المیزان جلد۲۰ بخش۸
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۹۵
چند وجه در معناى آيه: «قُم اللّيل إلّا قَلِيلاً...»
«قُمِ الَّيْلَ إِلا قَلِيلاً * نِّصفَهُ أَوِ انقُص مِنْهُ قَلِيلاً * أَوْ زِدْ عَلَيْهِ وَ رَتِّلِ الْقُرْءَانَ تَرْتِيلاً»:
مراد از «قيام در ليل»، قيام در شب براى نماز است. پس کلمه «لَيل»، مفعول فيه است، که مجازا مفعول به واقع شده. مثل اين که مى گويند: «دَخَلتُ الدّارَ - داخل شدم خانه را»، که حقيقتش: «دَخَلتُ فِى الدّارِ - داخل شدم در خانه» است.
بعضى گفته اند: معمول «قُم» در تقدير است، و کلمه «لَيل» به خاطر ظرفيت منصوب شده، و تقدير کلام: «قُم إلَى الصّلاة فِى اللّيلِ» است. و جمله «إلّا قَليلاً»، استثنا از کلمه «لَيل» است.
و از ظاهر سياق بر مى آيد که جمله «نِصفَهُ أو انقُص مِنهَ قَلِيلاً أو زِد عَلَيه»، بَدَل باشد از جمله «اللّيل إلّا قَليلاً»، که متعلق تکليف «قُم» است. و دو ضمير «مِنهُ» و «عَلَيه» به کلمه «نصف»، و ضمير در «نِصفَهُ» به کلمه «لَيل» بر مى گردد.
و معناى آيه اين است که: نيمى از شب را بپاخيز، و يا کمى از نصف کم کن، و يا اندکى بر نصف بيفزا. و اين ترديد بين سه امر، ترديد تخيير است. مى خواهد بفرمايد: مخيرى بين اين که درست نيمى از شب را زنده بدارى، و يا کمى کمتر از نصف، و يا کمى بيشتر از آن را.
بعضى از مفسران گفته اند: کلمه «نِصفَهُ»، بَدَل از مستثنى، يعنى کلمه «قَليلاً» است، و اگر اين طور باشد، معنا چنين مى شود: شب را بپا خيز إلّا نصف آن را، و يا از نصف کمى کمتر کن، يعنى بيشتر از نصف را بپا خيز، و يا کمى زيادتر کن، يعنى کمتر از نصف بپا خيز. و در اين صورت، بر عکس وجه قبلى جمله بدل، ابهام را از «مستثنى» به مطابقه و از «مستثنى منه» به التزام بر مى دارد.
و اين دو وجه، هرچند در نتيجه يکى هستند، وليکن وجه قبلى زودتر به ذهن مى رسد. چون احتياج به رفع ابهام کردن به وسيله بَدَل از متعلق حکم، سابقه بيشترى دارد، تا احتياج به رفع ابهام از توابع و ملحقات آن. پس بَدَل بودن جمله «نِصفَهُ...» از کلمه «لَيل» - که لازمه آن رفع ابهام از متعلق تکليف است - به دلالت مطابقى زودتر به ذهن مى رسد، از اين که بَدَل باشد از کلمه «قليلاً».
بعضى ديگر گفته اند: کلمه «نِصفَهُ»، بَدَل از ليل است، وليکن مراد از قليل، قليل از شب هاست، نه قليل از ساعت هاى يک شب، و معناى آيه اين است که: همه نیمه شب ها برخیز، یا شب های اندکی از آن کم
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۹۶
کن، و يا شب هاى اندکى بر آن اضافه کن. و منظور از اين شب هاى اندک، آن شب هايى است که انسان عذر دارد، يا بيمار است، و يا خواب بر او غلبه کرده و يا عذرى ديگر دارد. و اين وجه عيبى ندارد، جز اين که وجه اول، زودتر به ذهن مى آيد.
«وَ رَتّلِ القُرآنَ تَرتِيلاً» - «ترتيل قرآن»، به معناى تلاوت آن است به نحوى که حروف پشت سر هم آن روشن و جداى از هم به گوش شنونده برسد. و اين جمله، عطف است بر جمله «قُم اللّيلَ»، و معناى آن دو اين است که: شب برخيز و قرآن را به ترتيل بخوان.
و ظاهرا مراد از ترتيل قرآن، ترتيل آن در نماز، و يا اصلا منظور از قرآن خود نماز است، و خداى تعالى، نظير اين تعبير را از نماز کرده، مثلا فرموده: «أقِم الصّلوةَ لِدُلُوکِ الشّمسِ إلى غَسَقِ اللّيلِ وَ قُرآنَ الفَجرِ إنّ قُرآنَ الفَجرِ کَانَ مَشهُوداً».
بعضى گفته اند: مراد آيه شريفه، اين است که قرائت قرآن را واجب کند، نه نماز را.
بيان جهات مختلف سنگين بودن قرآن
«إِنَّا سنُلْقِى عَلَيْک قَوْلاً ثَقِيلاً»:
«ثقل» - سنگينى - کيفيت خاصى براى جسم است، و خاصيت آن، اين است که حمل چنين جسمى و جا به جا کردن آن دشوار است. و چه بسا همين کلمه در غير جسم، مثلا در امور معنوى هم به عنوان استعاره استعمال مى شود. مثلا مى گويند: درس امروز سنگين بود. يعنى تحمل آن براى فهم و درک شاگردان دشوار بود. و يا مى گويند: سخنرانى امروز، که همه اش نظريه هاى علمى دقيق بود، براى عوام سنگين بود، که در اين گونه تعبيرها، کلمه «سنگين» در غير جسم به کار رفته. در امور معنوى که درک آن دشوار است و يا حقايقى در بر دارد که رسيدن به آن سخت است، و يا فرمان هايى را متضمن است که امتثال آن و مداومت بر انجام آن، دشوار است.
قرآن کريم - که کلام الهى است - به هر دو اعتبار «ثقيل» است. اما از حيث فهم، معنايش ثقيل است. براى اين که کلامى الهى است، که پيامبر آن را از ساحت عظمت و کبريايى گرفته. و معلوم است چنين کلامى را نمى فهمد، مگر نفوس طاهر از هر پليدى. نفوسى که از هر سببى قطع اميد کرده و تنها به خداى سبحان، که مسبّب الاسباب است، دل بسته. کلامى است الهى و کتابى است عزيز، که ظاهر و باطنى دارد. تنزيل و تأويلى دارد. تبيان براى هر چيز است و سنگينى آن، از حال و وضع رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» مشهود بود. همه مى ديدند که در هنگام گرفتن آن، دچار برحاء - حالتى شبيه بيهوشى - مى شد، و اين معنا در روايات بسيار زياد آمده.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۹۷
و اما از حيث تحقق بخشيدن به حقايق معارفش، و ساده تر بگويم توحيد و معارف اعتقادى و اخلاقيش را در خود پياده کردن، آن قدر سنگين است که در بيان سنگينی اش، کافى است آيات زير را بخوانيم که مى فرمايد:
«لَو أنزَلنَا هذَا القُرآنَ عَلى جَبَلٍ لَرَأيتَهُ خَاشِعاً مُتِصَدّعاً مِن خَشيَةِ اللّه وَ تِلکَ الأمثَالُ نَضرِبُهَا لِلنّاسِ لَعَلّهُم يَتَفَکّرُون».
«وَ لَو أنّ قُرآناً سُيّرَت بِهِ الجِبالُ أو قُطّعَت بِهِ الأرضُ أو کُلّمَ بِهِ المَوتى»،
که در اولى مى فرمايد: کوه تحمل آن را ندارد که قرآن بر او نازل شود، و اگر بر کوه نازل مى شد، کوه خاشع و از ترس خدا، پاره پاره مى شد. و در دومى، از اين معنا خبر داده که: با اين قرآن، مى توان کوه ها را به حرکت در آورد، و زمين را پاره پاره کرد، و با مُردگان سخن گفت.
قرآن کريم، نه تنها به آن دو اعتبار سنگين است، بلکه به اعتبار پياده کردنش در جامعه و دعوت مردم به اين که مراسم دين حنيف را بپا دارند، و خلاصه برترى دادن اين دين حنيف بر ساير اديان نيز، سنگين است.
شاهد سنگينی اش، مصائب و ناملايماتى است که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» در راه خدا تحمل کرد، و آزارهايى است که براى خدا چشيد، که آيات قرآن هم، پاره اى از انواع ايذاها و استهزاها و خطاکاری هايى که آن جناب از مشرکان و کفار و منافقان و بيماردلان ديد، حکايت کرده است.
پس اين که مى فرمايد: «إنّا سَنُلقِى عَلَيکَ قَولاً ثَقِيلاً»، منظور از «قول ثقيل»، همين قرآن عظيم است. به دليل اين که اين آيات را که در اول بعثت نازل شده، براى هر کس بخوانى، همين به ذهنش مى رسد. مفسران هم، «قول ثقيل» را به قرآن تفسير کرده اند.
اين آيه در مقام تعليل حکمى است که جمله «قُم اللّيل...» بر آن دلالت دارد. در نتيجه، به مقتضاى سياق، با در نظر گرفتن اين که خطاب به خصوص رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» است، اين معنا را مى رساند که اگر گفتيم شب زنده دارى کن، و در شب با خواندن نماز، متوجه درگاه ما شو، براى اين بود که خود را براى کرامت قرب و شرف حضور، و افتخار همکلامى با ما آماده سازى، تا ما «قول ثقيلى» را بر تو القاء کنيم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۹۸
بنابراين، «نماز شب» راهى است که آن جناب را به چنين موقعى کريم منتهى مى سازد. در جاى ديگر هم، خداى سبحان، نماز شب را راه به سوى خدا خوانده، مى فرمايد: «إنّ هذِهِ تَذکِرَةٌ فَمَن شَاءَ اتّخَذَ إلى رَبّهِ سَبيلاً».
خداى سبحان، در آيه زير وعده بيشترى داده، فرموده: «وَ مِنَ اللّيلِ فَتَهَجّد بِهِ نَافِلَةً لَکَ عَسى أن يَبعَثَکَ رَبّکَ مَقاماً مَحمُوداً»، که در تفسير همين آيه، معناى «مقام محمود» را بيان کرديم.
و وقتى يکى از جهات سنگينى قرآن، سنگينى معارف آن، و نيز پذيرفتن شرايع و احکام آن است، قهرا بر امت هم ثقيل خواهد بود. همان طور که بر رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» سنگين بود. پس معناى آيه اين است که: ما به زودى به تو وحى مى کنيم قولى را، که هم بر خودت سنگين است و هم بر امتت.
اما سنگينى آن بر خود تو، از جهت صعوبت تحقق حقائق آن، و از جهت مصائبى است که در طريق ابلاغ آن خواهى ديد، و سلب راحت و فراغتى است که از تو خواهد شد، و از جهت مجاهدت نفس و انقطاع به سوى خدا، و زحماتى است که لازمه گرفتن وحى است.
و اما سنگينى آن بر امتت، از اين جهت است که آن ها هم در پاره اى از جهات ياد شده با تو شريک اند. از آن جمله، تحقق دادن به حقائق قرآن در نفس، و نيز پيروى اوامر و نواهى خدا و رعايت حدود آن است، که هر طايفه از طوايف امت، به قدر وُسع و طاقتش، بايد اين رنج ها را تحمل کند.
اقوال ديگر مفسّران، در بيان سنگينى قرآن
مفسران در اين که سنگينى قرآن چه معنا دارد، اقوالى ديگر دارند:
يکى اين که: قرآن عظيم اأشان و متين و مستدل است، همچنان که خود ما مى گوييم: اين کلام وزين و سنگين است. يعنى در موقع خود واقع شده است.
يکى ديگر اين که: قرآن در ميزان روز قيامت سنگين است. حال يا حقيقتاً سنگين است و يا مجازاً، و به اين عنايت که ثوابى که در برابر قرآن به اشخاص مى دهند، بسيار و مهم است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۹۹
يکى ديگر اين که: قرآن بر کفار و منافقان سنگين است، براى اين که هم اعجاز دارد، که نه مى توانند مثلش را بياورند و نه مى توانند قبولش کنند، و هم اين که مشتمل بر تهديد عليه ايشان است.
يکى ديگر اين که: سنگينى قرآن، کنايه است از بقاى آن در طول روزگار. چون يکى از خصوصيات هر چيز سنگين، اين است که در جاى خود ثابت بماند.
و بعضى ديگر وجوهى ديگر گفته اند، که هرچند هر کدام در جاى خود صحيح و بى عيب است، وليکن وجهى که ما آورديم، چيزى است که از ظاهر آيه به ذهن مى آيد.
«إِنَّ نَاشِئَةَ الَّيْلِ هِىَ أَشدُّ وَطئاً وَ أَقْوَمُ قِيلاً * إِنَّ لَک فِى النّهَارِ سَبْحاً طوِيلاً»:
آيه اولى در اين مقام است که بيان کند چرا شب را براى اين نماز اختيار کرديم. و آيه دوم، در مقام اين است که بيان کند چرا روز را انتخاب نکرديم. همچنان که آيه قبلى که مى فرمود: «إنّا سَنُلقِى عَلَيک قَولاً ثقيلاً»، در مقام بيان اين بود که اصلا چرا نماز شب تشريع شد.
چند قول در معناى آيه: «إنّ نَاشِئَةَ اللّيلِ هِیَ أشَدّ وَطئاً»
در آيه مورد بحث، در کلمه «ناشئه» دو احتمال هست. يکى اين که: مانند کلمه «عافيت» و «عاقبت» مصدر، و به معناى نشئه و حدوث و تکون باشد. و دوم اين که: اسم فاعل از ماده نشئه باشد، که به موصوف خود اضافه شده. هر کدام که باشد، مراد از آن، شب است، و اگر حادثه را بر شب اطلاق کرده، نظير اطلاق آن بر اجزاى خلقت است.
و چه بسا بعضى گفته اند: منظور از حادثه شب، همان نماز شب است. و معناى «وطئ زمين»، قدم نهادن بر آن است. و اين که فرمود: حادثه شب، شديدترين قدم نهادن است؛ کنايه است از اين که اين عمل، از هر عمل ديگر در صفاى نفس، انسان را ثابت قدم تر مى سازد، و بهتر از هر چيز، نفس آدمى را از اين که به وسيله شواغل روز، دچار کدورت شود، حفظ مى کند.
بعضى گفته اند: منظور از «وطئ»، مطابقت قلب با زبان است. آنگاه گفته خود را تأييد کرده به اين که: بعضى ها کلمه را «وِطئ» به کسره «واو» خوانده اند.
و مراد از اين که فرمود: «حادثه شب، اقوم قيلاً است»، اين است که نماز شب، استوارترين و صائب ترين سخن است. براى اين که در نماز شب، حضور قلب بيشتر و توجه به کلام دقيق تر است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۰۰
و معناى آيه اين است که» حادثه شب و يا نماز در دل شب، ثابت قدم تر است - و يا در مطابقت قلب و زبان شديدتر، و سخنى استوارتر و صائب تر است. چون خداى تعالى، شب را مايه آرامش قرار داده، و نتيجه اين آرامش اين است که خاطر انسان از شواغل معيشت فارغ، و دست انسان از اسباب ظاهرى بريده است.
«إنّ لَکَ فِى النّهَارِ سَبحاً طوِيلاً» - کلمه «سَبح» به معناى دويدن و تند راه رفتن در آب است، و «سَبح طويل» در روز، کنايه از غور در مهمات زندگى و انواع زد و بندها در برآوردن حوائج زندگى است. و معناى آيه اين است که» تو در روز مشاغل بسيار دارى که همه وقتت را فرا گرفته، فراغتى برايت باقى نمى گذارد تا در آن، با توجه تامّ متوجه درگاه پروردگارت باشى، و از هر چيزى منقطع گردى. بنابراين، بر تو است که از شب استفاده کنى، و در آن به نماز بپردازى.
بعضى از مفسران، آيه را اين چنين معنا کرده اند: تو در روز مى توانى بخوابى و امر معاش خود را تدبير کنى، و در حوائج خود تصرف نمايى. پس شبت را به تهجّد اختصاص ده.
بعضى ديگر اين طور معنا کرده اند: تو در روز فراغت دارى، حال اگر شب نتوانستى به کارت برسى، در روز آن را تلافى کن، و آنچه در شب انجام ندادى، در روز قضاء کن. بنابه گفته اين مفسر، آيه مورد بحث همان را مى خواهد بگويد که: آيه «وَ هُوَ الّذِى جَعَلَ اللّيلَ وَ النّهَارَ خِلفَةً لِمَن أرَادَ أن يَذّکَّرَ أو أرَادَ شُکُوراً»، بيان مى کند. ليکن آنچه ما اختيار کرديم، با سياق مناسب تر است.
مقصود از «ذکر» در خطاب: «وَ اذکُر اسمَ رَبِّکَ»
«وَ اذْکُرِ اسمَ رَبِّک وَ تَبَتَّلْ إِلَيْهِ تَبْتِيلاً»:
ظاهرا اين جمله مى خواهد نماز شب را توصيف کند، و بنابراين، به منزله عطف تفسيرى براى جمله «وَ رَتّلِ القُرآنَ تَرتِيلاً» است، و روى اين فرض، مراد از «ذکر اسم رب»، ذکر زبانى با رعايت مطابقت آن با قلب مى باشد. و همچنين، مراد از «تبتل»، تضرع و زارى با زبان است.
بعضى از مفسران گفته اند: در اين جمله، تعميمى بعد از تخصيص آيه قبل شده. در آيه قبل، تنها به نماز شب سفارش مى شد، در اين آيه به مطلق ذکر. و مراد از ذکر، دوام در ذکر خداى تعالى در شب و روز است، به هر نحوى که باشد. چه با تسبيح و چه با تحميد و چه با نماز و چه با قرائت قرآن و چه غير آن.
و اگر ذکر را به دوام تفسير کرديم، براى اين است که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، هرگز خدا را از ياد نبرده بود، تا آيه بخواهد او را به ياد خدا بيندازد. پس ناگزير بايد بگوييم منظور «دوام ذکر» است. البته مراد از دوام هم، دوام عرفى است، نه حقيقى. چون دائما به ياد خدا بودن امکان ندارد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۰۱
ولى او اين اشکال را چه مى کند که اگر منظور از ذکر، ذکر زبانى بوده باشد؟ چه منافاتى دارد با اين که آن جناب در دل خدا را فراموش کند؟ و اگر اعم از ذکر لفظى و قلبى باشد، آيه شريفه از رساندن آن قاصر است. بر فرض هم بتوانيم از اين اشکال صرف نظر کنيم، دو اشکال ديگر هست:
يکى اين که: فراموش نکردن خدا تا روزى که اين خطاب به آن جناب شده، منافات ندارد که براى از آن به بعد سفارش کند که همان طور که تاکنون پروردگارت را از ياد نبرده اى، از اين به بعد هم فراموشش مکن.
دوم اين که: اين سخن که دوام حقيقى ذکر، غيرممکن است و ناگزير بايد دوام را حمل بر عرفى آن کنيم، وهمى بيش نيست. وهمى که از نفهميدن معنا ناشى شده. چون خداى عزّوجلّ دائما مذکور انسان هست، و حتى يک لحظه از او غايب نيست. حال چه اين که آدمى متوجه به آن باشد و يا از آن غفلت بورزد.
پس جاى آن هست که خداى تعالى، خود را به انسان معرفى کند، به طورى که ديگر در هيچ حالى از او غفلت ننمايد. خواننده عزيز به دو آيه زير توجه کند:
«فَالّذِينَ عِندَ رَبّکَ يُسَبّحُونَ لَهُ بِاللّيلِ وَ النّهَارِ وَ هُم لا يَسئَمُون». و «يُسَبّحُونَ اللّيلَ وَ النّهَارَ لا يَفتُرُون». و ما در تفسير اين دو آيه و در آخر سوره «اعراف» گفتيم که: اين خصوصيت، اختصاص به ملائکه ندارد.
و کوتاه سخن اين که: جمله «وَ اذکُرِ اسمَ رَبّکَ» امر مى کند به اين که اسمى از اسماى خدا، و يا خصوص لفظ جلاله را ذکر کند. بعضى گفته اند: منظور خصوص «بسم اللّه» است. در آيه مورد بحث، التفاتى از تکلم با غير در جمله «إنّا سَنُلقِى» به غيبت به کار رفته. يعنى در جمله مورد بحث، خداى تعالى، غايب فرض شده، و شايد وجه آن اين باشد که با ذکر کلمه «رَبّ»، ذلّت عبوديت عبد را - که رابط ميان عبد و پروردگارش است و عبد از آن غافل شده - متذکّر گردد.
«وَ تَبَتّل إلَيهِ تَبتِيلاً» - کلمه «تَبتّل» را بعضى به انقطاع، يعنى بريدن از خلق و متوجه خدا شدن تفسير کرده اند. و از ائمّه اهل بيت «عليهم السلام» روايت شده که: «تبتّل» به اين معناست که دست التماس به درگاه خدا برآرى و تضرع و زارى کنى. و اگر ما ذکر را به ذکر لفظى حمل کنيم، اين معنا مناسب تر از معناى اول است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۰۲
کلمه «تَبتيلاً»، ظاهرا مفعول مطلق است، و مقتضاى ظاهر اين بود که بفرمايد: «وَ تَبَتّل إلَيه تَبَتّلاً». اگر اين طور نفرمود، و به جاى آن، کلمه «تَبتِيلاً» را آورد، به قول بعضى براى اين بود که باب تفعل از «بتل»، متضمن معناى باب تفعيل آن نيز هست.
پس مثل اين است که فرموده باشد: «بتل إليه تبتيلاً»، و معنايش يا اين است که ارتباط نفس خود را از هر چيز ديگر قطع کن، و تنها به خدا دل ببند. و يا اين است که نفس خود را وابدار به اين که دست تضرع به درگاه خدا بردارد. و به قول بعضى ديگر، آوردن «تَبتيلاً» به جاى «تَبَتُّلاً»، براى اين بوده که رعايت قافيه آخر آيات قبل شده باشد.
«رَبُّ المَْشرِقِ وَ المَْغْرِبِ لا إِلَهَ إِلا هُوَ فَاتخِذْهُ وَکِيلاً»:
جمله اول آيه، وصفى است که به اصطلاح از وصفيت مقطوع شده، و تقدير آن: «هُوَ رَبُّ المَشرِقِ وَ المَغرِب» است. و جمله «رَبُّ المَشرِق وَ المَغرِب» در معناى «ربّ همه عالَم» است. براى اين که مشرق و مغرب، دو جهت نسبى است که مشتمل بر تمامى جهات عالَم مشهود است، و اگر از ميان شش جهت، تنها اين دو جهت را ذکر کرد، براى اين بود که با ليل و نهار که قبلا ذکرش شده بود، مناسب تر بود. چون شب و روز، مربوط به طلوع و غروب است.
خواهى پرسيد: براى اشاره به ربوبيت خداى تعالى، همان کلمه «رَبّکَ» کافى بود، چه باعث شد که دوباره بفرمايد: «رَبُّ المَشرِقِ وَ المَغرِب»؟
در پاسخ مى گوييم: خواست تا از زبان رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» فهمانده باشد که اگر مأمور شده خداى تعالى را ربّ خود بگيرد، براى اين بود که پروردگار، هم ربّ اوست و هم ربّ همه عالَم. نه اين که تنها ربّ او باشد. همان طور که چه بسا بعضى از مشرکان به تنهايى براى خود بتى انتخاب مى کردند، غير آن بتى که ديگران داشتند، و اگر ربّ گرفتن خداى تعالى از ناحيه رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» از اين باب باشد، و يا حداقل کسى چنين احتمالى را بدهد، ديگر آن جناب نمى تواند مردم را به سوى توحيد دعوت کند. چون مردم در پاسخش مى گويند: خيلى خوب، خداى تعالى ربّ تو باشد، ربّ ما هم، ربّ ما باشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۰۳
نکته ديگرى که در آوردن جمله «رَبُّ المَشرِق وَ المَغرِب» هست، اين است که چون اين جمله به معناى «ربّ همه عالَم» است، در نتيجه زمينه چينى مى شود براى جمله بعدى که مى فرمايد: «لا إله إلّا هُو» و آن را تعليل مى کند، و مى فهماند اگر مى گويم معبودى جز خدا نيست، براى اين است که الوهيت و معبوديت از فروع ربوبيت است، و ربوبيت، عبارت است از مالکيت و تدبير، که مکرر بيانش گذشت، و چون ربّ همه عالَم خداست، پس جز او هم معبودى نيست.
معناى اين که فرمود: خدا را وکيل بگير
«فَاتّخِذهُ وَکِيلاً» - يعنى خدا را در همه امورت وکيل بگير. و «وکيل گرفتن» به اين معناست که انسان غير خودش را در جاى خود بنشاند، به طورى که اراده او به جاى اراده آدمى کار کند، و عمل او هم عمل خود آدمى باشد. پس اين که انسان خداى تعالى را وکيل بگيرد، به اين است که آدمى تمامى امور را از آنِ خدا و به دست او بداند، اما در امور خارجى و حوادث عالَم، به اين که نه براى خودش و نه براى هيچ يک از اسباب ظاهرى استقلال در تأثير قائل نباشد. چون در عالَم وجود، هيچ مؤثرى (به حقيقت معناى تأثير) به جز خدا وجود ندارد.
و در نتيجه داشتن چنين اعتقادى، در احوال مختلف رضايت و خشم و مسرّت و تأسف و غيره، دل به هيچ سببى نبندد، بلکه در مقاصد و آرزوهايش متوسل به آن سببى شود که خداى تعالى معرفى کرده، آن هم نه به طورى که براى آن سبب استقلال در تأثير قائل باشد و بدان مطمئن گردد؛ بلکه ظفر يافتن به مطلوب را از خدا بداند، تا هرچه خدا برايش صلاح دانست اختيار کند. و در امورى که ارتباط به عمل او دارد و خلاصه در وظايف عملی اش در عبادات و معاملاتش، اراده خود را تابع اراده تشريعى خدا کند. در نتيجه طبق اراده او و مطابق قوانين او عمل کند.
اين جاست که روشن مى شود جمله: «فَاتّخِذهُ وَکِيلاً» چگونه با جمله «وَ اذکُرِ اسمَ رَبّکَ...» و اوامر تشريعى قبل از آن ارتباط پيدا مى کند، و چگونه با مطالب بعد يعنى جمله «وَ اصبر» و جمله «وَ اهجُر» و جمله «وَ ذَرنِى» مرتبط مى شود.
«وَ اصبرْ عَلى مَا يَقُولُونَ وَ اهْجُرْهُمْ هَجْراً جَمِيلاً»:
اين آيه و ما بعد آن، عطف است بر مدخول «فاء»، در جملۀ «فَاتّخِذهُ وَکِيلاً». پس معنا چنين مى شود: او را وکيل بگير، که لازمه وکيل گرفتن او اين است که: بر آنچه مى گويند و با آن تو را اذيت و استهزا نموده، به امورى از قبيل کهانت و شاعرى و جنون متهمت نموده، قرآنت را اساطير اولين مى خوانند، صبر کنى. و نيز لازمه آن اين است که: با آن ها به خوبى قهر کنى. و مراد از «هِجراً جَمِيلاً: قهر کردن» به خوبى
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۰۴
به طورى که از سياق بر مى آيد، اين است که با آنان به حُسن خلق معامله نموده و به خيرخواهى به سوى حق دعوتشان کند، و گفته هاى آنان را با گفته هايى که مى تواند بگويد، مقابله به مثل ننمايد. و اين آيه شريفه منافاتى با آيه قتال ندارد. پس اين که بعضى گفته اند: اين آيه با آيه قتال نسخ شده، وجهى ندارد.
تهديد تکذيب کنندگان صاحب نعمت
«وَ ذَرْنى وَ المُْکَذِّبِينَ أُولى النَّعْمَةِ وَ مَهِّلْهُمْ قَلِيلاً»:
اين آيه تهديد کفار است. وقتى مى گوييم: «دَعنِى وَ فُلاناً - و يا - ذَرنِى وَ فُلاناً»، معنايش اين است که بين من و او حائل مشو، و بگذار تا از او انتقام بگيرم. و مراد از «مُکَذّبين صاحبان نعمت»، همان کفارى است که در آيه قبلى نامشان برده شد، و يا حداقل رؤساى آنان است. و اگر در توصيف آنان، بين صفت «مُکذّبين» و صفت «أُولى النعمة» جمع کرد، براى اين بود که اشاره کند به علت آن تهديدى که متوجه ايشان کرد. چون تکذيب دعوت الهى از ناحيه افراد متنعم، کفران نعمت اوست، و جزاى کفرانگرى، سلب نعمت و تبديل آن به نقمت است.
و مراد از اين که فرمود: «اندکى مهلتشان بده»، زمانى اندک است. يعنى همان زمان اندکى که در زمين زندگى مى کنند، و براى زمانى بى انتها به سوى پروردگارشان بر مى گردند، و حساب و جزا مى بينند. همچنان که در جاى ديگر فرمود: «إنّهُم يَرَونَهُ بَعِيداً وَ نَريهُ قَرِيباً»، و نيز فرموده: «مَتاعٌ قَلِيلٌ ثُمّ مَأويهُم جَهَنّم وَ بِئسَ المِهَاد».
اين آيه به ظاهرش عام است، ولى بعضى گفته اند: منظور تهديد ايشان به واقعه بدر است. ولى آيه هيچ ظهورى در آن ندارد. و در اين آيه، التفاتى از غيبت «رَبِّکَ» به تکلّم «ذَرنِى» به کار رفته، و شايد وجه آن تشديد همان تهديد باشد. چون خداى سبحان با گفتن «ذَرنِى» تهديد را به خودش نسبت مى دهد. و آنگاه التفاتى ديگر به کار مى برد. و آن اين است که: سياق متکلم وحده «ذَرنِى» را به سياق متکلم مع الغير «إنّ لَدَينَا» بر مى گرداند، تا عظمت خود را به رُخ آنان بکشد.
«إِنَّ لَدَيْنَا أَنکالاً وَ جَحِيماً»:
اين آيه، جملۀ «ذَرنِى» را تعليل مى کند. و کلمه «أنکال» به معناى کُنده و زنجيرها است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۰۵
راغب مى گويد: وقتى گفته مى شود: «فُلانٌ نَکَلَ عَن الشّئ»، معنايش اين است که: فلانى از فلان کار عاجز شد. و وقتى گفته مى شود: «نَکلتُهُ»، معنايش اين است که من فلانى را مقيّد کردم.
و کلمه «نِکل» - به کسره نون، و سکون کاف - به معناى طناب پابند حيوان و آهن لجام آن است. چون هر دو مانع آزادى حيوان است، و جمع آن انکال است. و در معناى کلمه جحيم گفته: کلمه «جحمه»، به معناى شدت زبانه کشى آتش است، و «جحيم» هم به اين مناسبت اطلاق شده است.
«وَ طعَاماً ذَا غُصةٍ وَ عَذَاباً أَلِيماً»:
در مجمع البيان مى گويد: کلمه «غُصّه» به معناى تردد لقمه در حلق است، به طورى که خورنده نتواند به راحتى آن را فرو ببرد. وقتى گفته مى شود: «غص بريقه، يغص، غصصا»، معنايش اين است که آب دهانش در گلويش گير کرد. و «فِى قَلبِهِ غُصّة مِن کذا»، يعنى در دلش از فلان پيشامد اندوهى گره خورده، و خلاصه «غصه» هم نظير «سکسکه است»، که نمى گذارد طعام و شراب گوارا شود.
و اين دو آيه، عذاب هاى آخرت را يادآورى مى کنند، که نعمت هاى دنيا به کيفر کفرانشان، به آن عذاب ها و نقمت ها مبدّل مى گردد.
«يَوْمَ تَرْجُفُ الاَرْض وَ الجِْبَالُ وَ کانَتِ الجِْبَالُ کَثِيباً مَّهِيلاً»:
کلمه «يَوم» ظرف است براى عذابى که در دو آيه سابق وعده اش داده شد. راغب مى گويد: «رجف» به معناى اضطراب شديد است و گفته مى شود: «رَجَفَتِ الأرضُ وَ البَحرُ»، يعنى زمين زلزله کرد و دريا موج فرستاد. و در مجمع البيان گفته: «کثيب رمل» به معناى توده اى از شن است، و کلمه «مَهِيل» از مصدر «هيل» است، و مهيل شدن کوه ها، به معناى آن است که وقتى ريشه اش تکان بخورد، از بالا فرو بريزد. و معناى آيه روشن است.
هلاکت فرعون بر اثر نافرمانى فرستادۀ خدا، هشداری برای کافران
«إِنَّا أَرْسلْنَا إِلَيْکمْ رَسولاً شاهِداً عَلَيْکمْ کَمَا أَرْسلْنَا إِلى فِرْعَوْنَ رَسولاً»:
اين آيه، مکذّبين صاحب نعمت از قوم رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» را تهديد مى کند، بعد از آن که در آيات قبل، مطلق مُکذّبين صاحب نعمت را تهديد مى کرد به عذابى که در روز قيامت برايشان تهيه ديده شده و سپس حال آنان را با حال فرعون مقايسه کرد، که بر خدا و رسول او استکبار ورزید،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۰۶
و فرستاده خدا و گروندگان به او را خوار شمرد. و سپس عاقبت امر فرعون را به ايشان گوشزد کرد، که چگونه او را به بدترين وجهى گرفتار کرد، تا از سرنوشت او پند بگيرند و مراقب رفتار خود باشند.
در اين آيه، التفاتى از غيبت به خطاب به کار رفته. در آيات قبل، کفّار غايب فرض شده بودند، مى فرمود: «فَمَهّلهُم قَليلاً» و در اين جا حاضر فرض شده اند.
مى فرمايد: «ما به سوى شما رسولى فرستاديم»، و گويا وجهش اين باشد که وقتى گوينده، کفار را وعده عذاب انکال و جحيم و طعام گلوگير و... داد، خودش دچار اندوه شد که اين بيچارگان چرا بايد به خاطر سفاهت و ندانم کارى، خود را به هلاکت ابدى بيندازند، و براى اين که براى آخرين بار کارى کنند که مبتلا به آن هلاکت نگردند، سخن را که تاکنون پشت سرِ آنان مى گفت، رو در روى آنان بگويد، شايد مؤثر واقع شود، و شک و ترديدى که در باره قيامت دارند، از دل هايشان بر طرف شده، حجت بر آنان تمام شود، تا شايد به اين وسيله پروايى بکنند.
و لذا به همين منظور حال آنان را با حال فرعون، و حال رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» را با حال موسى «عليه السلام» مقايسه کرد، و با جمله «فَکَيفَ تَتّقُونَ إن کَفَرتُم يَوماً...»، به عاقبت امر فرعون اشاره نمود.
پس اين که فرمود: «إنّا أرسَلنَا إلَيکُم رَسُولاً شَاهِداً عَلَيکُم» اشاره است به تصديق رسالت رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» از ناحيه خود خداى تعالى، و اين که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» شاهد بر اعمال شما است. امروز در دنيا آنچه مى کنيد، مى بيند و نظارت مى کند، و فردا در آخرت شهادت مى دهد. و ما در طول کتاب، هرجا به آيات مربوط به شهادت برخورديم، معناى شهادت پيغمبران بر اعمال مردم را بيان کرديم، و در اين که به شهادت رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» اشاره کرده، نوعى نهى مردم از نافرمانى و مخالفت و تکذيب آن جناب است، منظور از رسول در جمله «کَمَا أرسَلنَا إلى فِرعَونَ رَسُولاً»، موسى بن عمران «عليهما السلام» است.
«فَعَصى فِرْعَوْنُ الرَّسولَ فَأَخَذْنَاهُ أَخْذاً وَبِيلاً»:
کلمه «وَبِيل» به معناى سخت و ثقيل است. در اين جمله به عاقبت امر نافرمانى فرعون از موسى اشاره کرده، و اگر از موسى به رسول تعبير کرده، براى اين است که اشاره کند به اين که آن سببى که باعث گرفتارى فرعون شد، مخالفتش با شخص موسى بدان جهت که موسى است نبود، بلکه بدان جهت که فرستادۀ خداست، بود. پس اين کفار هم، از مخالفت محمّد «صلوات اللّه عليه» بر حذر باشند، چون او نيز رسول خدا است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۰۷
همچنان که به کار بردن اسم ظاهر به جاى ضمير در جمله «فَعَصى فِرعَونُ» براى اين بود که اشاره کند به اين که اولا منشأ تکذيب و مخالفت فرعون، همان تفرعن او بود. و ثانيا عزت و علو در زمين و باليدن به کثرت عدّه و وسعت آب و خاک و نفوذ مشيت، و خلاصه تفرعن او حتى به قدر يک خردل در دفع عذاب الهى از او اثر نکرد، و عذاب الهى او را با آن همه قدرتش بگرفت، تا چه رسد به اين کفار تکذيبگر که مردمى ناتوان و گرسنه اند، و به فرموده قرآن: «جُندٌ مَا هُنَالِکَ مَهزُومٌ مِنَ الأحزاب».
رده:تفسیر المیزان