تفسیر المیزان

ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۲۰ بحث روایی: (رواياتى درباره برخی از آیات سوره مزّمّل) در تفسير قمى، در روايت ابى الجارود، از امام باقر «عليه السلام» آمده که در تفسير آيه «إنّ رَبّکَ يَعلَمُ أنّکَ تَقُومُ أدنى مِن ثُلُثَى اللّيلِ وَ نِصفَهُ وَ ثُلُثَهُ» فرمود: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» اين عمل را انجام داد، و مردم را به آن بشارت داد، ولى بر آنان دشوار آمد و «عَلِمَ أن لَن تُحصُوهُ»، و خداى تعالى دانست که ضبط يک سوم و نصف و دو سوم براى مردم دشوار است، يک مسلمان نيمه شب از خواب بر مى خيزد، در حالى که نمى داند (شب در اين فصل)، چه ساعتى نصف يا ثلثان مى شود، و چه بسا براى درک آن ساعتهاى معين تا به صبح بيدار بماند. لذا خداى تعالى اين آيه را نازل کرد: «إنّ رَبّکَ يَعلَمُ أنّک تَقُومُ ... عَلِمَ أن لَن تُحصُوهُ» و فرمود: خدا مى داند که شما نمى توانيد نصف و ثلث را به دست بياوريد. و لذا اين آيه شريفه آن حکم را نسخ کرد. «فَاقرَؤُا مَا تَيَسّرَ مِنَ القُرآنِ»، و بدانيد که هيچ پيغمبرى نيامده مگر اين که نماز شب را در خلوت مى خواند، و هيچ پيغمبرى اين نماز شب را در اول شب به جا نمى آورد. مؤلف: حاصل روايت اين است که صدر سوره، نماز شب را واجب کرده، و ذيلش آن را نسخ کرده. البته قريب به اين معنا، از طرق اهل سنت هم، از ابن عباس و غيره روايت شده، که ما در بيان سابقمان درباره نسخ صحبت کرديم. و در مجمع البيان است که حاکم ابوالقاسم ابراهيم حسکانى، به سند خود، از کلبى، از ابى صالح، از ابن عباس روايت کرده که در مورد جمله «وَ طَائِفَةً مِنَ الّذِينَ مَعَک» گفته است: منظور على و ابوذر است. و در همان کتاب است که در ذيل جمله «فَاقرَؤُا مَا تَيَسّرَ مِنَ القُرآن» گفته: از حضرت رضا، از پدرش، از جدّش «عليهم السلام» روايت شده که فرمود: حداقل چيزى که در قرائت قرآن براى شما ميسر است، خشوع قلب و صفاى باطن است. و در الدر المنثور است که ابن ابى حاتم و طبرانى و ابن مردويه، از ابن عباس، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» روايت کرده اند که در ذيل «فَاقرَؤُا مَا تَيَسّرَ مِنَ القُرآن» فرمود: حدّ اقل صد آيه است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۲۱ و در همان کتاب است که ابن مردويه، از عبداللّه بن مسعود روايت کرده که گفت: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» فرمود: هيچ کاسبى نيست که طعامى را از جايى به سوى شهرى از شهرهاى مسلمين وارد کند، و آن کالا را به نرخ روز در آن شهر به فروش برساند، مگر آن که نزد خدا منزلت شهيد را دارد. آنگاه رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، اين آيه را تلاوت کردند: «وَ آخَرُونَ يَضرِبُونَ فِى الأرضِ يَبتَغُونَ مِن فَضلِ اللّه وَ آخَرُونَ يُقَاتِلُونَ فِى سَبِيل الله». و در تفسير قمى، به سند خود، از زرعه، از سماعه روايت کرده که گفت: من از آن جناب (ظاهرا امام صادق «عليه السلام» است)، از جمله «وَ أقرِضُوا اللّه قَرضاً حَسَناً» پرسيدم. فرمود: منظور غير زکات است. و در خصال، از اميرالمؤمنين «عليه السلام» آمده که در حديث «أربعه مائه» فرمود: بسيار استغفار کنيد تا رزق را جلب کرده باشيد، و تا مى توانيد امروز عمل خير انجام دهيد، تا فردا آن را بيابيد. مؤلف: ذيل اين حديث، از جمله «وَ مَا تُقَدّمُوا لِأنفُسِکُم مِن خَيرٍ تَجِدُوهُ عِندَ اللّه هُوَ خَيراً وَ أعظَمَ أجراً» استفاده شده. * * * ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۲۲ «سوره مدّثر» آيات ۱ - ۷ سوره مدثّر * سوره «مدثر»، مکّى است و پنجاه و شش آيه دارد. بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ * يَا أَيُّهَا الْمُدَّثِّرُ(۱) قُمْ فَأَنذِرْ(۲) وَ رَبَّک فَکَبّرْ(۳) وَ ثِيَابَک فَطهِّرْ(۴) وَ الرُّجْزَ فَاهْجُرْ(۵) وَ لا تَمْنُن تَستَکْثرُ(۶) وَ لِرَبِّک فَاصبرْ(۷) «ترجمه آیات» به نام خداوندى که در دنيا رحمتى عام براى همه و در آخرت، رحمتى خاص براى مؤمنين دارد. هان اى روپوش به خود پىچيده (۱). برخيز و انذار کن (۲). و پروردگارت را تکبير گوى (۳). و جامه ات را از هر آلودگى پاک بدار (۴). و از پليدی ها دورى نما (۵). و در برابر احسانت، نه منت بگذار و نه آن را بسيار و بزرگ بدان (۶). و به خاطر پروردگارت صبر کن (۷). «بیان آیات» اين سوره، مشتمل بر مطالب زير است: اول اين که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» را دستور مى دهد به اين که مردم را انذار کند، و اين دستور را با لحنى و در سياقى کرده که از آن پيداست، جزو دستورهاى اوائل بعثت است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۲۳ دوم اين که: اشاره مى کند به عظمت شأن قرآن و جلالت قدرش. سوم اين که: کسانى را که منکر قرآن شوند و نسبت سحر به آن دهند، تهديد، و کسانى را که از دعوت قرآن سر بتابند، مذمّت کرده است. جمع بين روايات مختلف درباره زمان نزول سوره «مدثّر» و اين سوره، از اولين سوره هاى نازل در اوائل بعثت و ظهور دعوت اسلامى است. حتى بعضى گفته اند اولين سوره اى است که از قرآن نازل شده. هرچند که خود آياتش، اين قول را تکذيب مى کند. چون مى رساند رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، قبل از اين سوره قرآن را بر مردم مى خوانده، و مردم تکذيبش مى کردند و از آن اعراض مى نمودند و نسبت سحر به آن مى دادند. و به همين جهت، بعضى از مفسران متمايل به اين قول شده اند که: اولين آياتى که از قرآن نازل شد، هفت آيه از اول همين سوره بوده، و لازمه اين قول، آن است که سوره مورد بحث، يکباره نازل نشده باشد. و اين قول، هرچند از نظر متن آيات هفتگانه بعيد نيست، ليکن سياق اول سوره «علق»، آن را دفع مى کند. چون ظاهر آن اين است که آيات اول سوره «علق»، اولين آيات نازله از قرآن است. بعضى هم احتمال داده اند سوره مورد بحث، اولين سوره اى باشد که بعد از مأمور شدن آن جناب به دعوت علنى نازل شده باشد، و سوره «علق»، اولين سوره نازله از قرآن باشد. چون رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» بعد از بعثت و نزول سوره «علق»، مدت ها دعوتش پنهانى بود. در نتيجه، سوره مورد بحث به منزله آيه «فَاصدَع بِمَا تُؤمَر وَ أعرِض عَنِ المُشرِکِين» است، که دعوت علنى را اعلام مى کند. با همين نکته، بين سه دسته از روايات را جمع کرده: اول آن هايى که مى گويد: سوره «مدثّر»، اولين سوره قرآن است. دوم آن هايى که مى گويد: سوره «مدثّر» بعد از سوره علق نازل شده. و سوم آن هايى که مى گويد: سوره «مزمّل» و «مدثّر»، با هم نازل شده اند. ليکن اين قول، قدمى از احتمال فراتر نگذاشته. و به هر حال، آنچه يقينى و مسلّم است، اين است که اين سوره، در اوائل بعثت نازل شده و جزو اولين سوره هاى قرآنى است، و آيات هفتگانه اى که در اين فصل آورديم، متضمن امر به انذار و ساير لوازم انذار است، که خداى تعالى به آن سفارش فرموده. معناى خطاب «يَا أيُّهَا المُدثّر» «يَا أَيُّهَا الْمُدَّثِّرُ»: کلمه «مُدّثّر» - با تشديد دال و تشديد ثاء - در اصل «متدثر» بوده، که از مصدر تدثر مشتق شده، ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۲۴ و معنايش پيچيدن جامه و پتو و امثال آن به خود در هنگام خواب است. و خطاب در اين جمله، به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» است، که در چنين حالى بوده، و لذا به همان حالى که داشته، يعنى پتو به خود پيچيده، مورد خطاب قرار گرفته، تا ملاطفت را برساند. نظير جمله: «يَا أيُّهَا المُزّمِل»، که اين انس و ملاطفت را مى رساند. بعضى از مفسران گفته اند: مراد از «تَدثّر»، جامه نبوت به تن پوشيدن آن جناب است، نه جامه ظاهرى. و در حقيقت در اين تعبير، «نبوت» تشبيه به لباس شده، که صاحبش را مى آرايد و زينت مى دهد. بعضى ديگر گفته اند: مراد از آن، گوشه گيرى و غيبت آن جناب از انظار مردم است، چون در ايامى که مورد اين خطاب قرار مى گرفت، در غار حرا زندگى مى کرد. بعضى ديگر گفته اند: مراد از آن استراحت و فراغت است. گويا به آن جناب خطاب فرموده: هان اى کسى که فارغ و بى خيال استراحت کرده اى! زمان فراغت و راحت تمام شد، و اينک زمان دشواری هاى تکاليف و رنج هدايت مردم رسيده است. اينها که ذکر شد، وجوهى است که هرچند در جاى خود درست و بى اشکال است، اما آنچه از عبارت مورد بحث به ذهن مى آيد، همان معناى اول است. «قُمْ فَأَنذِرْ»: ظاهرا مراد تنها اين است که آن جناب را امر به انذار کند، بدون اين که نظرى داشته باشد به اين که چه کسى را انذار کند. پس در حقيقت معناى جمله اين است که: به وظيفه انذار قيام کن. ولى بعضى گفته اند: (اين دستور به کسانى که بايد انذار شوند، نيز) نظر دارد، چيزى که هست، مفعول جمله، يعنى «انذار شونده» از کلام حذف شده، و تقدير کلام «قُم فَأنذِر عَشِيرَتَکَ الأقرَبِين» است. يعنى برخيز و خويشاوندان نزديکت را انذار کن. چون انذار در ابتداى دعوت با همان نزديکان مناسبت دارد، همچنان که در سوره شعراء هم، همين طور آمده. بعضى ديگر گفته اند: انذار شونده - که مفعول جمله «فَأنذِر» است و در کلام حذف شده - عموم مردم است، چون در جاى ديگر فرموده: «وَ مَا أرسَلنَاکَ إلّا کَافّةً لِلنّاس». ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۲۵ در مقام مورد بحث، تنها «انذار» را آورد، و «تبشير» را ذکر نکرد، و نفرمود: «قُم فَأنذِر وَ بَشِّر»، با اين که تماميت دعوت، هر دو را لازم دارد. و اين، بدان جهت بود که سوره مورد بحث، از سوره هاى ابتداى دعوت است، و در ابتداى دعوت، بيشتر «انذار» کاربرد دارد. «وَ رَبَّک فَکَبّرْ»: يعنى هم در باطن دل و مرحله اعتقاد، و هم در مرحله عمل و هم به زبان، پروردگار خود را به عظمت و کبريا منسوب کن، و او را از اين که معادل و يا مافوقى داشته باشد، منزّه بدار. چون چيزى نيست که شريک او و يا غالب بر او و يا مانع سرِ راه او باشد، و نقصى عارض بر او نمى شود، و هيچ وصفى از اوصاف، او را تحديد نمى کند. معناى تکبير و فرق آن با تسبيح و لذا از ائمه معصومين «عليهم السلام» وارد شده که معناى تکبير «اللّهُ اکبر»، اين است که خدا از اين که در وصف بگنجد، بزرگتر است. پس خداى تعالى از هر وصفى که ما با آن توصيفش کنيم، و حتى از خود اين وصف بزرگتر است. و همين معنا با توحيد اسلامى مناسب است. چون توحيدى که اسلام پيشنهاد کرده، از هر توحيد ديگرى که در ساير شرايع دينى سراغ داريم، بالاتر و مهم تر است. و اين معنايى که ما براى تکبير ذکر کرديم، فارق ميان دو کلمه «تکبير» و «تسبيح»: (اللّه کبر و سبحان اللّه) است. «سُبحَانَ اللّه»، منزّه داشتن خدا از هر صفت عدمى است، که چون مرگ و عجز و جهل و غيره، نقص شمرده شود. و اما «اللّه أکبر»، منزّه دانستن خداى تعالى است از هر وصفى که ما برايش ذکر کنيم. چه وجودى و چه عدمى، و حتى منزّه بودنش از اين تنزيه ما. براى اين که هر صفتى که ما براى خدا ذکر کنيم، محدود در چارچوبه خودش است، و شامل مفاهيم ديگر نمى شود، و خداى تعالى اين چنين نيست، چون به هيچ حدّى محدود نمى گردد - دقت بفرماييد. بعضى از مفسران گفته اند: منظور، امر به تکبير در نماز است و تعبير از خداى تعالى به «رَبّکَ»، خالى از اين اشعار نيست که توحيد خداى تعالى، در آن روزها که اوائل بعثت بوده، اختصاص به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» داشته، کسى غير آن جناب يکتاپرست نبوده است. در تفسير کشاف، در معناى جمله «فَکَبّر» گفته: حرف «فاء» بدين جهت بر سرِ کلمه آمده، که معناى شرط در آن خوابيده بوده. گويا فرموده: هر طور که باشد، پس تکبير او را ترک مکن. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۲۶ اقوال مختلف درباره مراد از تطهير جامه ها «وَ ثِيَابَک فَطهِّرْ»: بعضى از مفسران گفته اند: اين عبارت کنايه است از اصلاح عمل. و سخن اين مفسّر بى وجه نيست. براى اين که عمل آدمى، به منزله جامه اى است براى جان آدمى، که حامل عقائد او است. چون ظاهر، عنوان و معرّف باطن است، و در کلام عرب بسيار ديده مى شود که از طهارت باطن و صلاح عمل، به طهارت جامه کنايه مى آورند. بعضى گفته اند: اين تعبير، کنايه است از تزکيه نفس، و پاک نگه داشتن آن از لکّه هاى گناهان و زشتى ها. بعضى ديگر گفته اند: مراد از پاک داشتن جامه، کوتاه کردن آن است، تا از نجاست (هاى روى زمين)، پاک بماند. چون وقتى دامن جامه بلند بود، به زمين مى سايد، و ايمن از آلوده شدن به نجاست نمى ماند. بعضى ديگر گفته اند: منظور از تطهير جامه، پاک نگه داشتن همسران از کفر و معاصى است. چون قرآن کريم فرموده: «هُنّ لِبَاسٌ لَکُم = آن ها لباس شما هستند». و بعضى گفته اند: منظور همان معناى ظاهرى کلام، يعنى پاک کردن جامه از نجاسات براى نماز است. و اگر اين معنا منظور باشد، مناسب تر آن است که بگوييم: منظور از تکبير براى پروردگار هم، همان تکبير نماز است. و در نتيجه، دو آيه مورد بحث در صدد تشريع اصل نماز، دوش به دوش و همزمان با فرمان دعوت خواهد بود. ممکن است کسى ايراد کند - همچنان که کرده اند - که نزول اين آيات در زمانى اتفاق افتاده که اصلا نماز واجب نشده بود؟ در پاسخ مى گوييم: هرچند تشريع نمازهاى واجب يوميه با اين خصوصياتى که امروز دارد، در شب معراج اتفاق افتاده، و جمعا ده رکعت، يعنى پنج تا دو رکعت بوده، و سپس هفت رکعت بر آن افزوده شده است؛ الّا اين که اصل نماز از همان اوائل بعثت تشريع شده بود. به شهادت اين که در سوره «علق»، اولين سوره اى که نازل شده و نيز در سوره «مُزّمل» در باره آن سخن رفته است. و علاوه بر آن، روايات هم بر اين معنا دلالت دارد. بعضى ديگر گفته اند: مراد از تطهير جامه ها، تخلّق به اخلاق حميده و ملکات فاضله است. و در معناى تطهير ثياب، اقوالى ديگر هست که ما از نقل آن ها اغماض کرديم. چون مى توان آن ها را به يکى از وجوه نقل شده ارجاع داد، و از همه آن وجوه بهتر، وجه اول و پنجم است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۲۷ «وَ الرُّجْزَ فَاهْجُرْ»: بعضى گفته اند: کلمه «رُجز» - به ضمّه راء و کسره آن و سکون جيم - به معناى عذاب است. و مراد از «دورى کردن از عذاب»، دورى کردن از سبب آن، يعنى گناهان و زشتى ها است. و معناى آيه اين است که: «از گناهان و نافرمانی ها دورى کن». بعضى ديگر گفته اند: کلمه «رُجز»، اسم است براى هر قبيح و هر عمل و اخلاقى که طبع سليم آن را پليد بداند، و امر از دورى از رُجز، امر به اجتناب از خصوص اخلاق و عقيده اى است که خدا را خوش نيايد، و يا امر به اجتناب از خصوص اخلاق زشت است. اين احتمال دوم، بنابر آن وجهى است که در باره آيه «وَ ثِيَابَکَ فَطَهّر» نقل کرده، گفتيم: منظور ترک گناهان و زشتى ها است. در نتيجه، آيه گذشته در باره عمل و آيه مورد بحث در باره اخلاق مى شود. بعضى هم گفته اند: کلمه «رُجز»، به معناى صنم است، و آيه شريفه دستور مى دهد به اين که عبادت و پرستش بتها را ترک کند (و به آن ها نزديک نشود). «وَ لا تَمْنُن تَستَکْثرُ»: آنچه از سياق بر مى آيد و با سياق هم تناسب دارد، اين است که مراد از «منت گذارى» اين است که: شخص احسانگر، آنقدر احسان خود را به رُخ احسان شده بکشد، که نعمتش مکدّر شود، و از نظر وى بيفتد، کما اين که فرموده: «وَ لا تُبطِلُوا صَدَقَاتَکُم بِالمَنّ وَ الأذى»، و نيز فرموده: «يَمُنّونَ عَلَيکَ أن أسلَمُوا». و مراد از «استکثار»، اين است که آدمى چيزى را که مى دهد، به چشمش زياد آيد. آيه شريفه مى فرمايد: وقتى صدقه اى مى دهى و يا کار نيکى مى کنى، به رُخ طرف مکش، و کار نيکت در نظرت بزرگ نيايد. البته کلمه «استکثار»، به معناى زياده طلبى هم هست، ولى در اين جا آن معنا منظور نيست. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۲۸ و معناى آيه مورد بحث اين است که: وقتى اين اوامر را امتثال کردى، يعنى قوم خود را انذار و پروردگار خود را تکبير، و جامه ات را تطهير کردى، و از پليدی ها دورى نمودى، بر کسى منت مگذار، در حالى که اطاعت خود را بزرگ و بسيار ببينى، و نسبت به آن عُجب بورزى. (براى اين که تو بنده اى هستى که از خودت مالک چيزى نيستى. آنچه دارى، خدا به تو داده، و تو را بر آن توانا کرده، و آنچه دارى، مالکش خداى تعالى است، و او خودش بر آنچه تو را بر آن قدرت داده، قادر است). چند وجه در معناى آيه: «وَ لا تَمنُن تَستَکثِر» مفسران در معنا و تفسير آيه، وجوهى ديگر ذکر کرده اند که با سياق، آن طور که بايد سازگار نيست. مثلا گفته اند: معنايش اين است که آنچه مى دهى، به اين منظور مده که بيشتر از آن را به تو بدهند. و يا گفته اند: نعمت نبوت و قرآنى را که خدا به تو داده، بر مردم منت مگذار، تا با منت نهادن، اجر بيشترى از آنان بگيرى. و يا گفته اند: ابلاغ رسالت را بر امت خود منّت منه. و يا گفته اند: به خيال اين که طاعاتت بسيار است و به اين بهانه، در انجام وظيفه سست مشو. و يا گفته اند: وقتى به مردم چيزى عطا مى کنى، نه بر آنان منت بگذار و نه عطيه خود را بسيار بدان. و يا گفته اند: وقتى عطايى مى کنى به خاطر پروردگارت بکن، و صبر کن تا پاداش دهنده ات او باشد. و يا گفته اند: اين آيه از رباخوارى نهى کرده، مى فرمايد: اگر به کسى قرضى مى دهى، براى اين مده که بيشتر از آن را مطالبه کنى. «وَ لِرَبِّک فَاصبرْ»: يعنى به خاطر پروردگارت «صبر» کن. و چون کلمه «صبر» مطلق آمده، شامل همه اقسام آن، يعنى «صبر در هنگام مصيبت» و «صبر بر اطاعت» و «صبر بر ترک معصيت» مى شود. و معناى آيه اين است که: به خاطر پروردگارت در هنگام مصيبت و آزار مردمى که تو انذارشان مى کنى، و در برابر امتثال اين اوامر، و در برابر اطاعت خدا و ترک معصيتش صبر کن. و اين معناى جامعى است براى مطالب متفرقه اى که در تفسير آيه گفته اند. مثل اين که بعضى گفته اند: اين جمله، امر به خود فعل است و نظرى به متعلق آن ندارد. فقط مى خواهد بفرمايد صبر کن، اما در برابر چه صبر کند، ساکت است. و يا بعضى گفته اند: منظور صبر در برابر اذيت و آزار مشرکان است. و يا بعضى گفته اند: منظور صبر بر اداى فرائض است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۲۹ و بعضى ديگر وجوهى ديگر ذکر کرده اند. بحث روایی: (رواياتى درباره آیات سوره مدثّر) در الدر المنثور است که طيالسى، عبدالرزاق، احمد، عبد بن حميد، بخارى، مسلم، ترمذى، ابن الضريس، ابن جرير، ابن منذر، ابن مردويه، و ابن الانبارى در کتاب «مصاحف»، از يحيى بن ابى کثير روايت کرده اند که گفت: من از ابوسلمه بن عبدالرحمان، از اولين سوره اى که از قرآن نازل شده، پرسيدم. گفت: سوره «يَا أيُّهَا المُدّثر» است. گفتم: آخر مى گويند اولين سوره «إقرَأ بِاسمِ رَبّکَ الّذِى خَلَقَ» بوده؟ ابوسلمه گفت: خود من از جابر بن عبداللّه از اين معنا سؤال کردم، همين را که به شما گفتم پاسخ داد و اضافه کرد: من به تو نمى گويم، مگر همان را که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» براى ما فرمود. رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» فرمود: من مجاور در غار حرا بودم، همين که ايام اقامتم در حرا به پايان رسيد، صدايى شنيدم که مرا مى خواند. سمت راست خود را نظر کردم، کسى را نيافتم. سمت چپم را نظر کردم، کسى را نيافتم. پشت سرم را نظر کردم، چيزى نديدم. بالاى سرم را نظر کردم، فرشته اى را که قبلا در حرا نزدم آمده بود، ديدم، که بين زمين و آسمان بر کرسى نشسته بود. از ديدنش دچار رعب شده، به خانه بر گشتم و گفتم: مرا بپيچيد! در اين هنگام، اين آيات نازل شد: «يَا أيُّها المُدّثر قُم فَأنذِر... وَ الرُّجزَ فَاهجُر». مؤلف: اين حديث معارض است با احاديث ديگر که دلالت دارد بر اين که اولين سوره، سوره علق بوده. بيان آياتِ «إقرَء» هم، مؤيد اين احاديث است. علاوه بر اين، جمله: «فرشته اى را که قبلا در حرا نزدم آمده بود، ديدم»، در خود اين حديث اشعار دارد بر اين که قبل از اين سوره هم، وحى بر آن جناب نازل مى شده. و در همان کتاب است که اين مردويه، از ابوهريره روايت کرده که گفت: به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» عرضه داشتيم: وقتى مى خواهيم داخل در نماز شويم، چه بگوييم؟ در پاسخ اين سؤال، خداى تعالى آيه: «وَ رَبّکَ فَکَبّر» را نازل کرد. رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» هم، به ما دستور داد نماز را با تکبير افتتاح کنيم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۳۰ مؤلف: در اين روايت شبهه اى است، براى اين که ابوهريره از کسانى است که مدت بسيارى بعد از هجرت مسلمان شد، و اين سوره قبل از هجرت و در اوائل بعثت نازل شده، ابوهريره و بلکه همه صحابه، آن روز کجا بوده اند؟ و در خصال از اميرالمؤمنين «عليه السلام» روايت کرده که در حديث أربعه مائه (چار صد بند) فرمود: جمع کردن جامه، طهارت آن است، که خداى تعالى مى فرمايد: «وَ ثِيَابَکَ فَطَهّر». يعنى دامن جامه ات را جمع کن. مؤلف: و در اين معنا، عده اى از اخبار در کافى و مجمع البيان، از امام باقر و امام صادق و امام ابى الحسن «عليهم السلام» روايت شده. و در الدر المنثور است که حاکم (وى حديث را صحيح دانسته) و ابن مردويه، از جابر روايت کرده اند که گفت: از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» شنيدم که کلمه «رُجز» در آيه «وَ الرُّجزَ فَاهجُر» را به ضمّۀ راء مى خواند، و گفت منظور از رُجز، بت ها است. مؤلف: اين که فرموده: «منظور از رُجز، بت ها است»، کلام جابر و يا شخصى ديگر است، که در سلسله سند قرار داشته. و در تفسير قمى، در ذيل آيه «وَ لا تَمنُن تَستَکثِر» است که در روايت ابى الجارود آمده که هيچ وقت، چيزى عطا مکن که چشمداشت بيشتر از آن را داشته باشى. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۳۱ آيات ۸ - ۳۱ سوره مدثّر فَإِذَا نُقِرَ فى النَّاقُورِ(۸) فَذَلِک يَوْمَئذٍ يَوْمٌ عَسِيرٌ(۹) عَلى الْکَافِرِينَ غَيرُ يَسِيرٍ(۱۰) ذَرْنى وَ مَنْ خَلَقْتُ وَحِيداً(۱۱) وَ جَعَلْتُ لَهُ مَالاً مَّمْدُوداً(۱۲) وَ بَنِينَ شُهُوداً(۱۳) وَ مَهَّدتُ لَهُ تَمْهِيداً(۱۴) ثمَّ يَطمَعُ أَنْ أَزِيدَ(۱۵) کلا إِنَّهُ کانَ لاَيَاتِنَا عَنِيداً(۱۶) سأُرْهِقُهُ صَعُوداً(۱۷) إِنَّهُ فَکَّرَ وَ قَدَّرَ(۱۸) فَقُتِلَ کَيْف قَدَّرَ(۱۹) ثُمَّ قُتِلَ کَيْف قَدَّرَ(۲۰) ثُمَّ نَظرَ(۲۱) ثُمَّ عَبَس وَ بَسرَ(۲۲) ثُمَّ أَدْبَرَ وَ استَکْبرَ(۲۳) فَقَالَ إِنْ هَذَا إِلا سحْرٌ يُؤْثَرُ(۲۴) إِنْ هَذَا إِلا قَوْلُ الْبَشرِ(۲۵) سأُصلِيهِ سقَرَ(۲۶) وَ مَا أَدْرَاک مَا سقَرُ(۲۷) لا تُبْقِى وَ لا تَذَرُ(۲۸) لَوَّاحَةٌ لِّلْبَشرِ(۲۹) عَلَيهَا تِسعَةَ عَشرَ(۳۰) وَ مَا جَعَلْنَا أَصحَاب النَّارِ إِلا مَلَائکَةً وَ مَا جَعَلْنَا عِدَّتهُمْ إِلا فِتْنَةً لِّلَّذِينَ کَفَرُوا لِيَستَيْقِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْکِتَاب وَ يَزْدَادَ الَّذِينَ آمَنُوا إِيمَاناً وَ لا يَرْتَاب الَّذِينَ أُوتُوا الْکِتَاب وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ لِيَقُولَ الَّذِينَ فى قُلُوبهِم مَّرَضٌ وَ الْکَافِرُونَ مَا ذَا أَرَادَ اللَّهُ بهَذَا مَثَلاً کَذَلِک يُضِلُّ اللَّهُ مَن يَشاءُ وَ يهْدِى مَن يَشاءُ وَ مَا يَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّک إِلا هُوَ وَ مَا هِىَ إِلا ذِکْرَى لِلْبَشرِ(۳۱) ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۳۲ «ترجمه آیات» وقتى فرمان کوبنده حق صادر مى شود (و در صور دميده مى شود و مُردگان زنده مى گردند) (۸). آن روز که روز بازگشت خلائق به سوى خدا است، روزى است سخت (۹). و بر کافران روزى ناهموار است (۱۰). مرا با آن کسى که در خلقتش از کسى کمک نگرفتم، واگذار (۱۱). همان کسى که براى او اموالى عريض و طويل قرار دادم (۱۲). و فرزندانى که همه برايش مانده اند (۱۳). و همه وسائل را برايش فراهم و منظم کردم (۱۴). و او، تازه از من طمع دارد که بيشترش دهم (۱۵). ولى نه، بيشتر که نمى دهم هيچ، بلکه به زودى از هر سو دچار گرفتاريش مى کنم، چون او نسبت به آيات ما عناد ورزيد (۱۶). به زودى او را مجبور مى کنم که از قله زندگى بالا رود (سپس او را به زير مى افکنم) (۱۷). (وقتى همفکرانش در باره قرآن از او داورى خواستند) فکرى کرد و اندازه اى گرفت (۱۸). مرگ بر او باد، با آن اندازه اى که گرفت (۱۹). و باز هم مرگ بر او باد، با آن اندازه گيريش (۲۰). آنگاه نظرى کرد (۲۱). و سپس چهره در هم کشيد و رويى ترش نمود (۲۲). پس پشت کرد و کبر ورزيد (۲۳). و در آخر گفت: اين قرآن نمى تواند چيزى به جز سحرهاى قديمى باشد (۲۴). اين نيست مگر سخن بشر (۲۵). و من به زودى او را به دوزخ در مى آورم (۲۶). و تو چه مى دانى که دوزخ چيست (۲۷). نه چيزى باقى مى گذارد و نه فردى را از قلم مى اندازد (۲۸). سياه کننده بشرۀ پوست است (۲۹). و نوزده فرشته بر آن موکّل است (۳۰). و خازنان آتش را جز ملائکه قرار نداده و عدد آن ها را جز به منظور آزمايش کفار نياورديم، تا کسانى که اهل کتاب اند، به يقين در آيند و آن ها که ايمان دارند، با ايمان آوردن اهل کتاب ايمانشان بيشتر شود و اهل کتاب و مؤمنين شکى برايشان باقى نماند، و کفار و بيماردلان بگويند منظور خدا از توصيف (عدد نوزده) چيست. آرى، خدا اين چنين گمراه مى کند هر که را بخواهد و هدايت مى کند هر که را بخواهد، و عدد جنود پروردگار تو را کسى جز خود او نمى داند و اين، جز براى تذکر بشر نيست (۳۱). ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۳۳ «بیان آیات» در اين آيات شريفه، به طعنه زنندگان به قرآن که آن را «سحر» مى خواندند و بعضى از حقائق آن را استهزاء مى کردند، تهديد شديدى شده است. «فَإِذَا نُقِرَ فى النَّاقُورِ»: کلمه «نقر» به معناى کوبيدن، و کلمه «ناقور»، به معناى هر چيزى است که به آن مى کوبند تا صدا کند. و جمله «نقر در ناقور»، نظير جمله «نَفخ در صور»، کنايه از زنده کردن مُردگان در قيامت و احضار آنان براى حسابرسى است، و جمله مورد بحث شرطى است، و جزاى آن جمله «فَذَلک ...» است. ترکيب نحوى آيه: «فَذالکَ يَومئذٍ يَومٌ عَسِير * عَلى الکَافِرینَ غَيرُ يَسيرٍ» «فَذَلِک يَوْمَئذٍ يَوْمٌ عَسِيرٌ * عَلى الْکَافِرِينَ غَيرُ يَسِيرٍ»: اشاره «ذلک» به زمان نقر در ناقور است، و بعيد نيست که مراد از کلمه «يَومئذٍ»، روزى باشد که خلائق براى حساب و جزا به سوى خدا بر مى گردند. يا ممکن است منظور روزى باشد که به سوى خدا بر مى گردند. در نتيجه، کلمه «يَوم» ظرف مى شود براى روزى که در ناقور نقر مى شود. بنابراين، در آيه مورد بحث، کلمه «روز» ظرف واقع شده براى «روز». پس مى شود قطعه اى از زمان، ظرف شود براى قطعه اى ديگر، همچنان که سال را ظرف مى گيريم براى ماه، و ماه را ظرف مى گيريم براى روز. و اين، نوعى از عنايت است که زمان را دو چيز مختلف مى گيرند. به خاطر اختلافى که در صفات و حوادث واقعه در آن دارند. آنگاه به اعتبار بعضى از صفات، ظرف مى شود براى خودش، به اعتبار بعضى صفات ديگرش. و در صورتى که کلمه «يَومئذٍ» را قيد بگيريم براى کلمه «فذلکَ»، معناى آيه چنين مى شود: «پس زمان نقر ناقور که در روز رجوع خلائق به خدا واقع مى شود، زمانى بس دشوار بر کافران است». و اگر کلمه مذکور را قيد بگيريم براى کلمه «يَوم»، معنا چنين مى شود: «زمان نقر ناقور، زمانى بس دشوار بر کافران است، در روزى که خلائق به سوى خدا بر مى گردند». و در تفسير کشاف گفته: اگر بپرسى کلمه «إذَا» با چه عاملى منصوب شده، و چگونه ممکن است «يَومئذٍ» ظرف شود براى «يَوم عَسير»؟ ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۳۴ در پاسخ مى گويم: عامل نصب «إذَا» چيزى است که جزا بر آن دلالت مى کند، چون جمله مورد بحث به يک قضيه شرطيه منحل مى شود، و چنين معنا مى دهد: زمانى که در ناقور کوبيده مى شود، امر بر کافران سخت مى گردد. و همين جزاى «سخت مى گردد»، عامل نصب در «إذَا» است، و اما علتى که تجويز کرده کلمه «يَومئذٍ» ظرف شود براى «يَوم عَسير»، اين است که باز جمله، به جمله اى ديگر منحل مى شود. و معناى آن اين است که: وقوع اين وقت نقر در روز سخت است. چون روز قيامت در حينى مى آيد و واقع مى شود که مشغول نقر در ناقورند. و نيز (در همان کتاب) گفته: ممکن است کلمه «يَومئذٍ» را در تقدير مرفوع بگيريم تا بَدَل باشد از کلمه «ذلک» و کلمه «يَوم عَسير» خبر آن باشد. گويا فرموده: «روز نقر، روزى است سخت». و جمله «غَيرُ يَسِير»، صفت ديگرى است براى کلمه «يَوم»، و عسر آن را تأکيد نموده مى فهماند سختى آن روز، از يک جهت و دو جهت نيست، بلکه از هر جهت است. «ذَرْنِى وَ مَنْ خَلَقْتُ وَحِيداً»: اين جمله کلمه تهديد است، و روايات بسيار زيادى وارد شده که اين جمله، تا تمام بيست آيه بعدش، همه در باره «وليد بن مغيره» نازل شده، که داستانش در بحث روايتى آينده، إن شاء اللّه مى آيد. کلمه «وَحيداً»، حال از فاعل «خَلَقتُ» است، و حاصل معنايش اين است که: مرا با آن کس که خلقش کردم، واگذار، با آن کس که در حالى خلقش کردم که احدى با من در خلقت وى شرکت نداشت، و بعد از خلقت به بهترين وجهى تدبيرش کردم، مرا با او واگذار، و بين من و او حائل مشو، که من او را کافى خواهم بود. احتمال هم دارد کلمه «وَحِيداً»، حال از مفعول «ذَرنِى» باشد. بعضى هم آن را حال از مفعول «خَلَقتُ» که حذف شده گرفته اند، و آن مفعول ضميرى است که به موصول «مَن» بر مى گردد، و حاصل معنا اين است که: مرا با کسى که خلقش کردم، در حالى که او تنها بود، نه مالى داشت و نه فرزندانى، واگذار. بعضى هم احتمال داده اند کلمه «وَحيداً»، اصلا حال نباشد، بلکه منصوب به فعل تقديرى (أذُمّ: مذمت مى کنم) باشد. ولى از همه اين وجوه بهتر، همان وجه اول است. «وَ جَعَلْتُ لَهُ مَالاً مَّمْدُوداً»: يعنى: من براى او مالى ممدود، يعنى گسترده و يا ممدود به مدد نتايج و فايده قرار دادم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۳۵ «وَ بَنِينَ شهُوداً»: يعنى: برايش پسرانى قرار دادم حاضر که آن ها را پيش روى خود مى بيند که مى خرامند و از آنان در رسيدن به هدف هاى خود کمک مى گيرد. اين جمله عطف است بر کلمه «مَالاً». «وَ مَهَّدتُ لَهُ تَمْهِيداً»: کلمه «تمهيد»، به معناى تهيه است، که به طور مجاز، در مورد گستردگى مال و جاه و رو به راهى زندگى، استعمال مى شود. «ثُمَّ يَطمَعُ أَنْ أَزِيدَ * کَلّا إِنَّهُ کَانَ لاَيَاتِنَا عَنِيداً»: يعنى: سپس همين شخص طمع دارد که مال و فرزندانى را که به او داده ام، زيادتر کنم، و زندگی اش را بيش از پيش، رو به راه سازم. کلمه «کَلّا»، او را در اين طمع و توقع رد مى کند. و جمله «إنّه کَانَ»، علت اين ردع را بيان نموده، مى فهماند براى اين گفتيم «کَلّا»، که او به آيات ما عناد مى ورزد. کلمه «عَنِيد»، به معناى معاندى است که به عناد خود و آنچه دارد، مباهات هم مى کند. بعضى گفته اند: وليد بن مغيره، بعد از نزول اين آيات، رفته رفته، مال و اولاد خود را از دست داد، تا در آخر خودش هم هلاک شد. «سَأُرْهِقُهُ صَعُوداً»: کلمه «إرهاق» - که مصدر «أرهَقَ» است، به معناى فراگيرى به زور است و کلمه «صَعُود» به معناى گردنه صعب العبور کوه است. در اين جمله، جزاى سوء و عذاب تلخى را که وى به زودى مى چشد، به گرفتار شدن در دره اى صعب العبور تشبيه شده. رده:تفسیر المیزان