، وليکن صلح «حديبيّه» و آن شروطى که در آن گنجانيده شد، اين موفقيت را براى مسلمانان ممکن ساخت که سال بعد، بتوانند عمل عمره را به راحتى انجام دهند.
از اين جا، اين معنا هم روشن مى گردد اين که بعضى از مفسران گفته اند: مراد از «فتح قريب» در آيه، فتح خيبر است، سخنى است که از سياق آيه به دور است.
و اما اين که بعضى ديگر گفته اند: «مراد از آن، فتح مکّه است»، از آن قول بعيدتر است و سياق آيه، اين معنا را مى رساند که مراد از آن، اين است که شک و ترديد را از بعضى مؤمنان که با رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» بودند، بر طرف سازد.
چون مؤمنان خيال مى کردند اين که رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» در خواب ديده به زودى داخل مسجد الحرام مى شوند، در حالى که سرها تراشيده و تقصير هم کرده اند، پيشگويى مربوط به همان سال است، و وقتى به اين قصد از مدينه به سوى مکه حرکت کردند و مشرکان جلو آنان را در حديبيه گرفتند و از ورودشان به مسجدالحرام جلوگيرى نمودند، دچار شک و ترديد شدند، خداى تعالى، در اين آيه خواست اين شک و ترديد را زايل سازد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۴۳۵
و حاصل آيه اين است که: آن رؤياى حقى که خدا به رسولش نشان داد، درست نشان داد. رؤياى صادقه اى بود، ليکن اين که داخل شدن شما در مسجدالحرام و سر تراشيدن و تقصيرتان را در آن سال عقب انداخت، براى اين بود که قبلا فتح حديبيّه را نصيب شما بکند، تا داخل شدنتان به مسجدالحرام ميّسر گردد. چون خدا مى دانست در همان سالى که رؤيا را نشان پيامبر داد، شما نمى توانستيد بدون ترس داخل مسجد شويد.
«هُوَ الَّذِى أَرْسلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَ دِينِ الْحَقِّ لِيُظهِرَهُ عَلى الدِّينِ کُلِّهِ ...»:
تفسير اين آيه، در سوره توبه آيه ۲۰۳ گذشت. و معناى اين که فرمود: «وَ کَفى بِاللّهِ شَهِيداً»، اين است که خدا شاهد بر صدق نبوت رسولش است. و نيز شاهد بر صدق اين وعده است که دينش به زودى بر همه اديان غلبه مى کند، و يا شاهد بر اين است که رؤياى او صادقانه است. پس اين جمله، همان طور که ملاحظه مى فرماييد، ذيلى است ناظر به مضمون اين آيه و يا آيه قبلى.
بحث روایتی
در الدر المنثور، در ذيل آيه «لَقَد رَضِىَ اللّهُ عَنِ المُؤمِنين...» آمده:
ابن جرير و ابن ابى حاتم و ابن مردويه، از سلمه بن اکوع روايت کرده اند که گفت: روزى، در بينى که دراز کشيده بوديم تا خواب قيلوله اى کنيم، منادى رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» فرياد زد: ايّها الناس! بيعت، بيعت، که جبرئيل امين نازل شده.
ما به عجله پريديم و نزد رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» که زير درخت سمره نشسته بود، رفتيم و با آن جناب بيعت کرديم. در باره اين جا بود که خداى تعالى مى فرمايد: «لَقَد رَضِىَ اللّهُ عَنِ المُؤمِنِين إذ يُبَايِعُونَکَ تَحتَ الشّجَرَة». و چون آن روز، عثمان را به مکه فرستاده بود، خودش يک دست خود را دست عثمان حساب کرد و به دست ديگرش زد. ما گفتيم: خوش به حال عثمان، هم بيعت کرد و هم در خانه کعبه طواف کرد، و ما اين جا، از طواف محروميم.
رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» فرمود: اگر فلان مقدار صبر مى کرد، طواف نمى کرد، مگر بعد از طواف من.
و نيز، در آن کتاب است که عبد بن حميد، مسلم، ابن مردويه، از مفضّل بن يسار روايت کرده اند که گفت: به ياد دارم که در روز شجره، رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، با مردم بيعت مى کرد و من شاخه اى از درخت را بر بالاى سرِ آن ها گرفته بودم، و ما هزار و چهار صد نفر بوديم. و ما آن روز، بر سرِ جان بيعت نکرديم، بلکه بر اين معنا بيعت کرديم که فرار نکنيم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۴۳۶
مؤلف: اين که مسلمانان در آن روز هزار و چهار صد نفر بوده اند، در رواياتى ديگر نيز آمده. و در بعضى از روايات آمده که هزار و سيصد. و در بعضى هزار و هشتصد نفر بودند. و همچنين در بعضى آمده که بيعت بر سرِ فرار نکردن بوده. و در بعضى ديگر آمده: بر سرِ جان دادن بوده است.
و نيز، در همان کتاب است که احمد از جابر، و مسلم از أُمّ بشر، از خود بشر، از رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» روايت کرده اند که فرمود: احدى از آنان که در زير درخت بيعت کردند، داخل آتش دوزخ نمى شود.
باز در همان کتاب است که ابن ابى حاتم، از ابن عباس روايت آورده که در تفسير آيه «فَعَلِمَ مَا فِى قُلُوبِهِم فَأنزَلَ السّکِينَةَ عَلَيهِم» گفته: اين سکينت، تنها به کسانى نازل شد که خدا در آنان، وفایى سراغ داشت.
مؤلف: اين روايت، روايت قبلى را تخصيص مى زند، و مى فرمايد: چنان نيست که همه آن هايى که بيعت کردند، داخل آتش نشوند، بلکه تنها مشمولين سکينت چنين هستند. دليلش هم آيه قبل است که مى فرمايد: «إنّ الّذِينَ يُبَايِعُونَکَ إنّمَا يُبَايِعُونَ اللّهَ يَدُ اللّهِ فَوقَ أيدِيهِم فَمَن نَکَثَ فَإنّمَا يَنکُثُ عَلى نَفسِهِ وَ مَن أوفَى بِمَا عَاهَدَ عَلَيهُ اللّه فَسَيُؤتِيهِ أجراً عَظِيماً» که ترجمه اش گذشت.
و از آن، بر مى آيد که بيعت کنندگان در آن روز، همه بر بيعت خود وفا نکردند و بعضى، بيعت خود را شکستند. چون شرط کرده بود کسانى اجر عظيم دارند - و در نتيجه خدا هم از آنان راضى است - که وفا به عهد نموده، آن را نشکستند. و قمى هم، اين معنا را در تفسير خود آورده، و گويا گفتارش کلام امام باشد.
و نيز، در الدر المنثور، در ذيل جمله «إذ جَعَلَ الّذِينَ کَفَرُوا...» آمده که ابن ابى شيبه، احمد، بخارى، مسلم، نسائى، ابن جرير، طبرانى، ابن مردويه و بيهقى - در کتاب دلائل - از سهل بن حنيف روايت کرده اند که در روز جنگ صفين گفت: نفس خود را متهم بدانيد (و او را مورد اعتماد قرار ندهيد، چون به زودى مسير خود را تغيير مى دهد). ما، در روز حديبيّه کوشش مى کرديم آن صلحى که بين رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» و مشرکان برقرار شد، برقرار نشود و تأخير افتد، و ميل داشتيم دست به جنگ نزنيم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۴۳۷
عُمَر، نزد رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» آمد، عرضه داشت: يا رسول اللّه! مگر ما بر حق نيستيم، و مشرکان بر باطل نيستند؟ فرمود: آرى، همين طور است. عرضه داشت: مگر کشتگان ما در بهشت و کشتگان آنان در آتش نيستند؟ فرمود: بلى، همين طور است. عرضه داشت: پس چرا دين خود را لکه دار کنيم، و تن به پستى دهيم، و بدون اين که خدا بين ما و آنان حکم کند، برگرديم؟ فرمود: اى پسر خطّاب! من فرستادۀ خدايم، و خدا هرگز و تا ابد مرا وا نمى گذارد.
عُمَر برگشت و خشمش فرو نشست، تا آن که نزد ابوبکر رفت و پرسيد: اى ابوبکر! مگر ما بر حق نيستيم، و مشرکان بر باطل نيستند؟ گفت: چرا. پرسيد: مگر کشتگان ما در بهشت و کشتگان آنان در آتش نيستند؟ ابوبکر گفت: چرا. عُمَر گفت: پس چرا ننگى در دين خود وارد آورديم؟ گفت: اى پسر خطّاب! او رسول خدا است، و خداى تعالى، هرگز او را وا نمى گذارد.
پس سوره فتح نازل شد، و رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، به دنبال عُمَر فرستاد، و سوره را برايش قرائت کرد. عُمَر گفت: يا رسول اللّه! آيا اين صلح فتح است؟ فرمود: بله.
و در کتاب کمال الدين، به سند خود، از منصور بن حازم، از امام صادق «عليه السلام» روايت آورده که در تفسير آيه «لَو تَزَيّلُوا لَعَذّبنَا الّذِينَ کَفَرُوا مِنهُم عَذَاباً ألِيماً» فرمود: اگر خدا کفارى که در پشت پدران مؤمن اند و مؤمنانى که در پشت پدران کافرند، بيرون مى آورد، آن وقت کفار حاضر را عذاب مى کرد.
مؤلف: اين معنا، در رواياتى ديگر نيز آمده.
و در کافى، به سند خود، از جميل روايت کرده که گفت: من از امام صادق «عليه السلام»، از کلام خداى عزّوجلّ پرسيدم که مى فرمايد: «وَ ألزَمَهُم کَلِمَةَ التّقوَى». فرمود: کلمۀ تقوى، همان ايمان است.
و در الدر المنثور است که ترمذى و عبداللّه بن احمد - در کتاب «زوائد المسند» - و ابن جرير و دارقطنى - در کتاب «الافراد» - و ابن مردويه و بيهقى - در کتاب «أسماء و صفات» - از اُبىّ بن کعب، از رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» روايت کرده اند که فرمود: منظور از «کلمۀ تقوى»، در جمله «وَ ألزَمَهُم کَلِمَةَ التّقوَى»، کلمۀ «لا إله إلّا اللّه» است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۴۳۸
مؤلف: الدر المنثور، اين معنا را به طريقى ديگر، از على «عليه السلام» و سلمة بن اکوع و ابوهريره روايت کرده. از طرق شيعه نيز روايت شده. همچنان که در علل، به سند خود، از حسن بن عبداللّه، از آباء و از جدّش حسن بن على «عليه السلام»، از رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» روايت کرده که در ضمن حديثى که «سُبحَانَ اللّه وَ الحَمدُ لِله وَ لَا إله إلّا اللّه وَ اللّهُ أکبر» را تفسير کرده، فرموده:
«لا إله إلّا اللّه»، به معناى وحدانيت خدا است و اين که خدا اعمال را جز با توحيد قبول نمى کند. و همين کلمه، کلمۀ تقوى است، که کفّۀ ترازوى اعمال در روز قيامت با آن سنگين مى شود.
رواياتى راجع به ماجراى فتح خيبر
و در مجمع البيان، در داستان فتح خيبر مى گويد: وقتى رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، از حديبيّه به مدينه آمد، بيست روز در مدينه ماند. آنگاه براى جنگ خيبر خيمه زد.
ابن اسحاق، به سندى که به مروان اسلمى دارد، از پدرش، از جدّش روايت کرده که گفت: با رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» به سوى خيبر رفتيم. همين که نزديک خيبر شديم و قلعه هايش از دور پيدا شد، رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» فرمود: بايستيد. مردم ايستادند. فرمود: بارالها! اى پروردگار آسمان هاى هفتگانه و آنچه که بر آن سايه افکنده اند، و اى پروردگار زمين هاى هفتگانه و آنچه بر پشت دارند، و اى پروردگار شيطان ها و آنچه گمراهى که دارند، از تو خير اين قريه و خير اهلش و خير آنچه در آن است را مسألت مى دارم، و از شرّ اين محل و شرّ اهلش و شرّ آنچه در آن است، به تو پناه مى برمو آنگاه فرمود: راه بيفتيد به نام خدا.
و از سلمة بن اکوع نقل کرده که گفت: ما با رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» به سوى خيبر رفتيم. شبى در حال حرکت بوديم، مردى از لشکريان به عنوان شوخى، به عامر بن اکوع گفت: کمى از شِرّ و وِرهايت (يعنى از اشعارت) براى ما نمى خوانى؟
و عامر، مردى شاعر بود، شروع کرد به سرودن اين اشعار:
لَا هُم لَولا أنتَ مَا حجّينا * وَ لَا تَصَدّقنا وَ لا صَلّينَا
فَاغفِر فِدَاءً لَکَ مَا اقتنينا * و ثبّت الأقدام أن لاقِينا
وَ أنزلن سَکِينَة عَلَينَا * إنّا إذا صِيحَ بِنَا أتَينَا
وَ بِالصِيَاحِ عولُوا عَلَينَا
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۴۳۹
رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» پرسيد: اين که شتر خود را با خواندن شعر مى راند، کيست؟ عرضه داشتند: عامر است.
فرمود: خدا رحمتش کند!
عُمَر، که آن روز اتفاقا بر شترى خسته سوار بود، شترى که مرتب خود را به زمين مى انداخت، عرضه داشت: يا رسول اللّه! عامر به درد ما مى خورد، از اشعارش استفاده مى کنيم. دعا کنيم زنده بماند. چون رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، در باره هر کس که مى فرمود «خدا رحمتش کند»، در جنگ کشته مى شد.
مى گويند: همين که جنگ جدّى شد، و دو لشکر صف آرايى کردند، مردى يهودى از لشکر خيبر بيرون آمد و مبارز طلبيد و گفت:
قَد عَلِمَت خَيبَرُ أنّى مَرحَب * شَاکِى السّلاح بَطَلُ مُجَرّب
إذَا الحُرُوبُ أقبلت تلهب
از لشکر اسلام، عامر بيرون شد و اين رجز را بگفت:
قَد عَلمَت خَيبَرُ أنّى عَامِر* شَاکِى السّلاح بَطَلُ مُغَامِر
اين دو تن به هم آويختند، و هر يک ضربتى بر ديگرى فرود آورد، و شمشير مرحب به سپر عامر خورد، و عامر از آن جا که شمشيرش کوتاه بود، ناگزير تصميم گرفت به پاى يهودى بزند. نوک شمشيرش به ساق پاى يهودى خورد، و از بس ضربت شديد بود، شمشيرش، در برگشت به زانوى خودش خورد و کاسۀ زانو را لطمه زد، و از همان درد از دنيا رفت.
سلمه مى گويد: عده اى از اصحاب رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله وسلّم» مى گفتند: عمل عامر، بى اجر و باطل شد. چون خودش را کشت. من نزد رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» شرفياب شدم و مى گريستم. عرضه داشتم: يک عده در باره «عامر» چنين مى گويند. فرمود: چه کسى چنين گفته؟ عرض کردم: چند نفر از اصحاب. حضرت فرمود: دروغ گفتند، بلکه اجرى دو چندان به او مى دهند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۴۴۰
مى گويد: آنگاه اهل خيبر را محاصره کرديم، و اين محاصره آن قدر طول کشيد که دچار مخمصه شديدى شديم. و سپس خداى تعالى، آن جا را براى ما فتح کرد و آن، چنين بود که رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، لواى جنگ را به دست عُمَر بن خطّاب داد، و عده اى از لشکر با او قيام نموده، جلو لشکر خيبر رفتند، ولى چيزى نگذشت که عُمَر و همراهيانش فرار کرده، نزد رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» برگشتند، در حالى که او، همراهيان خود را مى ترسانيد و همراهيانش او را مى ترساندند، و رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» دچار درد شقيقه شد، و از خيمه بيرون نيامد، و فرمود: وقتى سرم خوب شد، بيرون خواهم آمد.
بعد پرسيد: مردم با خيبر چه کردند؟ جريان عُمَر را برايش گفتند. فرمود: فردا حتما پرچم جنگ را به مردى مى دهم که خدا و رسولش را دوست مى دارد، و خدا و رسول او، وى را دوست مى دارند. مردى حمله ور که هرگز پا به فرار نگذاشته، و از صف دشمن بر نمى گردد، تا خدا خيبر را به دست او فتح کند.
فضیلتی از امام علی«ع»، در فتح قلعۀ خییر
بخارى و مسلم، از قتيبه بن سعيد روايت کرده اند که گفت: يعقوب بن عبدالرحمان اسکندرانى، از ابى حازم برايم حديث کرد و گفت: سعد بن سهل برايم نقل کرد که:
رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» در واقعه خيبر فرمود: «فردا، حتما اين پرچم جنگ را به مردى مى دهم که خداى تعالى، به دست او خيبر را فتح مى کند. مردى که خدا و رسولش را دوست مى دارد، و خدا و رسول او، وى را دوست مى دارند».
مردم، آن شب را با اين فکر به صبح بردند که فردا رايت را به دست چه کسى مى دهد. وقتى صبح شد، مردم همگى نزد آن جناب حاضر شدند، در حالى که هر کس اين اميد را داشت که رايت را به دست او بدهد.
رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» فرمود: على ابن ابى طالب کجاست؟ عرضه داشتند: يا رسول الله! او درد چشم کرده. فرمود: بفرستيد بيايد. رفتند و آن جناب را آوردند. حضرت آب دهان خود را به ديدگان على «عليه السلام» ماليد، و در دم بهبودى يافت، به طورى که گویى اصلا درد چشم نداشت. آنگاه رايت را به وى داد.
على «عليه السلام» پرسيد: يا رسول اللّه! با آنان قتال کنم، تا مانند ما مسلمان شوند؟ فرمود: بدون هيچ درنگى پيشروى کن تا به درون قلعه شان درآیى. آنگاه در آن جا، به اسلام دعوتشان کن، و حقوقى را که خدا به گردنشان دارد، برايشان بيان کن. براى اين که به خدا سوگند، اگر خداى تعالى، يک مرد را به دست تو هدايت کند، براى تو بهتر است از اين که نعمت هاى مادى و گرانبها داشته باشى.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۴۴۱
سلمه مى گويد: از لشکر دشمن، مرحب بيرون شد، در حالى که رجز مى خواند، و مى گفت: «قَد عَلِمَت خَيبَرُ أنّى مَرحَبُ...». و از بين لشکر اسلام، على «عليه السلام»، به هماورديش رفت، در حالى که مى سرود:
أنا الّذِى سَمّتنِى أُمّى حَيدَرَه * کَلَيث غَابَاتٍ کَرِيهِ المَنظَرَة
أو فِيهِم بِالصّاعِ کَيلِ السّندرة
آنگاه از همان گردراه، با يک ضربت، فرق سرِ مرحب را شکافت و به خاک هلاکتش انداخت و خيبر، به دستش فتح شد.
اين روايت را مسلم هم، در صحيح خود آورده.
رده:تفسیر المیزان