المیزان جلد۱۹ بخش۲۱
مقصود از ديوارى که در قیامت، بين منافقان و مؤمنان زده مى شود
«فَضُرِب بَيْنهُم بِسُورٍ لَّهُ بَابٌ بَاطِنُهُ فِيهِ الرَّحْمَةُ وَ ظاهِرُهُ مِن قِبَلِهِ الْعَذَاب»:
«سور شهر»، به معناى ديوار دور شهر است که در قديم دور هر شهرى مى کشيدند، و ارتباط شهر را با خارج قطع مى نمودند. و ضمير «هُم» در جملۀ «فَضُرِبَ بَينَهُم بِسُورٍ»، به مؤمنان و منافقان، هر دو بر مى گردد، و معناى جمله اين است که: بين مؤمنان و منافقان ديوارى کشيده مى شود که اين دو طايفه را از هم جدا مى کند، و مانع ارتباط آن دو با يکديگر مى شود.
و در اين که اين ديوار چيست؟
بعضى از مفسران گفته اند: اعراف است. اين احتمال بعيدى نيست، همچنان که ما نيز در تفسير آيه شريفه «وَ بَينَهُمَا حِجَابٌ وَ عَلَى الأعرَافِ رِجَالٌ ...»، اين احتمال را داديم.
و بعضى ديگر، منظور از آن ديوار را غير اعراف دانسته اند.
و معناى اين که فرمود: «لَهُ بَابٌ» اين است که: ديوار مذکور درى دارد، و اين، در حقيقت تشبيهى است از حالى که منافقان در دنيا داشتند. چون منافقان در دنيا با مؤمنان اتصال و ارتباط داشتند
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۷۶
(و مانند کفار يکسره رابطه خود را با مؤمنان قطع نکرده بودند)، و با اين که با مؤمنان ارتباط داشتند، در عين حال با حجابى، خود را از مؤمنان پنهان کرده بودند، (يعنى واقعيت خود را پنهان کرده بودند، و مؤمنان حتى احتمال هم نمى دادند که اين افراد ظاهر الصلاح، گرگانى در لباس ميش بوده باشند). و علاوه بر اين که در و ديوار مذکور، وضع دنيايى منافقان را - ممثّل مى کند، اين فايده را هم دارد که منافقان از آن در، وضع مؤمنان را مى بينند، و بيشتر حسرت مى خورند، و سر انگشت ندامت مى گزند.
«بَاطِنُهُ فِيهِ الرّحمَةِ وَ ظَاهِرُهُ مِن قِبَلِهِ العِذِابِ » - کلمۀ «بَاطِنَهُ» مبتدا، و جمله «فِيهِ الرّحمَة»، مبتدا و خبر، و جملگى خبر است براى «بَاطِنُهُ». و همچنين کلمۀ «ظَاهِرُهُ» مبتدا، و جملۀ «مِن قِبَلِهِ العِذِاب»، مبتدا و خبر و جملگى خبر «ظَاهِرُهُ». و ضمير در «فِيهِ» و در «قِبَلِهِ» به باطن و ظاهر بر مى گردد. و از اين که فرمود: باطن ديوار در آن رحمت و ظاهر ديوار از ناحيه ديوار عذاب است، چنين بر مى آيد که ديوار محيط به مؤمنان است، و مؤمنان در داخل ديوار، و منافقان در خارج آن قرار دارند.
و اين که ديوار مذکور، داخلش که به طرف مؤمنان است، طورى است که مشتمل بر رحمت است، و ظاهرش که به طرف منافقان است، مشتمل بر عذاب است، با وضعى که ايمان در دنيا دارد، مناسب است. چون ايمان هم در دنيا نظير همان ديوار آخرت، براى اهل اخلاص از مؤمنان نعمت و رحمت بود، و از داشتن آن شادى و مسرّت مى کردند و لذّت مى بردند، و همين ايمان براى اهل نفاق عذاب بود، از پذيرفتنش شانه خالى مى کردند، و اصلا از آن ناراحت و متنفر بودند.
«يُنَادُونهُمْ أَ لَمْ نَکُن مَّعَکُمْ ...»:
اين آيه، مطلبى استينافى را به عنوان پاسخ از سؤالى تقديرى بيان مى کند. گويا شخصى بعد از شنيدن آيه قبلى پرسيده: منافقان و منافقات بعد از آن که با آن ديوار برخورد مى کنند، و آن عذاب را از پشت ديوار مشاهده مى نمايند، چه تدبيرى مى انديشند و چه مى کنند؟
در پاسخ فرموده: «يُنَادُونَهُم - فرياد بر مى آورند».
و معناى آيه اين است که: منافقان و منافقات، مؤمنان و مؤمنات را بانگ مى زنند که مگر ما در دنيا با شما نبوديم؟
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۷۷
و منظورشان از اين سخن، اين است که: در دنيا در ظاهر دين با مؤمنان و مؤمنات بودند، (آنان نماز مى خواندند و اينان نيز مى خواندند، و هر کار ديگرى که مؤمنان مى کردند، اينان نيز مى کردند، با اين تفاوت که مؤمنان و مؤمنات هرچه مى کردند، براى رضاى خدا و تقرّب بدو مى کردند، و اينان هرچه مى کردند، به اين انگيزه مى کردند که با زبان شکار، سخن گفته باشند، تا زودتر شکار را در دام خود بيفکنند).
و جملۀ «قَالُوا بَلَى» تا آخر آيه، پاسخ مؤمنان و مؤمنات است به ايشان، که بله، شما با ما بوديد، «وَلَکِنّکُم فَتَنتُم»: وليکن شما در امتحان به هلاکت افکنديد «أنفُسَکُم» خود را، «وَ تَرَبّصتُم»: و همواره منتظر بوديد و آرزو داشتيد دعوت دينى و متدينين گرفتار بلا و مصيبتى شوند، «وَ ارتَبتُم»: و در دين خود در شک و ترديد بوديد، «وَ غُرّتکُمُ الأمَانِىّ»: و آرزوهاى گوناگون و از آن جمله آرزوى خاموش شدن نور دين و برگشتن متدينين از دين، شما را مغرور کرد، «حَتّى جَاءَ أمرُ اللّه»: تا آن که امر خدا، يعنى مرگ فرا رسيد، «وَ غَرّکُم بِاللهِ الغَرُورُ». کلمۀ «غَرور» - به فتحه غين - به معناى شيطان است، و معناى جمله است که: شيطان شما را به خدا مغرور ساخت.
و اين آيه شريفه، به طورى که ملاحظه مى فرماييد، اين معنا را افاده مى کند که زنان و مردان منافق در روز قيامت، از زنان و مردان مؤمن کمک مى طلبند، تا شايد به کمک آنان، از ظلمتى که در آن اند، نجات يابند، و دستآويز و بهانه شان اين است که آخر ما در دنيا با شما بوديم.
و سپس مى فهماند که: مردان و زنان مؤمن در پاسخشان مى گويند: درست است که با ما بوديد، ولى دل هايتان مطابق با ظاهر حالتان نبود. چون شما دل هاى خود را گمراه و مفتون کرده بوديد و همواره در انتظار بلا و گرفتارى براى مسلمانان بوديد، و در دينى که اظهارش مى داشتيد، شک و ترديد داشتيد. آرزوهاى خام و شيطان، شما را فريب داد، و اين صفات خبيثه، همه آفات قلب است. پس دل هاى شما سالم نبود، و در امروز که روز قيامت است، تنها کسانى سود مى برند که از دنيا با قلبى سالم آمده باشند، همچنان که قرآن کريم فرمود: «يَومَ لَا يَنفَعُ مَالٌ وَ لَا بَنُونَ إلّا مَن أتَى اللّهَ بِقَلبٍ سَلِيمٍ».
«فَالْيَوْمَ لا يُؤْخَذُ مِنکُمْ فِدْيَةٌ وَ لا مِنَ الَّذِينَ کَفَرُوا ...»:
اين آيه، تتمه گفتار مردان و زنان با ايمان است، که در خطاب به منافقان و منافقات مى گويند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۷۸
و در اين خطاب خود، کفّار را هم اضافه مى کنند. چون منافقان هم در واقع کافرند، و تنها فرقى که کفار با ايشان دارند، اين است کفر خود را علنى و اظهار مى کنند، و مؤمنان در اين خطاب مى گويند: امروز، هر کسى در گروِ عمل خويش است، همچنان که در قرآن کريم فرموده بود: «کُلّ نَفسٍ بِمَا کَسَبَت رَهِينَةٌ».
اين جا، مثل دنيا نيست که بتوانيد با دادن رشوه جرم خود را بخريد. امروز از کسى فديه و عوض نمى گيرند، و شما نمى توانيد از اين راه، خود را از عذاب خلاص کنيد. چون راه نجات يافتن از هر گرفتارى يا دادن عوض است، که انسان بدهد و خود را از گرو آن عذاب درآورد، و يا پارتى و يارى ياوران است که شما هيچ يک را نداريد. اولى را با جملۀ «فَاليَومَ لَا يُؤخَذُ مِنکُم فِديَةٌ ...» نفى کردند، و دومى را با جملۀ «مَاوَيکُمُ النّار».
«مَاوَيکُمُ النّارُ هِىَ مَولَيکُم وَ بِئسَ المَصِيرُ» - در اين جمله، به طور کلى هر نوع ناصرى که بتواند منافقان و کفار را يارى دهد و از آتش برهاند، نفى کرده، مگر يک ياور را، آن هم خود آتش است، که مى فرمايد: «هِىَ مَولَيکُم - تنها آتش ياور شما است». چون جمله مذکور انحصار را مى رساند، و منظور از «مَولَى»، همان ناصر است، و جمله مذکور، نوعى طعنه زدن است. (مثل اين به جنايتکارى بگويند: راه نجات و تنها ياورت، چوبۀ دار است).
ممکن هم هست کلمۀ «مَولَى» در اين جا، به معناى متصدى امر باشد. چون کفار در دنيا براى برآوردن حوايج زندگی شان از خوردنى و نوشيدنى و جامه و همسر و مسکن، غير خدا را مى خواندند، و حقيقت غيرخدا، همان آتش است. پس همان طور که مولاى ايشان در دنيا غير خدا بود، در آخرت هم مولايشان آتش خواهد بود. چون همين آتش است که حوائج آنان را بر مى آورد. طعامى از زقّوم، و شرابى از حميم، و جامه اى بريده از آتش، و همسرانى از شيطان ها، و مسکنى در درون دوزخ برايشان فراهم مى کند، و خداى سبحان در جاهاى ديگر کلامش، در آياتى بسيار از آن خبر داده.
بحث روایتی
در الدر المنثور است که ابن جرير، ابن ابى حاتم، ابن مردويه، و ابونعيم (در کتاب دلائل)، از طريق زيد بن اسلم، از عطاء بن يسار، از ابى سعيد خدرى روايت کرده که گفت:
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۷۹
در سال حديبيّه، در رکاب رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» از مدينه بيرون شديم تا به عسفان رسيديم. در آن جا، رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» فرمود: ممکن است مردمى بيايند که شما وقتى اعمال خود را با اعمال آنان مقايسه کنيد، اعمال خود را ناچيز بشماريد.
پرسيديم: يا رسول اللّه! آن مردم چه کسانی اند، آيا از قريش اند؟ فرمود: نه، وليکن اهل يمن اند، که دل هايى رقيق تر و قلوبى نرم تر دارند. پرسيديم: آيا آن ها بهتر از ما هستند، يا رسول اللّه؟ فرمود: اگر هر يک از آنان کوهى از طلا در راه خدا انفاق کنند، هرگز به يک چهارم اجر شما و بلکه نصف آن هم نمى رسند، و همين فصل مميّز ميان ما و ساير مسلمانان آينده است، که ما قبل از فتح مکّه در راه خدا انفاق کرديم. «لَا يَستَوِى مِنکُم مَن أنفَقَ مِن قَبلِ الفَتحِ وَ قَاتَلَ ...».
مؤلف: اين معنا به چند طريق و با عبارتى قريب به هم روايت شده، ولى این اشکال متوجه آن هست که از سياق آيات مورد بحث، بر مى آيد که بعد از فتح نازل شده که منظور از آن فتح، فتح «حُدَيبيّه» است و يا فتح مکّه است، و اين روايات مى گويند: آيه قبل از فتح نازل شده، پس با آيه انطباق ندارد.
و نيز در همان کتاب است که عبد بن حميد و ابن منذر، از عکرمه روايت کرده اند که گفت: وقتى آيه شريفه «لَا يَستَوِى مِنکُم مَن أنفَقَ مِن قَبلِ الفَتحِ وَ قَاتَلَ» نازل شد، ابودحداح گفت: به خدا سوگند، امروز مبالغ هنگفتى انفاق مى کنم، تا درجه آن کسانى را دريابم قبل از فتح انفاق کرده بودند، و بعد از من هم کسى نتواند اين رکورد مرا بشکند. آنگاه گفت: بارالها! هرچه را که ابودحداح مالک است، نصفش در راه تو باشد، و تمامى اموالش را نصف کرد، تا رسيد به لنگه کفشش گفت: حتى اين هم.
و در تفسير قمى، در ذيل آيه «يَومَ تَرَى المُؤمِنِينَ وَ المُؤمِنَاتِ يَسعَى نُورُهُم بَينَ أيدِيهِم وَ بِأيمَانِهِم» مى گويد:
در روز قيامت، نور در بين مردم، طبق درجات ايمانشان تقسيم مى شود، و نورى که به منافق مى رسد، تنها بين انگشت ابهام پاى چپش را فرا مى گيرد. منافق به نور خود مى نگرد، و سپس به مؤمنان مى گويد: بايستيد تا من از نور شما اقتباس کنم. مؤمنان به ايشان مى گويند: به عقب برگرديد و در آن جا، براى خود کسب نور کنيد. دراین هنگام است که بين اين دو طايفه ديوارى زده مى شود. ديوارى که داراى درى است، از پشت ديوار مؤمنان را صدا مى زنند که: مگر ما در دنيا با شما نبوديم؟ مى گويند: بله بوديد، وليکن شما خود را مفتون و هلاک کرديد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۸۰
امام فرمود: يعنى با نافرمانى خدا، خود را هلاک کرديد. «وَ تَرَبّصتُم وَ ارتَبتُم». فرمود: يعنى همواره در انتظار بوديد و شک داشتيد.
و سپس درباره جملۀ «فَاليَومَ لَا يُؤخَذُ مِنکُم فِديَةٌ» فرمود: به خدا سوگند منظور يهود و نصارا نيست، بلکه همين مسلمان اهل قبله است: «مَاوَيکُمُ النّارُ هِىَ مَولَيکُم». فرمود: يعنى آتش اولى و سزاوارتر است براى شما.
مؤلف: منظور امام از اهل قبله، منافقان از مسلمانان هستند.
و در کتاب کافى، به سند خود، از ابان بن تغلب روايت کرده که گفت: از امام صادق «عليه السلام» شنيدم مى فرمود: زنهار، از آرزوى (دور و دراز) بپرهيزيد، که خرّمى زندگى شما را مى برد، و ديگر هيچ يک از نعمت هايى که به شما داده اند، در نظرتان خرّم و قانع کننده نمى شود. همين آرزوها باعث مى شود آنچه موهبت و عطا که خداى عزّوجلّ به شما ارزانى داشته، در نظرتان کوچک و بى ارزش شود، و چون آنچه داريد، ناچيز و بى ارزش شد، و آنچه نداريد و آرزويش را مى پرورانيد، به دست نمى آوريد، سراسر عمرتان به حسرت مى گذرد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۸۱
آيات ۱۶ - ۲۴ سوره حديد
أَ لَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ ءَامَنُوا أَن تخْشعَ قُلُوبهُمْ لِذِکرِ اللَّهِ وَ مَا نَزَلَ مِنَ الحَْقِّ وَ لا يَکُونُوا کالَّذِينَ أُوتُوا الْکِتَاب مِن قَبْلُ فَطالَ عَلَيهِمُ الاَمَدُ فَقَست قُلُوبهُمْ وَ کَثِيرٌ مِّنهُمْ فَاسِقُونَ(۱۶)
اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يحْىِ الاَرْض بَعْدَ مَوْتهَا قَدْ بَيَّنَّا لَکُمُ الاَيَاتِ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ(۱۷)
إِنَّ الْمُصدِّقِينَ وَ الْمُصدِّقَاتِ وَ أَقْرَضوا اللَّهَ قَرْضاً حَسناً يُضاعَف لَهُمْ وَ لَهُمْ أَجْرٌ کَرِيمٌ(۱۸)
وَ الَّذِينَ ءَامَنُوا بِاللَّهِ وَ رُسلِهِ أُولَئک هُمُ الصدِّيقُونَ وَ الشهَدَاءُ عِندَ رَبهِمْ لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَ نُورُهُمْ وَ الَّذِينَ کَفَرُوا وَ کذَّبُوا بِئَايَاتِنَا أُولَئک أَصحَاب الجَْحِيمِ(۱۹)
اعْلَمُوا أَنَّمَا الحَْيَوةُ الدُّنْيَا لَعِبٌ وَ لهَْوٌ وَ زِينَةٌ وَ تَفَاخُرُ بَيْنَکُمْ وَ تَکاثُرٌ فى الاَمْوَالِ وَ الاَوْلَادِ کَمَثَلِ غَيْثٍ أَعجَب الْکُفَّارَ نَبَاتُهُ ثمَّ يهِيجُ فَترَاهُ مُصفَرًّا ثمَّ يَکُونُ حُطاماً وَ فى الاَخِرَةِ عَذَابٌ شدِيدٌ وَ مَغْفِرَةٌ مِّنَ اللَّهِ وَ رِضوَانٌ وَ مَا الحَْيَوةُ الدُّنْيَا إِلا مَتَعُ الْغُرُورِ(۲۰)
سابِقُوا إِلى مَغْفِرَةٍ مِّن رَّبِّکمْ وَ جَنَّةٍ عَرْضهَا کَعَرْضِ السمَاءِ وَ الاَرْضِ أُعِدَّت لِلَّذِينَ ءَامَنُوا بِاللَّهِ وَ رُسلِهِ ذَلِک فَضلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَن يَشاءُ وَ اللَّهُ ذُو الْفَضلِ الْعَظِيمِ(۲۱)
مَا أَصاب مِن مُّصِيبَةٍ فى الاَرْضِ وَ لا فى أَنفُسِکُمْ إِلا فى کتَابٍ مِّن قَبْلِ أَن نَّبرَأَهَا إِنَّ ذَلِک عَلى اللَّهِ يَسِيرٌ(۲۲)
لِّکَيْلا تَأْسوْا عَلى مَا فَاتَکُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِمَا ءَاتَامْ وَ اللَّهُ لا يحِب کُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ(۲۳)
الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَ يَأْمُرُونَ النَّاس بِالْبُخْلِ وَ مَن يَتَوَلَّ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَنىُّ الحَْمِيدُ(۲۴)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۸۲
«ترجمه آیات»
آيا وقت آن نشده آنان که ايمان آورده اند، دل هايشان به ذکر خدا و معارف حقى که نازل کرده، نرم شود؟ و مانند اهل کتاب که پيش از اين مى زيستند، نباشند. ايشان در اثر مهلت زياد، دچار قساوت قلب شده، بيشترشان فاسق شدند (۱۶).
بدانيد که خدا است که زمين را بعد از مُردنش زنده مى کند، ما آيات را برايتان بيان کرديم، تا شايد تعقل کنيد (۱۷).
به درستى مردان و زنانى که صدقه مى دهند و به خدا قرضى نيکو مى دهند، پاداششان مضاعف خواهد شد، و اجرى ارجمند دارند (۱۸).
و کسانى که به خدا و رسولان او ايمان آوردند، ايشان نزد پروردگارشان همان صديقيّن و شهدا هستند، و اجر و نور آنان را دارند، و کسانى که کافر شده، آيات ما را تکذيب کردند، ايشان اصحاب دوزخ اند (۱۹).
بدانيد که دنيا بازيچه و لهو و زينت و تفاخر بين شما و تکاثر در اموال و اولاد است، مثل آن بارانى است که کفار از روييدن گياهانش به شگفت درآيند، و گياهان به منتها درجه رشد برسند، در آن هنگام به زردى گراييده، خشک مى شوند. دنياى کفار نيز چنين است، البته در آخرت عذاب شديدى است، و هم مغفرت و رضوانى از ناحيه خداست، و زندگى دنيا جز متاعى فريبنده نمى باشد (۲۰).
به سوى مغفرتى از پروردگارتان و بهشتى که عرض آن چون عرض آسمان و زمين است، بشتابيد، که براى کسانى آماده شده که به خدا و رسولان او ايمان آوردند، و اين فضلى است از خدا که به هر کس بخواهد، مى دهد، و خدا داراى فضلى عظيم است (۲۱).
هيچ مصيبتى در زمين و نه در نفس خود شما به شما نمى رسد، مگر آن که قبل از اين که آن را حتمى و عملى کنيم، در کتابى نوشته شده بود، اين براى خدا آسان است (۲۲).
اين را بدان جهت خاطر نشان ساختيم تا ديگر از آنچه از دستتان مى رود، غمگين نشويد، و به آنچه به شما عايد مى گردد، خوشحالى مکنيد، که خدا هيچ متکبر و فخر فروش را دوست نمى دارد (۲۳).
همان هايى که بخل مى ورزند، و مردم را هم به بخل وا مى دارند، و کسى که از انفاق اعراض کند، بايد بداند که خداى تعالى بى نيازى است که تمامى اعمالش ستوده است (۲۴).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۸۳
«بیان آیات»
اين قسمت از آيات سوره، همان هدف و غرضى را دنبال مى کند که قسمت قبلى دنبال مى کرد، و آن تشويق و ترغيب به ايمان به خدا و رسول او و انفاق در راه خدا بود. البته در ضمن، مؤمنان را عتاب مى کند که چرا بايد علائم و نشانه هايى از قساوت قلب از ايشان بروز کند. و به منظور تأکيد در تحريک و تشويق به انفاق، درجه انفاقگران نزد خدا را بيان نموده، و با اين لحن دستور به انفاق مى دهد که:
هان! بشتابيد به مغفرت و جنت. و نيز دنيا و اهل دنيا را که بخل مى ورزند، و مردم را هم به بخل مى خوانند، مذمت مى کند. و در خلال آيات، ناگهان سياق را که مخصوص مسلمانان بود، به سياقى تغيير داده شامل مسلمين و اهل کتاب هر دو بشود، و به زودى توضيحش خواهد آمد.
چرا دل های مؤمنان را قساوت گرفته و در برابر «ذکر خدا»، خاشع نمى شود
«أَ لَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ ءَامَنُوا أَن تخْشعَ قُلُوبهُمْ لِذِکرِ اللَّهِ وَ مَا نَزَلَ مِنَ الحَْقِّ ...»:
کلمه «يَأنِ»، در اصل «يأنى» (مضارع أنَى) بوده، به خاطر حرف «لَم» - که کارش جزم دادن است - حرف «ياء» از آن افتاده، و اين ماده به معناى رسيدن وقت هر چيز است. و «خشوع قلب»، آن تأثيرى است که قلب آدمى در قبال مشاهده عظمت و کبريايى عظيمى به خود مى گيرد. و منظور از «ذکر خدا»، هر چيزى است که خدا را به ياد آدمى بيندازد. و منظور از «مَا نَزَلَ مِنَ الحَقّ»، قرآن است، که از ناحيه خداى تعالى نازل شد، و کلمۀ «مِنَ الحَقّ» براى بيان آن نازل شده است.
و آيه شريفه مى خواهد بفرمايد: شأن ياد خدا چنين شأنى است، که هرگاه نزد مؤمن به ميان آيد، بلادرنگ دنبالش خشوعى در دل مؤمن مى آيد، همچنان که حق نازل از ناحيه خدا هم، چنين شأنى دارد، که در دل کسانى که به خدا و رسولان او ايمان دارند، ايجاد خشوع مى کند.
بعضى گفته اند: مراد از ذکر خدا و آن حقى که نازل شده، قرآن است، و بنابه گفته وى، بردن نام قرآن با وصف حق بودنش و ذکر خدا بودنش، اشاره به این است که هر يک از اين دو وصف قرآن، کافى است که مؤمن را به خشوع وادارد. پس قرآن بدين جهت که ذکر خداست، مقتضى خشوع است، همچنان که بدين جهت که حق است و از ناحيه خدا نازل شده، مقتضى خشوع است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۸۴
و در اين آيه شريفه، عتابى است به مؤمنان به خاطر قساوتى که دل هايشان را گرفته، و در مقابل ذکر خدا خاشع نمى شود. حقى هم که از ناحيه او نازل شده، آن را نرم نمى کند، و در آخر، حال ايشان را به حال اهل کتاب تشبيه مى کند، که کتاب خدا بر آنان نازل شد، و در اثر آرزوهاى طولانى، دل هايشان دچار قساوت گرديد.
«وَ لَا يَکُونُوا کَالّذِينَ أُوتُوا الکِتَابَ مِن قَبلُ فَطَالَ عَلَيهِمُ الأمَدُ فَقَسَت قُلُوبُهُم » - اين قسمت از آيه، عطف است بر جملۀ «أن تَخشَعَ...»، و معناى آيه اين است که: آيا وقت آن نرسيده که «تَخشَعَ قُلُوبُهُم» دل هايشان خاشع شود، «وَ لَا يَکُونُوا» و مانند اهل کتاب نباشند... و کلمۀ «أمَد»، به معناى زمان است.
راغب مى گويد: فرق بين «زمان» و «أمَد»، اين است که «زمان» عام است، ولى «أمد» به معناى زمان خاصى است. «أمد» عبارت است از لحظه اى که عمر و مهلت چيزى به سر مى رسد، ولى «زمان»، به معناى از آغاز تا انجام عمر آن است. و لذا بعضى گفته اند: که دو کلمه «مدى» و «أمد»، معنايى نزديک به هم دارند.
خداى تعالى با اين کلام خود، به اين حقيقت اشاره نموده که دل هاى مسلمانان، مانند دل هاى اهل کتاب، دچار قساوت شده، و قلب قاسى از آن جا که در مقابل حق خشوع و تأثّر و انعطاف ندارد، از زىّ عبوديت خارج است، و در نتيجه، از مناهى الهى متأثّر نمى شود، و با بى باکى مرتکب گناه و فسق مى شود، و به همين مناسبت در آيه شريفه، در رديف جملۀ «فَقَسَت قُلُوبُهُم»، جملۀ «وَ کَثِيرٌ مِنهُم فَاسِقُون» را آورد.
«اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يُحْىِ الاَرْض بَعْدَ مَوْتهَا ...»:
در اين که دنبال آن عتاب که به مؤمنان کرد و بر قساوت قلب ملامتشان نمود، اين تمثيل را آورده که خدا زمين مُرده را زنده مى کند، تقويتى است از حس اميد مؤمنان و ترغيبى است به خشوع.
ممکن هم هست اين جمله را تتمۀ همان عتاب سابق گرفت و گفت: اين جمله مى خواهد مؤمنان را متوجه کند به اين که خداى تعالى، اين دين را به حال خود وا نمى گذارد، که مردم هر عکس العملى نشان دادند، خداى تعالى عکس العملى نشان ندهد، بلکه همواره مراقب آن است. اگر ببيند جمعى از مؤمنان دچار قساوت قلب شده اند، و ديگر در برابر اوامر او خاشع و تسليم نيستند، دل هايى زنده و خاشع پديد مى آورد تا او را آن طور که خودش مى خواهد، بپرستند
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۸۵
(و در برابر اوامرش خاشع باشند. آرى، اين همان خدايى است زمين مُرده را زنده مى کند، براى او آوردن دل هايى زنده کارى ندارد).
در نتيجه، آيه شريفه در معناى آيه زير مى باشد: «هَا أنتُم هَؤُلَاءِ تُدعَونَ لِتُنفِقُوا فِى سَبِيلِ اللّه فَمِنکُم مَن يَبخَل وَ مَن يَبخَل فَإنّمَا يَبخَلُ عَن نَفسِهِ وَ اللهُ الغَنِىّ وَ أنتُمُ الفُقَرَاءُ وَ إن تَتَوَلّوا يَستَبدِل قَوماً غَيرَکُم ثُمّ لَا يَکُونُوا أمثَالَکُم».
و باز به همين مناسبت که قبلا چنين آيه اى نازل شده بود، در ذيل آيه فرمود: «قَد بَيّنَا لَکُمُ الآيَاتِ لَعَلّکُم تَعقِلُونَ - ما آيات را برايتان بيان کرديم، تا شايد تعقل کنيد».
«إِنَّ الْمُصدِّقِينَ وَ الْمُصدِّقَاتِ وَ أَقْرَضوا اللَّهَ قَرْضاً حَسناً يُضاعَفُ لَهُمْ وَ لَهُمْ أَجْرٌ کَرِيمٌ»:
اين آيه شريفه، داستان «أجر کريم» و «مضاعف» را دوباره خاطر نشان کرد، تا به اين وسيله نيز ترغيب در انفاق در راه خدا کرده باشد. در سابق، انفاقگران را قرض دهندگان به خدا مى خواند و در اين آيه، صدقه دهندگان را نيز (قرض دهندگان به خدا) خوانده. و اصل دو کلمۀ «مُصَدّقِين» و «مُصَدّقَات» - که هم حرف صاد در آن ها تشديد دارد، و هم حرف دال - در اصل، «متصدّقين» و «متصدّقات» و از باب تفعّل هستند، و بر حسب يک قاعده صرفى، حرف «تاء» مبدل به «صاد» شده. و جملۀ «وَ أقرَضُوا اللّه»، عطف است بر مدخول الف و لام در «المُصدّقين»، و اين که گفتيم مدخول الف و لام براى اين بود که الف و لامى که بر سرِ اسم فاعل در مى آيد، معناى «الّذى» را مى دهد.
پس معناى آيه چنين است: آن کسانى که صدقه مى دهند و به خدا قرضى نيکو مى پردازند، خداوند آنچه را که داده اند، چند برابر نموده، اجرى کريم هم دارند.
«وَ الَّذِينَ ءَامَنُوا بِاللَّهِ وَ رُسُلِهِ أُولَئک هُمُ الصدِّيقُونَ وَ الشُهَدَاءُ عِندَ رَبهِمْ ...»:
در اين آيه شريفه نفرمود: «آمَنُوا بِاللّهِ وَ رَسُولِهِ»، همان طور که در اول سوره مى فرمود: «آمِنُوا بِاللّهِ وَ رَسُولِهِ وَ أنفَقُوا»، و همان طور که در آخر سوره مى فرمايد: «يَا أيّهَا الّذِينَ آمَنُوا اتّقُوا اللّهَ وَ آمِنَوا بِرَسُولِهِ»، بلکه کلمه «رسول» را جمع آورده، فرمود: «وَ رُسُلِهِ»، و اين به خاطر آن بود
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۸۶
که قبل از آيه مورد بحث، پاى اهل کتاب هم به ميان آمده بود و مى فرمود: «وَ لَا تَکُونُوا کَالّذِينَ أوتُوا الکِتَابَ مِن قَبلُ»، ناگزير به سياق سابق که سياقى عمومى بود، هم مسلمين مورد گفتگو بودند و هم اهل کتاب برگشته، در آيه مورد بحث فرمود: «آمَنُوا بِاللّهِ وَ رُسُلِهِ»، و در آيات بعد از آن نيز، همه جا سخن از رسولان مى گويد. (يک جا مى فرمايد: «أعِدّت لِلّذِينَ آمَنُوا بِاللّهِ وَ رُسُلِهِ»، و جاى ديگر يعنى در اولين آيه فصل بعدى) مى فرمايد: «لَقُد أرسَلنَا رُسُلَنَا بِالبِيّنَاتِ» و «مَن يَنصُرُهُ وَ رُسُلَهُ»، و اما دو آيه اول و آخر سوره که کلمه «رسول» را مفرد آورده، بدين جهت بوده که خطاب در آن دو، به خصوص مؤمنان اين امت بود.
و مراد از ايمان به خدا و پيامبران خدا، ايمان خالص است که طبيعتا جداى از اطاعت و پيروى نيست، همان طور که در آيه «آمِنُوا بِاللّهِ وَ رَسُولِهِ» نيز اشاره کرديم. و مراد از جملۀ «أولئِکَ هُمُ الصّدّيقُونَ وَ الشّهَدَاءُ» این است که مؤمنان را به «صديقين» و «شهداء» ملحق سازد و بفرمايد: اينان نيز به آنان مى پيوندند، به قرينه اين که فرمود: «عِندَ رَبّهِم». يعنى اينان نزد پروردگارشان صديق و شهيدند. و نيز فرمود: «لَهُم أجرُهُم وَ نُورُهُم». يعنى اينان نيز اجر و نور آنان را دارند.
پس معلوم مى شود هرچند در ظاهر آيه، مؤمنان را «صدّيق» و «شهيد» خواند، ولى به قرينه دو جمله مذکور، مى فهميم که منظور اين است که ملحق به صديقان و شهداء هستند، و با ايشان معامله آنان را مى کنند، و نور و اجرى که به آنان مى دهند، به اينان نيز مى دهند.
و ظاهرا مراد از «صدّيقين» و «شهدا»، همان هايى باشند که در آيه شريفه: «وَ مَن يُطِعِ اللهَ وَ الرّسُولَ فَأولئِکَ مَعَ الّذِينَ أنعَمَ اللّهُ عَلَيهِم مِنَ النّبِيّينَ وَ الصّدّيقِينَ وَ الشّهَدَاءِ وَ الصّالِحِينَ وَ حَسُنَ أولئِکَ رَفِيقاً» ذکر شده اند، و ما در تفسير آن گفتيم:
مراد از «صدّيقين»، کسانى هستند که ملکۀ «صدق» در گفتار و کردارشان سرايت کرده، در نتيجه آنچه مى گويند، انجام هم مى دهند، و آنچه مى کنند، مى گويند. و «شهدا»، عبارتند از کسانى که گواهان اعمال مردم در روز قيامت اند، نه کشته شدگان در راه خدا.
در نتيجه، مى فهميم کسانى که ايمان به خدا و رسولان خدا دارند، به صدّيقان و شهدا مى پيوندند، و نزد خدا منزلتى چون منزلت آنان به ايشان مى دهند، و به حکم خدا (نه اين که خودشان از نظر مقام با آنان برابر باشند، بلکه به حکم خدا) پاداش و نورى نظير پاداش و نور آنان خواهند داشت.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۸۷
«لَهُم أجرُهُم وَ نُورُهُم » - ضمير در «لَهُم» به مؤمنان، و دو ضمير «أجرُهُم» و «نُورُهُم»، به صديقين و شهدا بر مى گردد، و معناى جمله اين است: «براى مؤمنان است اجر و نورى از نوع اجر و نور صديقين و شهداء». و همين معنا منظور کسى است که آيه را معنا کرده به اين که مؤمنان اجر و نورى دارند، نظير اجر و نور آنان.
و چه بسا گفته باشند که: آيه شريفه مى خواهد اين معنا را بيان کند که مؤمنان، همان صدّيقين و شهداى حقيقى هستند، نه اين ملحق به آنان باشند، و معامله آنان را با ايشان بکنند. پس مؤمنان، خود صدّيقين و شهدايند، و اجر و نور خودشان را دارند، ولى بعيد نيست بگوييم سياق با اين معنا مساعدت ندارد.
و چه بسا بعضى ديگر گفته باشند: کلمۀ «شهدا» عطف بر کلمۀ «صدّيقون» نيست، بلکه مطلبى نو را مى فهماند. مبتدايى است که يک خبرش جمله «عِندَ اللّه» و خبر ديگرش «لَهُم أجرُهُم» است. پس در جملۀ «وَ الّذِينَ أمَنُوا بِاللّهِ وَ رُسُلِهِ أولئِکَ هُمُ الصّدّيقُونَ»، مطلب تمام مى شود، و مطلبى از نو از کلمۀ «شهدا» آغاز کرده مى فرمايد: «وَ الشّهَدَاءُ عِندَ رَبّهِم لَهُم أجرُهُم وَ نُورُهُم - شهدا نزد پروردگارشان هستند...»، همان طور که در جاى ديگر فرموده: «بَل أحيَاءٌ عِندَ رَبّهِم»، و در نتيجه منظور از «شهدا»، همان کشتگان در راه خدا خواهند بود، و آنگاه کلام را با جملۀ «لَهُم أجرُهُم وَ نُورُهُم» تمام کرده است.
«وَ الّذِينَ کَفَرُوا وَ کَذّبُوا بِآيَاتِنَا أولئِکَ أصحَابُ الجَحِيم » - يعنى: و آن هايى که کفر ورزيدند و آيات ما را تکذيب کردند، اصحاب دوزخ مى باشند، و منظور از «اصحاب دوزخ» بودن، اين است که از آن جدا نخواهند شد، و دائما در آن هستند.
خداى سبحان در آيه مورد بحث، متعرض حال دو طايفه از مردم شده. يکى آنان که ملحق به صديقين و شهدا هستند. يعنى برجستگان از مردم، و به طور قطع اهل نجات اند. و يکى ديگر، کفارى که آيات او را تکذيب کرده، و به طور قطع اهل هلاکت اند و آنان، عبارتند از: شرار مردم که به هيچ وجه به راه خدا نمى آيند. باقى مى ماند طايفه سومى که نه نجاتشان قطعى است و نه هلاکتشان، و آن طايفه عبارتند از: مردمى که ايمان دارند، و در عين حال مرتکب گناهانى هم مى شوند، که البته اينان هم در بين خود طبقاتى هستند و درجۀ گناهکارى و تمردشان از اطاعت خدا و رسول او مختلف است. و اين که دو طايفه را نام برد و وضع آنان را بيان کرد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۸۸
و طايفه سوم را نام نبرد، دأب قرآن و رسم آن است، که در بسيارى از مواردى که متعرض بيان حال مردم در قيامت مى شود، طبقه سوم را نام نمى برد و بيان نمى کند، که اين طبقه چه وضعى دارند.
چون مى خواهد اين طايفه را در ميان خوف و رجا نگه دارد، و خوف و رجاى آنان را تحريک کند، تا به اين وسيله، تشويق و تحريک شوند به اطاعت از خدا و رسول و به دست آوردن سعادت خود، و اجتناب بورزند از تمرد، و در نتيجه از هلاکت.
و به همين جهت، دنبال آيه مورد بحث به مذمت زندگى دنيا پرداخته، دنيايى که عده اى را وادار کرد از انفاق در راه خدا امتناع بورزند، و بعد از مذمت دنيا دعوتشان کرده به اين که به سوى مغفرت و جنت سبقت گيرند. و سپس اشاره کرده به اين که آنچه مصيبت بر سرشان مى آيد، چه مصيبت هاى مالى و چه جانى، همه در کتابى از سابق نوشته شده، و قضايش رانده شده بود. پس جا دارد که هيچگاه از فقر نترسند، و ترس از فقر، ايشان را از انفاق در راه خدا باز ندارد، و به بخل و امساک واندارد، و نيز از مرگ و کشته شدن در راه خدا نهراسند، و ترس از آن، ايشان را به تخلف از جنگ و تقاعد ورزيدن از پيکار واندارد.
رده:تفسیر المیزان