تفسیر المیزان

معناى اين که فرمود: به اعراب بگو «ايمان» نياورده ايد، بلکه بگوييد اسلام آورده ايم «قَالَتِ الأعرَابُ آمَنّا قُل لَم تُؤمِنُوا» - يعنى: به تو مى گويند ايمان آورديم و ادعاى ايمان مى کنند، بگو: نه، هنوز ايمان نياورده ايد، و آنان را در ادّعايشان تکذيب کن. و جمله «وَلَکِن قُولُوا أسلَمنَا»، استدراک و اعراض از آن معنايى است که جمله قبلى بر آن دلالت داشت، و تقدير کلام چنين است: نگوييد ايمان آورديم، بلکه بگوييد اسلام آورديم. «وَ لَمّا يَدخُلِ الإيمَانُ فِى قُلُوبِکُم» - اين جمله مى رساند که: با اين که انتظار مى رفت «ايمان» در دل هاى شما داخل شده باشد، هنوز نشده، و به همين جهت در اين جمله، نفى ايمانى که در جمله قبلى بود، تکرار نشده. در آن جا مى فرمود: «بگو ايمان نياورده ايد»، و در اين جا مى فرمايد: «با اين که انتظار آن هست، هنوز ايمان داخل در قلوب شما نشده». پس تکرار يک مطلب نيست. از اين که در اين آيه شريفه، نخست «ايمان» را از اعراب نفى مى کند و سپس توضيح مى دهد که منظور اين است که ايمان، کارِ دل است، و دل هاى شما هنوز با ايمان نشده، و در عين حال، «اسلام» را براى آنان قائل مى شود، بر مى آيد که فرق بين «اسلام» و «ايمان» چيست. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۴۹۲ «ايمان»، معنايى است قائم به قلب و از قبيل اعتقاد است؛ و «اسلام»، معنايى است قائم به زبان و اعضاء. چون کلمه «اسلام»، به معناى تسليم شدن و گردن نهادن است. تسليم شدن زبان به اين است که شهادتين را اقرار کند، و تسليم شدن ساير اعضاء به اين است که هرچه خدا دستور مى دهد، ظاهرا انجام دهد. حال چه اين که واقعا و قلبا اعتقاد به حقانيت آنچه زبان و عملش مى گويد، داشته باشد و چه نداشته باشد. و اين اسلام، آثارى دارد که عبارت است از: محترم بودن جان و مال، و حلال بودن نکاح و ارث او. «وَ إن تُطِيعُوا اللّهَ وَ رَسُولَهُ لا يَلِتکُم مِن أعمَالِکُم شَيئاً» - کلمه «يَلِتکُم»، از ماده «ليت» اشتقاق يافته، که به معناى نقص است. وقتى گفته مى شود: «لاته، يليته، ليتا»، که چيزى از مفعول فعل کم کرده باشد. و مراد از اطاعت، اطاعت خالص و واقعى است، به طورى که باطن انسان با ظاهرش مطابقت داشته باشد. نه اين که چون منافقان تقليد اطاعت کاران واقعى را در آورد. و اطاعت خدا، استجابت دعوت اوست، در هرچه که بدان دعوت مى کند، چه اعتقاد و چه عمل. و اطاعت رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، تصديق رسالت او و پيروی اش در آنچه که بدان امر مى کند، مى باشد. اوامرى که مربوط به ولايت او در امور امت است. و مراد از کلمه «أعمال»، جزاى اعمال است، و مراد از نقص اعمال، ناقص نکردن جزاى آن است. و معناى آيه اين است که: اگر خدا را در آنچه به شما امر مى کند - که خلاصه اش پيروى دين او بر حسب اعتقاد است - و رسول را در آنچه به شما امر مى کند، اطاعت کنيد، از پاداش هاى اعمالتان چيزى کم نمى کند. و جمله «إنّ اللّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ»، همان کم نکردن اعمال بندگان در صورت اطاعتشان از خدا و رسول را تعليل مى کند. (مى فرمايد: اجر شما را کم نمى کند، براى اين که او، آمرزگار مهربان است). «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ ءَامَنُوا بِاللَّهِ وَ رَسولِهِ ثُمَّ لَمْ يَرْتَابُوا وَ جَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَ أَنفُسِهِمْ فى سبِيلِ اللَّهِ أُولَئک هُمُ الصّادِقُونَ»: در آيه قبلى اجمالا تعريف کرد که ايمان داخل در دل هايشان شده. (چون از جمله «لَم تُؤمِنُوا» و «لَمّا يَدخُلِ الإيمَانُ فِى قُلُوبِکُم»، که راجع به مسلمانان بى ايمان بود، اين تعريف اجمالى استفاده مى شد)، و اينک در اين آيه، همان تعريف اجمالى را به طور مفصل بيان مى کند. پس جمله «إنّمَا المُؤمِنُونَ الّذِينَ آمَنُوا بِاللّهِ وَ رَسُولِهِ»، مى خواهد مؤمنان را منحصر در کسانى کند که به خدا و رسول او ايمان داشته باشند. پس تعريف «مؤمنان» به اين که به خدا و رسول ايمان دارند، و به ساير صفاتى که در آيه آمده، تعريفى است که هم جامع صفات مؤمن است و هم مانع. يعنى: هيچ غيرمؤمنى مشمول آن نمى شود. در نتيجه، هر کس متّصف به اين صفات باشد، مؤمن حقيقى است، همچنان که هر کس يکى از اين صفات را نداشته باشد، مؤمن حقيقى نيست. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۴۹۳ و ايمان به خدا و رسولش، عقدى است قلبى بر توحيد خداى تعالى و حقانيت آنچه که پيامبرش آورده. و نيز عقد قلبى بر صحت رسالت و پيروى رسول در آنچه دستور مى دهد. «ثُمّ لَم يَرتَابُوا» - يعنى: مؤمنان آن هايى هستند که به خدا و رسول او ایمان بياورند، و ديگر در حقانيت آنچه ايمان آورده اند، شک نکنند، و ايمانشان ثابت و آن چنان مستقر باشد که شک آن را متزلزل نکند. و اگر در آغاز جمله کلمه «ثُمّ» را آورد، نه کلمه «واو» را - به طورى که مى گويند - براى اين است که دلالت کند بر اين که اين شک نکردن آنان، منحصر به يک زمان نيست، بلکه در زمان هاى آينده نيز شک نمى کنند. تو گويى عروض شک چيزى است که دائما خطرش وجود دارد. در نتيجه، اين کلمه مى فهماند که بايد استحکام اولى ايمان باقى بماند. و اگر فرموده بود: «وَ لَم يَرتَابُوا»، تنها ايمانى را شامل مى شد که در آغاز مقارن با شک و ترديد نباشد، ولى ديگر نسبت به مابعد ساکت بود. «وَ جَاهَدُوا بِأموَالِهِم وَ أنفُسِهِم فِى سَبِيلِ اللّه» - کلمه «مجاهده» - که مصدر «جَاهَدُوا» است - به معناى بذل جُهد و به کارگيرى تمامى توان خويش در پيشبرد راه خدا است. و کلمه «سَبِيلِ اللّه»، به معناى دين خدا است. و منظور از مجاهده به اموال و انفس، عمل و به کار گرفتن تا آخرين درجۀ قدرت است در انجام تکليف مالى الهى، از قبيل زکات و ساير انفاقات واجب، و انجام تکاليف بدنى، چون نماز و روزه و حج و غيره. و معناى آيه اين است که: مؤمنان واقعى کوشش مى کنند تا تکاليف مالى و بدنى اسلامى خود را انجام دهند، و در حالى انجام مى دهند - و يا عملشان چنين حالى دارد - که در دين خدا و در راه او است. «أُولئِکَ هُمُ الصّادِقُون» - اين جمله بر ايمان مؤمنان نامبرده مادام که آن صفات را حفظ کرده باشند، صحه گذاشته و تصديق مى کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۴۹۴ «قُلْ أَتُعَلِّمُونَ اللَّهَ بِدِينِکُمْ وَ اللَّهُ يَعْلَمُ مَا فى السّمَاوَاتِ وَ مَا فى الاَرْضِ وَ اللَّهُ بِکُلِّ شىْءٍ عَلِيمٌ»: اين آيه شريفه، اعراب را از اين جهت توبيخ مى کند که گفتند ما ايمان آورديم، در حالى که لازمۀ اين ادعاء، اين است که در سخن خود صادق باشند، و بر ايمان خود پافشارى به خرج داده باشند. بعضى ديگر گفته اند: بعد از آن که آيه قبلى نازل شد، اعراب سوگند خوردند که ما مؤمن و صادق در ادعاى خود هستيم، اين آيه نازل شد که: شما مى خواهيد با دين خود به خدا چيز ياد بدهيد. و معناى آيه روشن است و احتياج به توضيح ندارد. «يَمُنُّونَ عَلَيْک أَنْ أَسلَمُوا قُل لا تَمُنُّوا عَلىَّ إِسلَامَکُم بَلِ اللَّهُ يَمُنُّ عَلَيْکُمْ أَنْ هَدَاکُم لِلايمَانِ إِن کُنتُمْ صادِقِينَ»: يعنى: اى پيامبر! بر تو منت مى گذارند که اسلام آورده اند، و چه خطايى در اين منت گذارى خود مرتکب شده اند. زيرا اولا حقيقت آن چيزى که بر آن منت مى گذارند، ايمان است، که کليد سعادت دنيا و آخرت است. نه اسلامى که جز فواید صورى، از قبيل تأمين جانى و شرکت با مسلمانان واقعى در جواز نکاح و ارث، خاصيتى ندارد. و ثانيا، همين اسلام را هم نبايد بر پيامبر منت بگذارند. براى اين که آن جناب شخصى است که از طرف خداى تعالى، مأمور شده اسلام را به شما برساند. (نه از اسلام آوردن آن هايى که اسلام آوردند، چيزى عايد شخص او مى شود و نه از اسلام نياوردن آن ها که نياوردند، چيزى از دست مى دهد). پس احدى از مسلمانان بر او منتى ندارد. و اگر منتى باشد، براى خداى سبحان است که ايشان را هدايت فرموده. چون دين، دين اوست، و خود او هم از دينش بهره مند نمى شود، تا هر کس دين او را پذيرفت، بر او منت بگذارد، بلکه بهره مند از دين او در دنيا و آخرت، مؤمنان هستند. زيرا خداى تعالى، غنىّ على الاطلاق است. پس ‍ منت را خدا بر آنان دارد که هدايتشان کرده، نه آنان بر خدا. به طورى که ملاحظه مى فرماييد، کلمه «اسلام» را از دهان منت گذاران گرفته و در سخن خود، آن را مبدل به ايمان کرد تا بفهماند منت همه و هرچه هست، به «ايمان» است، نه به «اسلام»، که تنها در ظواهر زندگى آثارى دارد. پس جمله «قُل لَا تَمُنُّوا عَلَىّ إسلَامَکُم بَلِ اللّهُ يَمُنُّ...»، متضمن اين اشاره است که خطاى اين منت گذاران از هر دو جهت است: اول اين که: منت گذارى خود را متوجه رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» کردند، با اين که او، يک رسول است و بس، و غير از رسالت چيزى ندارد. و در اين باره فرموده: «لَا تَمُنُّوا عَلَىّ إسلَامَکُم: اسلام خود را بر من منت نگذاريد». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۴۹۵ و جهت دوم اين که: منت را - البته اگر منتى باشد - به اسلام خود نهادند، با اين که بايد به ايمان خود گذاشته باشند. و در ذيل آيه، گفتيم که: کلمه «اسلام» را بدين سبب مبدل به «ايمان» کرد، تا به جهت دوم اشاره کند. «إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ غَيْبَ السّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ وَ اللَّهُ بَصِيرُ بِمَا تَعْمَلُونَ»: اين جمله، خاتمه سوره است که تمامى مطالب سوره را، يعنى آنچه که نهى و امر در سوره بود، و آنچه حقايق در آن آمده بود، و آنچه که از ايمان قومى و عدم ايمان قومى ديگر خبر داده بود، همه آن ها را - تعليل مى کند. و مراد از غيب آسمان ها و زمين، هر غيبى است که در خصوص آسمان ها و زمين است. و يا منظور از آن، تمامى غيب ها است. چه آنچه که در اين دو ظرف قرار دارد و چه آنچه خارج از اين دو ظرف است. بحث روایتی: رواياتى در ذيل آيات گذشته در الدر المنثور است که ابن ابى حاتم، از مقاتل روايت کرده که در تفسير آيه: «يَا أيُّهَا الّذِينَ آمَنُوا لا يَسخَر قَومٌ مِن قَومِ» گفته: اين آيه در باره عده اى از «بنى تميم» نازل شد که بلال، سلمان، عمار، خباب، صُهَيب، ابن فهيره و سالم، مولاى ابى حُذَيفه را مسخره مى کردند. و در مجمع البيان مى گويد: آيه «يَا أيُّهَا الّذِينَ آمَنُوا لَا يَسخَر قَومٌ مِن قَومِ»، در باره «ثابت بن قيس بن شماس» نازل شده، که گوشش سنگين بود و هر وقت وارد مسجد مى شد، مردم به او راه مى دادند تا نزديک رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» برسد، و در آن جا بنشيند، تا صداى آن جناب را بشنود. روزى گويا براى نماز صبح وارد مسجد شد و هنوز هوا تاريک بود، و مردم از نماز فارغ شده بودند، و هر کس در جاى خود نشسته بود، او شروع کرد از سر و گردن مردم رد شدن، و مى گفت: راه بدهيد! راه بدهيد! تا رسيد به مردى. آن مرد گفت: تو مگر بيش از يک جا مى خواهى؟ خوب، همين جا بنشين! قيس، در حالى که سخت ناراحت بود، همان جا پشت سرِ آن مرد نشست. وقتى هوا روشن شد، پرسيد: اين کيست؟ گفت: من فلانی ام. ثابت گفت: آهان، پسر فلان زنى! و نام مادرش را برد. و اين رسم جاهليت بود که مردم را با نام بردن از مادرشان، سرزنش مى کردند. آن مرد سرش را از خجالت پايين انداخت، و در اين جا بود که اين آيه نازل شد - نقل از ابن عباس. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۴۹۶ و در همان کتاب است که جمله «وَ لا نِسَاءٌ مِن نِسَاءٍ» در باره زنان رسول خدا نازل شد، که «أُمّ سلمه» را مسخره مى کردند. نقل از انس. و داستان چنين بود که: أُمّ سلمه، کمر خود را با پارچه اى سفيد مى بست و دو طرف پارچه را به هم گره مى زد و آويزان مى کرد. عايشه به حفصه گفت: اين را نگاه کن، چطور اين زبان سگ را دنبال خود مى کشد، و منظور اين دو نفر، مسخره کردن او بود. بعضى هم گفته اند: عايشه، «أُمّ سلمه» را در کوتاه قدى سرزنش مى کرد، و با دستش اشاره مى کرد که «أُمّ سلمه»، اين قدر است - نقل از حسن. و در الدر المنثور است که: احمد، عبد بن حميد و بخارى - در کتاب الادب - و ابوداوود، ترمذى، نسائى، ابن ماجه، ابويعلى، ابن جرير، ابن منذر و بغوى - در کتاب معجم - و ابن قيان و شيرازى - در کتاب الالقاب - و طبرانى و ابن السنى - در کتاب عمل اليوم و الليله - و حاکم (وى حديث را صحيح دانسته) و ابن مردويه و بيهقى - در کتاب شعب الايمان - از ابى جبيره بن ضحاک نقل مى کنند که: آيه «وَ لا تَنَابَزُوا بِالألقَاب»، در باره قبيله ما «بنى سلمه» نازل شده. و داستان چنين بود که: وقتى رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» وارد مدينه شد، هيچ يک از مردم ما قبيله نبود، مگر آن که داراى دو اسم و يا سه اسم بود. وقتى رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، يک نفر را به يکى از اين اسم ها صدا مى زدند، اصحاب مى گفتند: يا رسول خدا! او از اين اسم بدش مى آيد. اين جا بود که آيه «وَ لا تَنَابَزُوا بِالألقَاب» نازل شد. دو روايت در شأن نزول آيه «غیبت» باز در همان کتاب آمده که: ابن ابى حاتم، از سدى نقل کرده که: وقتى سلمان فارسى با دو نفر ديگر سفرى کردند، و در سفر، سلمان، آن دو نفر را خدمت مى کرد، و از طعام خود به آن دو مى داد. روزى در بين راه، سلمان خوابش برد و از آن دو نفر عقب ماند. آن دو نفر وقتى به منزل رسيدند، متوجه شدند که سلمان دنبال سرشان نيست. پيش خود گفتند: او مردرندى کرده، خواسته است وقتى مى رسد که چادر زده شده باشد و غذا حاضر باشد. مشغول شدند چادر را زدند. همين که سلمان رسيد، او را فرستادند نزد رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»تا خورشتى از آن جناب برايشان بگيرد. سلمان به راه افتاد و نزد رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» رفت. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۴۹۷ عرضه داشت: يا رسول اللّه! رفقايم مرا فرستاده اند تا اگر خورشتى دارى، به ايشان بدهى. حضرت فرمود: رفقاى تو خورشت مى خواهند چه کنند، آن ها خورشت خوردند. سلمان برگشت و پاسخ رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» را به آن دو باز گفت. آن دو نفر نزد رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» آمدند و سوگند خوردند: به آن خدايى که تو را به حق مبعوث کرده، ما از آن ساعتى که پياده شده ايم، طعامى نخورده ايم. فرمود: چرا، شما سلمان را با آن حرف ها که دنبال سرش زديد، خورشت خود کرديد. اين جا بود که آيه: «أيُحِبُّ أحَدُکُم أن يَأکُلَ لَحمَ أخِيهِ مَيتاً» نازل شد. و در همان کتاب است که ضياء مقدسى، از انس روايت کرده که گفت: عرب را رسم چنين بود که در سفرها به يکديگر خدمت مى کردند، و با ابوبکر و عُمَر، مردى همراه بود که آن دو را خدمت مى کرد. روزى آن دو به خواب رفتند، و چون بيدار شدند، طعامى آماده نيافتند. به يکديگر گفتند: اين مرد چقدر خوابش سنگين است، او را بيدار کردند که برو نزد رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» و بگو ابوبکر و عُمَر سلام مى رسانند و از تو خورشتى مى خواهند. رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» فرمود: ابوبکر و عُمَر، خورشت خوردند. آن مرد نزد ابوبکر و عُمَر آمد و کلام رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» را باز گفت. آن دو نزد رسول خدا آمدند که: يا رسول اللّه! ما چه خورشتى خورده ايم؟ فرمود: گوشت برادرتان را. به آن خدايى که جانم به دست او است، گوشت او را بين دندان هايتان مى بينم. گفتند: يا رسول اللّه! پس برايمان استغفار کن. فرمود: به همان برادرتان که گوشتش را جويديد، بگوييد برايتان استغفار کند. مؤلف: چنين به نظر مى رسد که اين دو داستان، که در اين دو روايت آمده، يک داستان باشد. چيزى که هست در روايت اول، نام «سلمان» را برده، و آن دوى ديگر را به عنوان دو نفر ياد کرده. و در روايت دوم، نام آن دو نفر را که ابوبکر و عُمَر باشد، برده و نام همسفرشان را به عنوان مردى همسفر ياد کرده. مؤيّد اين احتمال، روايتى است که از جامع الجوامع نقل شده که گفته است: روايت شده که ابوبکر و عمر، سلمان را نزد رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» فرستادند که از آن جناب طعامى بگيرد، و براى آن دو بياورد. رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، او را نزد اسامة بن زيد، که نگهبان بار و بنه اش بود، فرستاد. اُسامه به سلمان گفت: نزد من هيچ طعامى نيست. سلمان نزد ابوبکر و عمر برگشت. آن دو گفتند: اسامه بخل ورزيده، ما اگر سلمان را به چاه پر آبى هم بفرستيم، آن چاه خشک مى شود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۴۹۸ بعد خودشان نزد رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» رفتند. حضرت فرمود: من اثر خوردن گوشت را در دهان شما مى بينم. عرضه داشتند: يا رسول اللّه! ما امروز اصلا لب به گوشت نزده ايم. فرمود: مدتى طولانى گوشت سلمان و اسامه را مى خورديد. آنگاه آيه نازل شد. و در عيون، به سند خود، از محمد بن يحيى بن ابى عباد، از عمويش روايت کرده که گفت: روزى از حضرت رضا «عليه السلام» شنيدم که شعرى مى خواند، با اين که ايشان، خيلى کم شعر مى خواند و آن شعر اين بود: کُلّنَا نَأمل مداً فِى الأجَلِ * وَ المَنَايَا هُنّ آفَاتُ الأمَلِ لا يَغُرَنّکَ أبَاطِيلُ المُنى * و الزم القصد ودع عنک العلل إنّمَا الدُّنيَا کَظِلّ زَائِل * حَلّ فِيهِ رَاکِبٌ ثُمّ رحل من پرسيدم: خدا عزّت امير را زياد کند، اين شعر از کيست؟ فرمود: از عراقى خودتان است. عرضه داشتم: من آن را از ابوالعتاهيه شنيده ام، که براى خودش مى سرود. حضرت فرمود: اسم اصلی اش را ببر، و هيچ وقت او را به اين کنيه ياد مکن، که خداى عزّوجلّ مى فرمايد: «وَ لا تَنَابَزُوا بِالألقَاب»، و شايد - صاحب اين شعر از اين اسم خوشش نيايد. و در کافى، به سند خود، از حسين بن مختار، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: اميرالمؤمنين «صلوات اللّه عليه»، در يکى از کلماتش فرمود: همواره کار برادر مسلمانت را حمل بر صحت و بلکه بر بهترين وجهش کن، تا وقتى که دليلى قطعى وظيفه ات را تغيير دهد، و دلت را از او برگرداند. و هرگز کلمه اى را که از برادر مسلمانت مى شنوى، حمل بر بد مکن، مادام که مى توانى محمل خيرى براى آن کلمه پيدا کنى. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۴۹۹ و در نهج البلاغه فرموده: وقتى صلاح بر روزگار و اهل روزگار مسلط باشد، در چنين جوّى اگر يک نفر سوء ظنّى به کسى پيدا کرد که از او خطایى نديده، نبايد آن ظنّ بد را از دل خود بپذيرد و اگر بپذيرد، ظلم کرده. و اگر فساد بر زمان و اهل زمان مسلط شد، در چنين جوّى اگر يک نفر نسبت به کسى حسن ظنّ پيدا کند، خود را فريب داده. مؤلف: اين دو روايت تعارضى با هم ندارد. براى اين که روايت دومى، ناظر به خود ظنّ است، و روايت اولى، راجع به ترتيب اثر دادن عملى بر ظنّ است. زشتی گناه غيبت، از زنا شديدتر است و در کتاب خصال، از اسباط بن محمد، به سندى که به رسول اللّه «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» دارد، از آن جناب روايت کرده که فرمود: غيبت، از زنا شديدتر است. پرسيدند: يا رسول اللّه! چرا چنين است؟ فرمود: زناکار مى تواند توبه کند، و خدا هم توبه اش را بپذيرد. چون سر و کارش تنها با خدا است، ولى مرتکب غيبت مى خواهد توبه کند، اما خدا توبه اش را نمى پذيرد، مگر وقتى که شخص غيبت شده از او درگذرد. مؤلف: اين روايت را الدرّ المنثور هم، از ابن مردويه، و بيهقى از ابى سعيد، و جابر از رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» روايت کرده، به اين عبارت که رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» فرمود: غيبت، از زنا شديدتر است. گفتند: يا رسول اللّه! چطور غيبت از زنا شديدتر است؟ فرمود: براى اين که ممکن است مردى زنا کند و بعد توبه کند، خدا هم توبه اش را بپذيرد، ولى مرتکب غيبت آمرزيده نمى شود، مگر وقتى که شخص غيبت شده او را ببخشد. و در کافى، به سند خود، از سکونى، از امام صادق «عليه السلام» روايت آورده که فرمود: رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» فرمود: غيبت در تباه کردن دين مسلمان، سريع تر از خوره اى است که اندرون او را بخورد. و در همان کتاب، به سند خود، از حفص بن عمر، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرد که فرمود: شخصى از رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» پرسيد: کفاره گناه غيبت چيست؟ فرمود: براى آن کس ‍ که غيبتش کرده اى، به تلافى غيبتش استغفار کن. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۵۰۰ و در تفسير قمى، در ذيل آيه «وَ جَعَلنَاکُم شُعُوباً وَ قَبَائِلَ» فرمود: «شعوب»، ملت هاى غيرعرب است و «قبائل»، به معناى طوائف عرب. مؤلف: اين روايت را صاحب مجمع البيان به امام صادق «عليه السلام» نسبت داده. و در الدر المنثور است که ابن مردويه و بيهقى، از جابر بن عبداللّه روايت آورده اند که گفت: در وسط ايام تشريق «يازدهم و دوازدهم و سيزدهم ذى الحجه، که روز وسطش دوازدهم مى شود»، رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، براى ما خطبه وداع را ايراد کرد و فرمود: «أيّها الناس! آگاه باشيد که پروردگارتان يکى است، پدرتان يکى است و هيچ فضيلتى براى عربى بر غيرعرب نيست، و هيچ غيرعربى بر عرب فضيلتى ندارد و هيچ سياهى بر سرخى، و هيچ سرخى بر سياهى، فضيلت ندارد مگر به تقوا. و گرامى ترين شما نزد خدا باتقواترين شما است. با شما هستم، آيا ابلاغ کردم؟ همه گفتند: بله يا رسول اللّه. فرمود: پس حاضران به غائبان برسانند. رواياتى در توضیح فرق بين اسلام و ايمان و در کافى، به سند خود، از ابوبکر حضرمى، از امام صادق «عليه السلام» روايت آورده که گفت: رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، ضباعه، دختر زبير بن عبد المطلب را (که دختر عموى خودش بود)، براى مقداد بن اسود تزويج کرد، و اين کار را نکرد مگر براى اين که امر ازدواج را آسان کند، و مردم به رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» تأسّى کنند، و بدانند که گرامى ترين آنان نزد خدا، باتقواترين شان است. و در روضه کافى، به سند خود، از جميل بن درّاج روايت کرده که گفت: به امام صادق «عليه السلام» عرضه داشتم: بفرماييد کرم چيست؟ فرمود: کرم، تقوا است. و در کافى، به سند خود، از يونس، از يعقوب، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که در ضمن حديثى فرمود: اسلام، قبل از ايمان است. بر مدار اسلام است که مسلمانان با هم ازدواج مى کنند و از يکديگر ارث مى برند، و بر مدار ايمان است که در آخرت اجر مى برند. و در خصال، از اعمش، از جعفر بن محمد «عليهما السلام» روايت کرده که در ضمن حديثى فرمود: اسلام غير از ايمان است، و هر مؤمنى، مسلمان هست، ليکن هر مسلمانى، مؤمن نيست. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۵۰۱ و در الدر المنثور، در ذيل آيه «قَالَتِ الأعرَابُ آمَنّا» مى گويد: ابن جرير، از قتاده روايت کرده که گفت: آيه «قَالَتِ الأعرَابُ آمَنّا»، در باره بنى اسد نازل شده. مؤلف: اين روايت، از مجاهد و غير او نيز نقل شده. و نيز در همان کتاب است که ابن ماجه و ابن مردويه و طبرانى و بيهقى - در کتاب شعب الايمان - از على بن ابى طالب روايت کرده اند که فرمود: رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» فرمود: «ايمان»، عبارت است از معرفت به قلب، اقرار به زبان و عمل به ارکان. و نيز در همان کتاب آمده که نسائى و بزاز و ابن مردويه، از ابن عباس روايت کرده اند که گفت: بنى اسد نزد رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» آمدند و عرضه داشتند: يا رسول اللّه! ما بدون اين که با تو جنگ کنيم، مسلمان شديم، در حالى که عرب با تو جنگ کرد. اين جا بود که آيه «يَمُنُّونَ عَلَيکَ أن أسلَمُوا» نازل شد. مؤلف: در اين معنا، رواياتى ديگر نيز هست. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۵۰۲ «سوره ق » آيات ۱ - ۱۴ سوره «ق» * سوره «ق»، مکّى است و چهل و پنج آيه دارد. بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ * ق وَ الْقُرْءَانِ الْمَجِيدِ(۱) بَلْ عجِبُوا أَن جَاءَهُم مُّنذِرٌ مِّنْهُمْ فَقَالَ الْکَافِرُونَ هَذَا شىْءٌ عجِيبٌ(۲) أَ ءِذَا مِتْنَا وَ کُنَّا تُرَاباً ذَلِک رَجْعُ بَعِيدٌ(۳) قَدْ عَلِمْنَا مَا تَنقُص الاَرْض مِنهُمْ وَ عِندَنَا کِتَابٌ حَفِيظ(۴) بَلْ کَذَّبُوا بِالْحَقِّ لَمَّا جَاءَهُمْ فَهُمْ فى أَمْرٍ مَّرِيجٍ(۵) أَ فَلَمْ يَنظرُوا إِلى السّمَاءِ فَوْقَهُمْ کَيْف بَنَيْنَاهَا وَ زَيَّنَّاهَا وَ مَا لهََا مِن فُرُوجٍ(۶) وَ الاَرْض مَدَدْنَاهَا وَ أَلْقَيْنَا فِيهَا رَوَاسىَ وَ أَنبَتْنَا فِيهَا مِن کُلِّ زَوْج بَهِيجٍ(۷) تَبْصِرَةً وَ ذِکْرَى لِکُلِّ عَبْدٍ مُّنِيبٍ(۸) وَ نَزَّلْنَا مِنَ السّمَاءِ مَاءً مُّبَارَکاً فَأَنبَتْنَا بِهِ جَنَّاتٍ وَ حَبّ الحَْصِيدِ(۹) وَ النَّخْلَ بَاسِقَاتٍ لهََّا طلْعٌ نَّضِيدٌ(۱۰) رِّزْقاً لِّلْعِبَادِ وَ أَحْيَيْنَا بِهِ بَلْدَةً مَّيْتاً کَذَلِک الخُْرُوجُ(۱۱) کَذَّبَت قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَ أَصحَاب الرَّس وَ ثَمُودُ(۱۲) وَ عَادٌ وَ فِرْعَوْنُ وَ إِخْوَانُ لُوطٍ(۱۳) وَ أَصحَابُ الاَيْکَةِ وَ قَوْمُ تُبَّعٍ کُلُّ کَذَّب الرُّسُلَ فحَقَّ وَعِيدِ(۱۴ «ترجمه آیات» به نام اللّه که هم رحمان است و هم رحيم. ق. به قرآن مجيد سوگند (۱). تو را ما فرستاديم، ليکن کفار تعجب کردند که از جنس خودشان، کسى به عنوان بيمرسان از ناحيه خدا آيد، لذا کفار گفتند اين چيز عجيبى است (۲). آيا وقتى مُرديم و خاک شديم؟ اين برگشتن بعيدى است (۳). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۵۰۳ با اين که ما مى دانيم که زمين از ايشان چه مقدار کم مى کند و نزد ما کتابى است که (از خطر اشتباه و يا حوادث) محفوظ است (۴). بلکه اينان با حق دشمنى دارند و آن را هرچه باشد، تکذيب مى کنند. پس ايشان در امرى حيرت آورند (با اين که حق را تشخيص مى دهند، باز انکار مى کنند) (۵). مگر تاکنون سر بلند نکرده و به آسمان بالاى سرِ خود نگاهى نينداخته اند، که چگونه آن را بنا کرديم و آن را با ستارگان زينت داديم (۶). و مگر زمين زير پاى خود را نديدند، که گسترده اش کرديم و کوه هاى ريشه دار در آن جايگزين کرديم و در آن، از هر صنف گياه مسرت انگيز رويانديم (۷). تا مايه بصيرت و تذکر هر بنده اى باشد، که دائما به سوى ما توبه مى آورد (۸). و از آسمان، آبى پُر برکت نازل کرديم و به دنبالش، باغ ها و دانه هاى دروکردنى رويانديم (۹). درختان خرماى بلند، با ميوه هاى روى هم چيده (۱۰). تا رزق بندگان باشد، همچنان که با آن آب پُر برکت شهرى مُرده را زنده کرديم، زنده کردن انسان ها نيز، اين طور است (۱۱). قبل از اين کفار، قوم نوح و اصحاب رس و ثمود تکذيب کردند (۱۲). و همچنين عاد و فرعون و مردم لوط (۱۳). و اصحاب الأيکه و قوم تُبع، که همه آنان رسولان را تکذيب کردند و تهديد خدا در باره شان محقق شد(۱۴). محتواى سوره مبارکه «ق» «بیان آیات» اين سوره، مسأله دعوت اسلام را بيان مى کند. و به آنچه در اين دعوت است، اشاره مى کند. يعنى انذار به معاد و انکار مشرکان به معاد، و تعجبى که از آن داشتند که بعد از مُردن و بطلان شخصيت آدمى و خاک شدنش، چگونه دوباره زنده مى شود و به همان صورت و وضعى که قبل از مرگ داشت بر مى گردد؟ آنگاه تعجب آنان را رد مى کند به اين که: علم الهى محيط به ايشان است، و کتاب حفيظ که هيچ يک از احوال خلقش و هيچ حرکت و سکون آن ها - چه خردش و چه کلانش - از قلم آن کتاب نيفتاده، نزد او است. آنگاه اين منکران را تهديد مى کند به اين که اگر به راه نيايند، بر سرشان همان خواهد آمد که بر سرِ امت هاى گذشته و هلاک شده، آمد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۵۰۴ و آنگاه براى بار دوم، باز به علم و قدرت خداى تعالى پرداخته، از راه تدبيرى که در خلقت آسمان ها و آراستن آن با ستارگان بى حرکت و با حرکت و تدابير ديگرى که به کار برده و نيز تدبيرى که در خلقت زمين به کار برده و آن را گسترده و کوه هاى ريشه دار در آن جايگزين ساخته، گياهان نر و ماده در آن رويانيده، و نيز به اين که آب را از آسمان فرستاده و ارزاق بندگان را تأمين نموده و زمين را با آن آب زنده کرده است، علم و قدرت او را اثبات مى کند. و نيز به همين منظور، به بيان حال انسان مى پردازد که از اولين روزى که خلق شده و تا زنده است، در تحت مراقبت شديد و دقيق قرار دارد. حتى يک کلمه در فضاى دهانش نمى آورد، و از اين بالاتر يک خاطره را در دلش خطور نمى دهد، و نفسش آن را وسوسه نمى کند، مگر آن که همه اش را ثبت مى کنند. و آنگاه بعد از آن که مُرد، با او چه معامله مى شود و بعد از زنده شدنش براى پس دادن حساب، همچنان در تحت مراقبت هست، تا آن که از حساب فارغ شود. يا به آتش در آيد، اگر از تکذيب کنندگان حق باشد، و يا به بهشت و قرب پروردگار، اگر از متقين باشد. و کوتاه سخن آن که: زمينه گفتار در اين سوره، مسأله معاد است، و يکى از آيات برجسته آن، آيه «لَقَد کُنتَ فِى غَفلَةٍ مِن هذَا فَکَشَفنَا عَنکَ غِطَاءَکَ فَبَصَرُکَ اليَومَ حَدِيد»، و يکى ديگر آيه «يَومَ نَقُولُ لِجَهَنّمَ هَل امتَلَأتِ وَ تَقُولُ هَل مِن مَزِيد»، و يکى هم آيه «لَهُم مَا يَشَاؤُنَ فِيهَا وَ لَدَينَا مَزِيد» است. و اين سوره، به اين دليل گفتيم مکى است که سياق آياتش، بر آن گواهى مى دهند. اما بعضى گفته اند که آيه «وَ لَقَد خَلَقنَا السّماواتِ وَ الأرض...»، و يا اين آيه و آيه بعدش در مدينه نازل شده. ولى در لفظ آيه هيچ شاهدى بر آن نيست. و در اين آياتى که نقل کرديم، به طور اجمال به مسأله معاد و اين که مشرکان آن را امرى بعيد مى پنداشتند، اشاره شده، و نخست جوابى اجمالى با تهديد مى دهد، و سپس به طور مفصل از آن جواب داده، باز براى بارّ دوم، تهديد مى کند. «ق وَ الْقُرْءَانِ الْمَجِيدِ»: در مجمع البيان مى گويد: کلمه «مجد» - که کلمه «مجيد» از آن اشتقاق يافته - به معناى شرف وسيع است. وقتى گفته مى شود: «مجد الرّجُل و مجد» - به فتح و ضم جيم - که بزرگوار و کريم باشد و در اصل اين کلمه از اين قول گرفته شده که مى گويند: «مجدت الإبل مجوداً». يعنى شتر آن قدر علف بهارى خورده که شکمش بزرگ شده. رده:تفسیر المیزان